9. Sınıf Tarih 2. Hafta: Tarih Öğrenmenin Faydaları (Kaynaklar, Hafıza Mekânları ve Kültürel Miras)

1. Edebiyat ve Sanat Eserlerinde Tarih Bilinci

Toplumların geçmişte kazandığı zaferler, yaşadığı zorluklar ve inşa ettiği mimari şaheserler edebiyat ve sanat yapıtları aracılığıyla ortak hafızaya yerleşir. Şair Yahya Kemal Beyatlı, Süleymaniye’de Bayram Sabahı adlı şiirinde Süleymaniye Camii’ni yalnızca bir ibadethane olarak değil, milletin tarihî yürüyüşünün sembolü olarak betimler.

Şiirde geçen Çaldıran, Mohaç, Kosova, Niğbolu, Varna, İstanbul, Belgrad, Budin, Eğri ve Uyvar gibi zafer ve fetih merkezleri ile Barbaros Hayreddin Paşa’nın Tunus ve Cezayir seferleri, bireyde geçmişle bugün arasında güçlü bir aidiyet bağı kurar.

Görsel sanatlarda ise ressam Halil Dikmen’in 1933 tarihli İstiklal Savaşı’nda Mermi Taşıyan Kadınlar tablosu (Ankara Resim ve Heykel Müzesi), Millî Mücadele’de cephe gerisindeki Türk kadınlarının fedakârlığını ölümsüzleştirerek bağımsızlık bilincini diri tutar.

2. Tarihî Hafıza, Kimlik İnşası ve Köken Arayışı

Geçirdiği bir rahatsızlık sonucu hafızasını kaybeden bir insanın ailesini, evini ve kim olduğunu unutarak çevresine yabancılaşması gibi; tarihini unutan toplumlar da kimliklerini, değerlerini ve gelecek hedeflerini yitirir. Bu nedenle tarih, toplumların ortak hafızasıdır.

Tarihî hafıza, geçmişin hatırlanması ve kuşaktan kuşağa nakledilmesiyle oluşur; hem bireysel hem de kolektif kimliği şekillendirerek “Ben kimim?” ve “Biz kimiz?” sorularına kanıta dayalı cevaplar üretir.

İnsanların geçmişlerini ve aile köklerini öğrenme ihtiyacı günümüzde de canlıdır. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün 2017 yılında e-Devlet kapısı üzerinden kullanıma sunduğu Alt-Üst Soy Raporu hizmetine milyonlarca vatandaşın yoğun ilgi göstermesi, bireyin kendi soyağacını ve tarihsel köklerini tanıma arzusunun somut bir göstergesidir.

3. Millî Bilinç, Toplumsal Dayanışma ve Atatürk’ün Tarih Anlayışı

Tarih öğrenimi; vatan ve bayrak sevgisi, bağımsızlık, cesaret, kahramanlık ve fedakârlık gibi millî ve manevi değerleri yeni nesillere aktararak millî bilinci güçlendirir. Ortak bir geçmişi paylaşan bireyler, kriz ve afet anlarında kenetlenerek zorlukların üstesinden birlikte gelir.

Cumhuriyet tarihimizde 27 Aralık 1939 Erzincan depremi ile 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş (Pazarcık ve Elbistan merkezli 11 il) depremleri sonrasında milletimizin sergilediği topyekûn yardımlaşma ve dayanışma seferberliği, tarihsel birliktelik ruhunun en güçlü kanıtlarıdır.

Mustafa Kemal Atatürk, vatanın yalnızca silah ve maddi güçle değil, her şeyden önce ortak düşünce ve millî tarih bilinciyle korunacağını vurgulamış; “Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır.” sözüyle tarih bilincinin öz güven ve gelecek vizyonu kazandırdığını ifade etmiştir.

4. Tarihî Abideler, Hafıza Mekânları ve Bilinç Aktarımı

Milletlerin dönüm noktalarını simgeleyen anıtlar ve şehitlikler, tarih bilincinin somutlaştığı hafıza mekânlarıdır. Örneğin 1945 yılındaki nükleer saldırı sonrasında Hiroşima’da yıkılmadan kalan yegâne bina olan Endüstriyel Tanıtım Salonu, savaşın yıkıcı sonuçlarını unutmamak ve barış bilincini yaşatmak amacıyla korunmaktadır.

