9. Sınıf Tarih 6. Hafta: Tarihsel Bilginin Üretim Süreci

1. Tarihin Yöntemi ve Kaynakların Sınıflandırılması

Geçmişte yaşanmış insan topluluklarının faaliyetleri bir defaya mahsustur ve aynen tekrarlanamaz. Bu nedenle tarih biliminde fizik, kimya veya biyolojideki gibi deney ve doğrudan gözlem yapılamaz. Tarihçinin laboratuvarı tarihsel kaynaklardır (kanıtlar, belgeler ve arkeolojik buluntulardır).

Tarihsel kaynaklar oluştuğu döneme göre ikiye ayrılır: 1. Birinci Elden (Ana) Kaynaklar: Olayın geçtiği döneme ait olan veya olaya bizzat tanıklık eden kişilerce oluşturulan özgün kanıtlardır (Kadeş Antlaşması tableti, Orhun Kitabeleri, Atatürk'ün Nutuk adlı eseri, döneme ait sikkeler ve fermanlar). 2. İkinci Elden Kaynaklar: Olaydan çok sonra, birinci elden kaynaklara dayanılarak kaleme alınan araştırma eserleri, ansiklopediler ve ders kitaplarıdır. Malzeme türüne göre ise kaynaklar yazılı, sözlü, sesli-görüntülü ve gerçek eşya/nesne (arkeolojik kalıntı) olarak dört gruba ayrılır.

2. Tarihsel Bilginin Üretim Basamakları: 1. Tarama ve 2. Tasnif

Bir tarihçi araştırma konusunu ve problemini belirledikten sonra tarihsel bilgiyi üretmek için 5 aşamalı bilimsel yöntemi (5T Yöntemi) sırasıyla uygular: 1. Aşama - Tarama (Kaynak Arama / Heuristik): Araştırılan konuyla ilgili her türlü yazılı belge, arşiv kaydı, arkeolojik buluntu, hatırat ve sözlü kaynağın kütüphanelerde, arşivlerde, müzelerde ve kazı alanlarında aranıp toplanması aşamasıdır.

2. Aşama - Tasnif (Sınıflandırma): Toplanan çok sayıdaki kaynağın incelenmesini kolaylaştırmak amacıyla belirli bir düzene göre gruplandırılmasıdır. Tarih araştırmalarında ve öğretiminde tasnif üç şekilde yapılır: • Zamana Göre Tasnif: İlk Çağ Tarihi, Orta Çağ Tarihi, 19. Yüzyıl Tarihi. • Mekâna (Yere) Göre Tasnif: Anadolu Tarihi, Orta Asya Tarihi, Avrupa Tarihi. • Konuya Göre Tasnif: Bilim Tarihi, Sanat Tarihi, İktisat (Ekonomi) Tarihi, Dinler Tarihi.

3. Çözümleme ve Eleştiri: 3. Tahlil ve 4. Tenkit

3. Aşama - Tahlil (Çözümleme / Analiz): Sınıflandırılan kaynakların içindeki bilgilerin araştırma konusu için yeterli ve kullanışlı olup olmadığının kontrol edildiği aşamadır. Tarihçi bu aşamada 'Elimdeki belgeler konunun tüm boyutlarını aydınlatmaya yetiyor mu, yoksa boşlukları doldurmak için yeni kaynaklara ihtiyacım var mı?' sorusuna yanıt arar.

4. Aşama - Tenkit (Eleştiri / Kaynak Sorgulama): Tarihsel bilginin bilimsel güvenilirliğini sağlayan en kritik aşamadır. Çünkü her belge doğru bilgi içermeyebilir, sahte olabilir veya yazarı tarafından taraflı yazılmış olabilir. Bu nedenle kaynaklar dış tenkit ve iç tenkit olmak üzere iki süzgeçten geçirilir.

4. Dış Tenkit ve İç Tenkit Karşılaştırması

Dış Tenkit (Biçimsel Eleştiri): Kaynağın dış görünüşü ve fiziksel özellikleri üzerinden yapılan doğruluk kontrolüdür. Bu aşamada belgenin gerçek (orijinal) mi yoksa sahte mi olduğu, eserin adı, yazarı, yazıldığı tarih ve yer tespit edilir. Kağıdın dokusu, mürekkebin kimyasal yapısı, mühürler ve yazı stili (paleografya ve diplomatik bilimlerinden yararlanılarak) incelenir.

İç Tenkit (İçerik Eleştirisi): Orijinalliği dış tenkitle kanıtlanmış belgenin içindeki bilgilerin doğruluğunun ve yazarın güvenilirliğinin sorgulanmasıdır. Tarihçi şu soruları sorar: Yazar olayları görerek mi yazdı, yoksa kulaktan dolma bilgilerle mi aktardı? Yazar mensubu olduğu devlet veya hükümdar lehine olayları abartmış ya da çarpıtmış olabilir mi? Bunu anlamak için farklı devletlere ait kaynaklar birbiriyle karşılaştırılır (çapraz doğrulama).

