İçeriğe geç

9. sınıf · Tarih · 13. hafta (14-18 Aralık 2026)

Eski Çağ Medeniyetlerinde Hukuk Kuralları (Urkagina, Hammurabi, Hitit, On İki Levha Kanunları, İbrani Hukuku ve Türk Töresi) ile Bilim ve Sanat (TAR.9.2.2 & TAR.9.2.3)

2. ÜNİTE: ESKİ ÇAĞ MEDENİYETLERİ teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Eski Çağ medeniyetlerinin yönetim ve ordu sistemlerinin ardından bu hafta devlet düzeninin temel direği olan hukuk kurallarını ve medeniyetlerin ortak mirası olan bilim ile sanat anlayışlarını inceliyoruz. Sümer Kralı Urkagina'nın ilk yazılı kanunlarından Babil Kralı Hammurabi'nin kısas yasalarına, Roma'nın On İki Levha Kanunları'ndan Türklerin adalet temelli Töresine ve Mısır ile Mezopotamya'da inançtan doğan bilimlere uzanan tarihsel yolculuğumuzu sürdüreceğiz.

Eski Çağ'da Hukuk: Urkagina, Hammurabi ve Hitit Kanunları

İnsanların yerleşik hayata geçmesi, nüfusun artması, özel mülkiyetin ve ticaretin gelişmesiyle birlikte toplumsal düzeni sağlamak için sözlü geleneklerin yerini yazılı hukuk kuralları almıştır. Dünya tarihinde bilinen ilk yazılı kanunlar, MÖ 2375 civarında Sümerlerin Lagaş şehir devleti kralı Urkagina tarafından çıkarılmıştır. Urkagina Kanunları; rahiplerin ve yöneticilerin halkı sömürmesini engellemiş, özel mülkiyeti güvenceye almış, dul, yetim ve yoksulları korumuş ve suçlara karşı fidye (maddi tazminat) esasını getirmiştir.

Mezopotamya'nın en kapsamlı hukuk metni ise Babil Kralı Hammurabi (MÖ 1792–1750) tarafından 282 madde hâlinde hazırlanan Hammurabi Kanunları'dır. Hammurabi, kanunlarını adalet tanrısı Şamaş'tan aldığını gösteren bir taş stel (dikilitaş) üzerine yazdırmıştır; ancak içerik olarak teokratik değil, dünyevi (mülkiyet, ticaret, tarım, aile ve ceza) hükümler taşır. Hammurabi Kanunları serttir ve kısasa kısas ('göze göz, dişe diş') ilkesine dayanır; ayrıca verilecek cezalar kişinin sosyal sınıfına (soylu/özgür/köle) göre farklılık gösterir.

Anadolu'da kurulan Hitit Medeniyeti ise Mezopotamya hukukundan etkilenmekle birlikte çok daha insancıl ve tazminat esaslı kanunlar yapmıştır. Hitit Kanunları'nda ölüm ve işkence cezaları yalnız devlete isyan ve büyücülük gibi ağır suçlarla sınırlandırılmış; diğer suçlarda kısas yerine bedel/tazminat ödeme kuralı uygulanmıştır. Ayrıca Hitit hukukunda evlenme, boşanma, çeyiz gibi aile ve medeni hukuk kurallarına geniş yer verilmiş, kölelere mülk edinme ve bedelini ödeyerek özgür olma hakkı tanınmış; tarihte ilk kez hayvanları ve ekinleri/bitkileri koruyan maddeler konulmuştur.

ESKİ ÇAĞ MEDENİYETLERİNDE HUKUK KURALLARI (MEZOPOTAMYA VE ANADOLU) 1. URKAGİNA KANUNLARI Sümerler — Lagaş (MÖ ~2375) • Tarihte bilinen İLK YAZILI hukuk kurallarıdır. • Rahip-kralların yolsuzluğunu önlemiş; dul, yetim ve yoksulu korumuştur. • Cezalar FİDYE (bedel/tazminat) esasına dayanır (İnsancıl). 2. HAMMURABİ KANUNLARI Babiller (MÖ 18. Yüzyıl — 282 Madde) • Tanrı Şamaş önünde dikili taş stelde yazılıdır. • KISASA KISAS (Göze göz, dişe diş) ilkesi esastır. • Sosyal sınıf farkı (soylu, hür, köle) cezalarda belirleyicidir; mülkiyet ve aile hukuku gelişmiştir. 3. HİTİT KANUNLARI Anadolu Medeniyeti (Hattuşa) • Kısas yerine TAZMİNAT ve iş gücü/bedel ödeme esastır. • Evlenme, boşanma, çeyiz ve medeni hukuk düzenlenmiştir. • Kölelere mülk edinme ve evlenme hakkı tanımış, hayvan ve bitkileri korumuştur.
🔍 Büyütmek için dokunun