Atatürk, 1935 yılında Prof. Dr. Afet İnan’a Çanakkale’de vatanı savunan Mehmetçik’in kahramanlığını ebedîleştirecek büyük bir abide dikilmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu ideal doğrultusunda mimar Prof. Dr. Doğan Erginbaş tarafından tasarlanan Çanakkale Şehitler Abidesi, 21 Ağustos 1960 tarihinde ziyarete açılmıştır.

Abidenin dört sağlam sütunu Türk milletinin sarsılmaz bütünlüğünü, tavanındaki mozaik Türk bayrağı bağımsızlığı, alt kısımdaki sekiz rölyef ise Çanakkale deniz ve kara muharebelerini simgeler. Gelibolu Yarımadası’nı ziyaret eden bir Japon eğitim heyetinin “Sizin Çanakkale’niz on Hiroşima eder.” sözü, Çanakkale’nin millî bilinç inşasındaki eşsiz değerini ortaya koyar.

5. Kültürel Mirasa Sahip Çıkma ve Tarihî Yapılar

Tarih bilinci, Anadolu’nun binlerce yıllık kültürel mirasını koruma ve yurt dışına kaçırılan eserleri ait olduğu topraklara geri kazandırma sorumluluğu doğurur. Lidya Kralı Kroisos (Krezüs) dönemine ait Karun Hazineleri’nin en nadide parçalarından olan altın Kanatlı Denizatı Broşu, Uşak Müzesinden çalınarak Almanya’ya götürülmüş; diplomatik ve hukuki mücadele sonucunda 2013 yılında Türkiye’ye iade edilerek Uşak Arkeoloji Müzesinde sergilenmeye başlanmıştır.

Benzer biçimde Gaziantep Zeugma Antik Kenti’nden kaçırılan dünyaca ünlü Çingene Kızı mozaiğinin kayıp 12 parçası, ABD’deki Green State Üniversitesinde tespit edilmiş; Kültür ve Turizm Bakanlığının girişimleriyle 2012 yılında ülkemize getirilerek Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesindeki asıl eserin yanına yerleştirilmiştir.

Ayrıca Mardin’deki Dara Antik Kenti su sarnıcı, Kayseri’deki Karatay Kervansarayı, Roma’daki Kolezyum ve Kahire’deki Giza Piramitleri gibi tarihî yapılar; geçmiş toplumların su mühendisliği, ticaret güvenliği, sosyal yaşamı ve mimari teknolojisi hakkında doğrudan kanıt sunar.

6. Örnek Şahsiyetler ve Çok Yönlü Tarihsel Düşünme

Tarih ve kültür bilincinin gelişmesinde öncü bilim insanlarının çalışmaları büyük rol oynar. Osmanlı denizcisi ve kartograf Piri Reis, amcası Kemal Reis ile çıktığı seferlerdeki gözlemlerini Kitab-ı Bahriye adlı eserinde toplamış ve Amerika kıtasını da gösteren dünya haritaları çizerek dünya denizcilik tarihine damga vurmuştur.

Türkiye’nin ilk kadın arkeologlarından Prof. Dr. Jale İnan ise Antalya’daki Perge ve Side antik kentlerinde yıllarca kazı başkanlığı yapmış, Side antik tiyatrosunun müzeye dönüştürülmesini sağlamış, Kremna ve Pamphylia Seleukeiası’nda kurtarma kazıları yürütmüş ve yurt dışına kaçırılan tarihî eserlerin Türkiye’ye iadesi için büyük emek vermiştir.

Tarih öğrenimi bireye; olayları yaşandığı dönemin siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik koşullarına göre çok yönlü değerlendirme, tek bir nedene bağlı kalmama, farklı kaynakları karşılaştırarak eleştirel düşünme, tarihsel empati kurma ve okuma-analiz süreçleriyle zihinsel dinginlik kazanma becerisi sağlar.