5. Son Aşama: 5. Terkip (Sentez) ve Tarih Yazımı

5. Aşama - Terkip (Sentez / Birleştirme): Tarama, tasnif, tahlil ve tenkit süzgeçlerinden geçirilerek doğruluğu kanıtlanmış dağınık bilgilerin bir araya getirilmesi, aralarındaki neden-sonuç ilişkilerinin kurulması ve anlamlı, bütünlüklü bir tarihsel metne (esere) dönüştürülmesi aşamasıdır.

Tarihçi terkip aşamasında eserini kaleme alırken bilimsel etiğe bağlı kalmalı, kullandığı tüm kaynakları dipnot ve kaynakçada göstermeli, kanıtlara dayanmayan hayali çıkarımlardan uzak durmalı ve nesnel (objektif) bir üslup kullanmalıdır.

6. Tarihsel Empati, Anakronizm ve Bilginin Değişebilirliği

Tarihsel bilgi üretilirken en temel ilkelerden biri, geçmişteki bir olayı yaşandığı dönemin siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel şartları içinde değerlendirmektir (tarihsel empati / bağlamsallık). Geçmişte yaşanmış bir olayı günümüzün değer yargıları, teknolojisi veya kavramlarıyla yargılama, tarihleri ve çağları birbirine karıştırma hatasına anakronizm (zaman yanılgısı) denir.

Ayrıca tarihsel bilgi mutlak ve değişmez (dogmatik) değildir. Yeni bir arşiv belgesi veya arkeolojik buluntu ortaya çıktığında mevcut tarihsel bilgi güncellenebilir. Örneğin Şanlıurfa'daki Göbeklitepe kazıları, insanlık tarihinde yerleşik hayata ve anıtsal tapınak inşasına tarımdan önce geçildiğini kanıtlayarak önceki tarihsel bilgileri değiştirmiştir.