İbrani Hukuku (On Emir), Roma Hukuku (12 Levha) ve Türk Töresi

1. İbrani Hukuku (On Emir): İlk Çağ'da çok tanrılı medeniyetlerin aksine tek tanrılı (semavi) inanca sahip olan İbranilerde hukukun kaynağı doğrudan ilahî vahiydir. Hz. Musa'ya (a.s.) Sina Dağı'nda bildirilen On Emir; yalnız Allah'a kulluk etmeyi, anne-babaya saygıyı, öldürmemeyi, çalmamayı, zina etmemeyi ve yalancı şahitlik yapmamayı emreden evrensel dinî-ahlaki hukuk ilkeleridir.

2. Roma Hukuku (On İki Levha Kanunları): Roma'da soylu sınıf olan Patriciler yazılı olmayan yasaları kendi çıkarlarına göre yorumlayınca, halk sınıfı olan Plebler ayaklandı. Bu sınıf mücadelesini sona erdirmek amacıyla MÖ 450 civarında On İki Levha Kanunları hazırlanarak bronz levhalar hâlinde Roma Forumu'na asıldı. Böylece yargılamada keyfilik önlendi. Doğu Roma İmparatoru Justinianus döneminde (MS 6. yüzyıl) geliştirilerek derlenen Roma hukuku, günümüz modern Avrupa ve Kıta Avrupası medeni hukukunun temelini oluşturmuştur.

3. Türk Töresi: Türkistan'da konargöçer yaşayan İlk Çağ Türk devletlerinde toplumsal, siyasi ve askerî hayatı düzenleyen yazısız (sözlü) hukuk kurallarına Töre denir. Türklerde devlete verilen önem «İl (devlet) gider, töre kalır / İl bırakılır, töre bırakılmaz» atasözüyle ifade edilmiş; kağan (hakan) dahil herkes töreye uymak zorunda tutulmuştur. Törenin kaynakları; hakanın buyrukları (yarlığ), Kurultay kararları ve halkın örf-âdetleridir. Töre dört değişmez evrensel ilkeye dayanır: Könilik (adalet), Uzluk (iyilik ve faydalılık), Tüzlük (eşitlik) ve Kişilik (insanlık/evrensel değer). Konargöçer yaşam tarzı sebebiyle Türk töresinde uzun süreli hapis cezaları yerine, on günü geçmeyen kısa hapis, mal/at ile tazminat ve vatana ihanet, ordudan kaçma, barışta kılıç çekme gibi ağır suçlarda ölüm cezası uygulanmıştır.

İBRANİ HUKUKU (ON EMİR), ROMA (12 LEVHA) VE TÜRK TÖRESİ 1. ON EMİR (İBRANİLER) İlahî Kaynaklı Hukuk (Hz. Musa) • Tek Tanrı inancına dayanan ilahî emirlerdir (Sina Dağı). • Öldürmeyeceksin, çalmayacaksın, yalancı şahitlik etmeyeceksin, anne-babana saygı duyacaksın gibi evrensel ahlak-hukuk ilkeleri. 2. ON İKİ LEVHA KANUNLARI Roma Medeniyeti (MÖ 450) • Patriciler (soylular) ile Plebler (halk) arasındaki sınıf mücadelesi sonucunda yazıldı. • BUGÜNKÜ MODERN AVRUPA HUKUKUNUN TEMELİDİR (Sonradan Justinianus Kanunları). 3. TÜRK TÖRESİ (TÜRKİSTAN) Sözlü Hukuk — «İl Bırakılır, Töre Bırakılmaz» • Kaynağı: Kut, Kurultay kararları, hakan buyrukları ve gelenekler. • 4 Değişmez İlke: Könilik (Adalet), Uzluk (İyilik), Tüzlük (Eşitlik), Kişilik (İnsanlık). • Konargöçerlik → Kısa süreli hapis.
🔍 Büyütmek için dokunun

Eski Çağ Toplumlarında İnanç, Bilim ve Sanat İlişkisi (TAR.9.2.3)