Örnekler

Örnek 1Yahya Kemal Beyatlı’nın “Süleymaniye’de Bayram Sabahı” şiiri ile Halil Dikmen’in “İstiklal Savaşı’nda Mermi Taşıyan Kadınlar” tablosu tarih bilinci açısından nasıl bir ortak işleve sahiptir?
Cevabı göster
Her iki eser de milletin geçmişteki zaferlerini, vatan savunmasındaki fedakârlıklarını ve kültürel mirasını sanat ve edebiyat diliyle somutlaştırarak bireylerde ortak aidiyet, vatan sevgisi ve millî tarih bilinci uyandırır.
Örnek 22017 yılında e-Devlet üzerinden kullanıma açılan “Alt-Üst Soy Raporu” uygulamasına vatandaşların yoğun ilgi göstermesi tarih öğrenmenin hangi boyutuyla açıklanabilir?
Cevabı göster
İnsanların kendi aile geçmişlerini, köklerini ve kimliklerini tanıma ihtiyacıyla açıklanır. Bireysel soyağacına duyulan bu merak, “Ben kimim?” sorusundan hareketle bireysel hafızanın toplumsal ve tarihî hafızayla bütünleşmesini sağlar.
Örnek 3Çanakkale Şehitler Abidesi’nin mimari unsurları (dört sütun, tavandaki mozaik bayrak ve sekiz rölyef) neyi simgelemektedir?
Cevabı göster
Prof. Dr. Doğan Erginbaş tarafından tasarlanan ve 1960’ta açılan abidedeki dört sağlam sütun milletin sarsılmaz bütünlüğünü, tavandaki mozaik Türk bayrağı bağımsızlığı, sekiz rölyef ise Çanakkale deniz ve kara muharebelerindeki kahramanlık mücadelesini simgeler.
Örnek 4Yurt dışına kaçırılan kültür varlıklarımızdan “Kanatlı Denizatı Broşu” ve “Çingene Kızı mozaiğinin kayıp 12 parçası” hangi ülkelerden geri getirilmiş ve bugün hangi müzelerde sergilenmektedir?
Cevabı göster
Karun Hazineleri’ne ait Kanatlı Denizatı Broşu 2013’te Almanya’dan geri getirilmiş olup Uşak Arkeoloji Müzesinde sergilenmektedir. Zeugma Antik Kenti’ne ait Çingene Kızı mozaiğinin kayıp 12 parçası ise 2012’de ABD’den getirilmiş olup Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesindedir.
Örnek 5Prof. Dr. Jale İnan’ın Türk arkeolojisine ve kültürel mirasın korunmasına yaptığı başlıca katkılar nelerdir?
Cevabı göster
Türkiye’nin ilk kadın arkeologlarından olan Jale İnan; Antalya’daki Perge ve Side antik kentlerinde bilimsel kazılar yürütmüş, Side’de müze kurulmasını sağlamış, Kremna ve Pamphylia Seleukeiası’nda kaçak kazılara karşı kurtarma kazıları yapmış ve yurt dışına kaçırılan eserlerin Türkiye’ye iadesi için mücadele etmiştir.
Örnek 6Tarihî bir olayı incelerken “dönemin koşullarına göre çok yönlü değerlendirme” ilkesi neden zorunludur?
Cevabı göster
Tarihî olaylar tek bir nedene bağlı olarak gerçekleşmez; yaşandığı çağın siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik şartlarının etkileşimiyle ortaya çıkar. Olayı bugünün koşullarıyla yargılamak anakronizme (zaman yanılgısına) yol açacağından, dönemin kendi şartları içinde çok yönlü analiz yapılması gerekir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