Örnekler

Örnek 11280 yılında Mısırlılar ile Hititler arasında imzalanan Kadeş Antlaşması'nın kil tableti ile bugün Kadeş Savaşı hakkında yazılmış bir üniversite makalesini kaynak türü bakımından karşılaştırınız.
Cevabı göster
Kadeş Antlaşması'nın kil tableti olayın yaşandığı döneme ait olduğu için 'birinci elden (ana) kaynak' ve yazılı kaynaktır. Bugün o tableti ve diğer belgeleri inceleyerek yazılan üniversite makalesi ise 'ikinci elden kaynak'tır.
Örnek 2'Orta Çağ'da Anadolu'da Tıp Tarihi' konulu bir araştırma başlığında tasnif (sınıflandırma) türlerinden hangileri bir arada kullanılmıştır?
Cevabı göster
'Orta Çağ' ifadesi zamana göre tasnifi, 'Anadolu'da' ifadesi mekâna (yere) göre tasnifi, 'Tıp Tarihi' ifadesi ise konuya göre tasnifi göstermektedir; yani üç tasnif türü de bir arada kullanılmıştır.
Örnek 3Bir tarihçinin Osmanlı arşivinde bulduğu bir fermanın kağıt kalitesini, tuğrasını ve yazıldığı tarihi incelemesi ile fermanın içindeki olayların Venedik elçi raporlarıyla uyuşup uyuşmadığını araştırması hangi tenkit türleridir?
Cevabı göster
Fermanın kağıdını, tuğrasını ve yazıldığı tarihi inceleyerek orijinalliğini saptaması 'dış tenkit'; içindeki bilgilerin doğruluğunu Venedik raporlarıyla karşılaştırarak denetlemesi ise 'iç tenkit'tir.
Örnek 4Tarihsel bilginin üretim sürecinde 'Tahlil' aşaması ile 'Terkip' aşamasının görevlerini açıklayınız.
Cevabı göster
Tahlil (3. aşama), toplanıp sınıflandırılan kaynaklardaki bilgilerin araştırma için yeterli ve elverişli olup olmadığının kontrol edilmesidir. Terkip (5. ve son aşama) ise doğrulanan bilgilerin birleştirilerek neden-sonuç bütünlüğü içinde eserin yazılmasıdır (sentez).
Örnek 5Urartu kralı Sarduri'nin yıllıklarında sadece kendi zaferlerini anlatıp Asurlulara yenildiği savaşlardan hiç bahsetmemesi, tarihçinin araştırma yaparken hangi ilkeye dikkat etmesi gerektiğini gösterir?
Cevabı göster
Tarihçinin tek bir kaynağa bağlı kalmaması, kaynaklara 'iç tenkit' uygulaması ve karşı tarafın (Asurluların) kaynaklarını da inceleyerek 'çoklu bakış açısıyla karşılaştırma' yapması gerektiğini gösterir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Tarih biliminin araştırma yönteminde aşağıdakilerden hangisinin sırası DOĞRU verilmiştir?
2Aşağıdakilerden hangisi 'birinci elden (ana) kaynak' olarak değerlendirilemez?
3Bir tarihçinin elindeki belgenin yazarının olayları anlatırken tarafsız davranıp davranmadığını, bilgileri abartıp abartmadığını başka kaynaklarla karşılaştırarak sorgulaması hangi aşamadır?
4Geçmişte yaşanmış bir olayı o günün şartlarını dikkate almadan bugünün değer yargıları, kavramları ve teknolojisiyle değerlendirme yanılgısına ne ad verilir?
5'İslam Tarihi', 'Sanat Tarihi' ve 'İktisat Tarihi' şeklindeki sınıflandırmalar tasnifin hangi türüne örnektir?
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Tarihsel olaylar geçmişte yaşandığı ve tekrarlanamadığı için tarih biliminde deney ve gözlem yöntemi kullanılamaz.
- Destanlar, efsaneler ve atasözleri yazılı kaynaklar grubunda yer alır.
- Belgenin yazıldığı kağıdın yaşını, mürekkebini ve orijinal olup olmadığını incelemek 'dış tenkit' kapsamındadır.
- Tarihsel bilgiler kesinlikle değişmez; yeni belgeler bulunsa bile eski bilgiler olduğu gibi korunur.
- Doğruluğu kanıtlanmış bilgilerin bir araya getirilerek eserin yazıldığı son aşamaya 'terkip (sentez)' denir.
7Tarihsel bilgi üretim basamaklarını (5T) açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Olayın yaşandığı döneme ait olan özgün belge ve buluntulara elden kaynak denir.
2. İlk Çağ Tarihi ve Yeni Çağ Tarihi gibi ayrımlar göre tasnif (sınıflandırma) örneğidir.
3. Bir belgenin sahte olup olmadığını ve yazarının kimliğini belirlemek için yapılan eleştiriye tenkit denir.
4. Tarihsel bir olayı doğru anlamak için onu yaşandığı dönemin göre değerlendirmek gerekir.
5. Kazılarda ortaya çıkarılan silah, takı ve çanak-çömlek gibi buluntular kaynaklar (gerçek nesneler) arasında yer alır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
9Yaşadığınız şehrin Kurtuluş Savaşı yıllarındaki durumunu araştıran bir tarihçi olduğunuzu düşününüz. Bu araştırmayı yürütürken 5T yönteminin (Tarama, Tasnif, Tahlil, Tenkit, Terkip) her bir basamağında neler yapacağınızı kısaca açıklayınız.

Kısaca

Tarihsel olaylar geçmişte yaşandığı ve tekrarlanamadığı için tarihte deney ve gözlem yöntemi uygulanamaz; tarihsel bilgi 'kaynaklardan (belge ve buluntulardan)' üretilir.
Tarihsel bilginin üretim süreci (5T yöntemi) sırasıyla: 1. Tarama (Kaynak arama), 2. Tasnif (Sınıflandırma), 3. Tahlil (Çözümleme), 4. Tenkit (Eleştiri) ve 5. Terkip (Sentez) aşamalarından oluşur.
Olayın yaşandığı döneme ait olan veya bizzat tanıkları tarafından oluşturulan kaynaklara 'birinci elden kaynak'; birinci elden kaynaklardan yararlanılarak sonradan hazırlanan eserlere ise 'ikinci elden kaynak' denir.
Tenkit aşaması ikiye ayrılır: Kaynağın orijinalliğini, kağıdını, yazısını ve yazarını doğrulayan 'dış tenkit'; yazarın verdiği bilgilerin doğruluğunu ve tarafsızlığını sorgulayan 'iç tenkit'.
Tarihsel olayları yaşandığı dönemin şartlarını göz ardı ederek bugünün değer yargıları ve kavramlarıyla değerlendirme hatasına 'anakronizm' denir.
Yeni bulunan arkeolojik kanıtlar ve arşiv belgeleri mevcut tarihsel bilgileri değiştirebilir veya geliştirebilir; bu durum tarihsel bilginin dinamik yapısını gösterir.

Bu dersin öteki kaynakları

9. Sınıf Tarih Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Tarih Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
9. Sınıf Tarih Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Tarih 9.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
9. Sınıf Tarih Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
9. Sınıf Tarih 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Tarih Öğrenmenin Faydaları Çalışma kâğıdı