Eski Çağ'da bilimin ve sanatın doğuşunda iki temel etken rol oynamıştır: dini inançlar ve günlük yaşam / coğrafi ihtiyaçlar. Mezopotamya'da Sümerler ve Babiller gök cisimlerini tanrılarla ilişkilendirdikleri için çok katlı tapınakları olan Zigguratların en üst katını gözlemevi (rasathane) olarak kullanmışlardır (alt kat tahıl deposu, orta kat okul ve ibadethanedir). Tapınaklara getirilen ürünleri kaydetme ihtiyacı MÖ 3200'de çivi yazısının icadını sağlamış; gözlemler sonucunda astronomi gelişmiş, Ay yılı esaslı takvim yapılmış, 60 tabanlı sayı sistemi (1 saatin 60 dakika, çemberin 360° olması) ile dairenin alanı ve dört işlem bulunmuştur.

Mısır Medeniyeti'nde ise ölümden sonra yaşam (ahiret) inancı nedeniyle ruhun bedene geri döneceğine inanılmış ve cesetlerin bozulmaması için mumyacılık geliştirilmiştir. Mumyalama sırasında iç organların incelenmesi tıp, anatomi ve eczacılık bilimlerinde Mısırlıları zirveye taşımıştır. Öte yandan Nil Nehri'nin taşkın zamanlarını hesaplama ihtiyacı astronomiyi ve 365 günlük Güneş yılı esaslı takvimi; taşkınlarla bozulan tarla sınırlarını yeniden ölçme ihtiyacı ise geometri ve matematik bilimini (pi [π] sayısının ve ondalık sistemin bulunmasını) doğurmuştur.

Sanat ve Mimari: Tanrı-kral anlayışı Mısır'da firavunlar için anıtsal mezarlar olan Piramitlerin (Keops, Kefren, Mikerinos) ve Sfenks heykellerinin yapılmasına yol açmıştır. Anadolu'da Hititler, bin tanrılı inançları gereği tanrılarına hesap vermek amacıyla kralın başarılarını olduğu kadar yenilgilerini de dürüstçe yazdıkları Anal (Yıllık) adı verilen kil tabletlerle tarafsız (objektif) tarih yazıcılığını başlatmış; Yazılıkaya ve İvriz kaya kabartmalarını yapmışlardır. Yunan ve Roma'da insan ölçülerine uygun gerçekçi heykel sanatı ve anıtsal mimari (Parthenon Tapınağı, Kolezyum, su kemerleri) gelişirken; Türkistan'da konargöçer yaşam nedeniyle taşınabilir sanat eserleri üzerine pars, kartal, geyik ve at figürlerinin işlendiği Hayvan Üslubu doğmuş, ölülerin eşyalarıyla gömüldüğü Kurgan mezarlarından Altın Elbiseli Adam zırhı gibi şaheserler çıkmıştır.

ESKİ ÇAĞ TOPLUMLARINDA İNANÇ - BİLİM VE SANAT İLİŞKİSİ (TAR.9.2.3) İNANÇ VE İHTİYAÇLARDAN DOĞAN BİLİMLER • Mezopotamya (Sümer / Babil): Ziggurat (Tapınak + Gözlemevi + Depo) → Astronomi, Ay yılı takvimi, 60 tabanlı sayı sistemi, çivi yazısı. • Mısır Medeniyeti: Ölümden sonra yaşam inancı → Mumyacılık → Tıp, anatomi, eczacılık. Nil taşkınları → Geometri, Güneş yılı takvimi, pi (π) sayısı, hiyeroglif yazısı ve papirüs. • Fenike Harf Alfabesi · İyon Felsefe ve Bilimi ESKİ ÇAĞDA MİMARİ VE SANAT ANLAYIŞI • Mısır: Firavunlar için anıtsal Piramitler (Keops) ve Sfenks heykelleri (Tanrı-kral ve ahiret inancı). • Anadolu (Hitit): İvriz ve Yazılıkaya kabartmaları, Aslanlı Kapı; tanrılara hesap için Anal (Yıllık) yazımı. • Yunan & Roma: Tapınaklar (Parthenon), insan ölçülerinde gerçekçi heykeller, Kolezyum, su kemerleri. • Türkistan: Hayvan Üslubu, Kurganlar, Altın Elbiseli Adam.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Tarihte bilinen ilk yazılı kanunları kim hazırlamıştır ve bu kanunların toplumsal ve cezai açıdan en önemli özelliği nedir?