11960 yılında ziyarete açılan ve mimar Prof. Dr. Doğan Erginbaş tarafından tasarlanan, dört sütunu ve sekiz rölyefiyle vatan savunmasını simgeleyen hafıza mekânımız aşağıdakilerden hangisidir?
2Lidya Kralı Kroisos’a (Krezüs) ait Karun Hazineleri’nin en önemli parçalarından biri olup yurt dışına kaçırıldıktan sonra 2013 yılında Almanya’dan Türkiye’ye iade edilerek Uşak Arkeoloji Müzesinde sergilenmeye başlanan eser aşağıdakilerden hangisidir?
3Antalya’daki Perge ve Side antik kentlerinde uzun yıllar kazı çalışmaları yürüten, Kremna’da kurtarma kazıları yapan ve yurt dışına kaçırılan tarihî eserlerin Türkiye’ye iadesi için mücadele eden öncü arkeoloğumuz kimdir?
4Tarih öğreniminin bireye kazandırdığı zihinsel becerilerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mi yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Yahya Kemal Beyatlı, “Süleymaniye’de Bayram Sabahı” şiirinde Mohaç, Kosova, Niğbolu ve Çaldıran gibi tarihî zaferlere gönderme yaparak millî tarih bilincini yansıtmıştır.
- 2017 yılında e-Devlet üzerinden açılan Alt-Üst Soy Raporu hizmetine toplumun ilgi göstermemesi, insanların geçmişlerini merak etmediğini kanıtlar.
- 1939 Erzincan ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde sergilenen yardımlaşma seferberliği, ortak tarih bilincinin güçlendirdiği toplumsal dayanışmaya örnektir.
- Zeugma Antik Kenti’ne ait Çingene Kızı mozaiğinin ABD’ye kaçırılan 12 parçası 2012 yılında Türkiye’ye getirilerek Gaziantep Zeugma Mozaik Müzesinde sergilenmeye başlanmıştır.
- “Kitab-ı Bahriye” adlı denizcilik kılavuzunu yazan ve Amerika kıtasını gösteren dünya haritasını çizen Osmanlı bilgini Halil Dikmen’dir.
6Aşağıdaki eser, yapı veya çalışmaları ilgili olduğu kişi ya da müze/şehirle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Geçmiş deneyimlerin hatırlanması ve kuşaktan kuşağa nakledilmesiyle bireysel ve toplumsal kimliği inşa eden ortak belleğe denir.
2. Mimar Prof. Dr. Doğan Erginbaş tarafından tasarlanan ve 1960’ta açılan millî mücadele ve vatan savunmasının en önemli hafıza mekânlarından biridir.
3. Karun Hazineleri’ne ait olan 2013 yılında Almanya’dan ülkemize iade edilerek Uşak Arkeoloji Müzesine konulmuştur.
4. Osmanlı denizcisi Piri Reis, Akdeniz kıyılarını ve limanlarını ayrıntılı biçimde tanıttığı adlı eseriyle denizcilik tarihine katkıda bulunmuştur.
5. Mardin’de yer alan geçmiş uygarlıkların su depolama ve mühendislik becerilerini yansıtan önemli bir tarihî yapıdır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hafıza mekânlarının, yurt dışından iade edilen kültür varlıklarının ve öncü bilim insanlarının millî tarih bilincine katkısı nedir?

Kısaca

Yahya Kemal Beyatlı’nın Süleymaniye’de Bayram Sabahı şiiri ile Halil Dikmen’in İstiklal Savaşı’nda Mermi Taşıyan Kadınlar tablosu, tarih bilincinin edebiyat ve sanat yoluyla kuşaklara aktarıldığını gösterir.
Tarihî hafıza, geçmiş deneyimlerin hatırlanması ve kuşaktan kuşağa nakledilmesiyle bireysel ve toplumsal kimliği inşa eder; 2017’de e-Devlet üzerinden açılan Alt-Üst Soy Raporu hizmetine gösterilen yoğun ilgi köken arayışının somut bir örneğidir.
1939 Erzincan ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde sergilenen toplumsal seferberlik, ortak tarih bilincinin beslediği millî dayanışma ruhunu yansıtır.
Çanakkale Şehitler Abidesi (1960, mimar Prof. Dr. Doğan Erginbaş) ve Hiroşima’daki Endüstriyel Tanıtım Salonu gibi hafıza mekânları, genç kuşaklara vatan sevgisi, fedakârlık ve barış bilinci kazandırır.
Yurt dışına kaçırılan Kanatlı Denizatı Broşu (Karun Hazineleri, 2013’te Almanya’dan) ve Çingene Kızı mozaiğinin kayıp 12 parçası (2012’de ABD’den) diplomatik ve hukuki girişimlerle ülkemize iade edilmiştir.
Kartograf Piri Reis (Kitab-ı Bahriye, dünya haritaları) ve arkeolog Prof. Dr. Jale İnan (Perge ve Side kazıları), tarihî ve kültürel mirasa sahip çıkmanın öncü şahsiyetleridir.