    Cevabı göster

    Tarihte bilinen ilk yazılı kanunları MÖ 2375 civarında Sümerlerin Lagaş Kralı Urkagina hazırlamıştır. Bu kanunlar rahip-kralların baskısına son vererek mülkiyet hakkını, dul ve yetimleri korumuş; suçlara karşı kısas yerine fidye (maddi tazminat) esasını getirmiştir.

  2. Örnek 2Hammurabi Kanunları ile Hitit Kanunlarını ceza anlayışı ve aile/toplum hukuku bakımından karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Hammurabi Kanunları sert kısasa kısas (göze göz, dişe diş) ilkesine dayanır ve sosyal sınıflara göre farklı cezalar uygular. Hitit Kanunları ise çok daha insancıldır; kısas yerine tazminat (bedel ödeme) esasını benimsemiş, kadınlara ve kölelere medeni haklar tanımış, hayvanları ve bitkileri koruma altına almıştır.

  3. Örnek 3Roma'da On İki Levha Kanunları hangi toplumsal sorunun çözümü olarak ortaya çıkmıştır ve dünya hukuk tarihindeki önemi nedir?

    Cevabı göster

    Roma'da soylu sınıf olan Patriciler ile halk sınıfı olan Plebler arasındaki siyasi ve hukuki eşitsizlik çatışmalarını sona erdirmek için yazılmıştır. Bu kanunlar (ve devamındaki Justinianus Kanunları) günümüz modern Avrupa hukukunun temelini oluşturmuştur.

  4. Örnek 4İlk Çağ Türk devletlerinde uygulanan 'Töre'nin dört değişmez temel ilkesi nelerdir ve konargöçer yaşam töredeki hapis cezalarını nasıl etkilemiştir?

    Cevabı göster

    Türk töresinin dört değişmez ilkesi: Könilik (adalet), Uzluk (iyilik/faydalılık), Tüzlük (eşitlik) ve Kişilik (insanlık)'tir. Konargöçer yaşam tarzında sabit hapishane bulunmadığı için hapis cezaları en fazla 10 gün ile sınırlandırılmıştır.

  5. Örnek 5Eski Mısır'da ölümden sonra yaşam inancı ile Nil Nehri'nin taşkınları hangi bilim dallarının gelişmesini sağlamıştır?

    Cevabı göster

    Ölümden sonra yaşam (ahiret) inancı cesetlerin korunması için mumyacılığı, mumyacılık da tıp, anatomi ve eczacılık bilimlerini geliştirmiştir. Nil Nehri'nin taşkın zamanlarını hesaplama ihtiyacı astronomi ve Güneş yılı takvimini, taşkın sonrası bozulan tarla sınırlarını ölçme ihtiyacı ise geometri ve matematiği doğurmuştur.

  6. Örnek 6Sümerlerdeki Zigguratların katlarının işlevlerini ve bilime katkılarını açıklayınız.

    Cevabı göster

    Yedi katlı Sümer tapınakları olan Zigguratların alt katı tahıl ambarı ve depo (ürün kaydıyla çivi yazısı doğdu), orta katı ibadethane ve okul (tablet evi), en üst katı ise gözlemevi (rasathane) olarak kullanılmıştır. Gözlemevi sayesinde astronomi bilimi ve Ay yılı esaslı takvim gelişmiştir.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Eski Çağ hukuk sistemleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

  2. 2İlk Çağ'da çok tanrılı medeniyetlerde kanunlar krallar tarafından tanrılara dayandırılarak hazırlanırken, doğrudan tek tanrılı ilahî vahye dayanan 'On Emir' aşağıdaki toplumlardan hangisine aittir?

  3. 3Eski Mısır'da tıp, anatomi ve eczacılık bilimlerinin çağdaşlarına göre çok ileri bir düzeye ulaşmasında etkili olan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

  4. 4Hitit krallarının tanrılarına hesap vermek amacıyla zaferlerinin yanında yenilgilerini de kaydettikleri ve 'tarafsız tarih yazıcılığının başlangıcı' kabul edilen yıllıklara ne ad verilir?

  5. 5Eski Çağ'da hukuk, bilim ve sanatla ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Urkagina Kanunları, Sümer şehir devleti Lagaş'ta çıkarılan ve tarihte bilinen ilk yazılı hukuk kurallarıdır.
    • Roma'da hazırlanan On İki Levha Kanunları, günümüz modern Avrupa hukukunun temelini oluşturmuştur.
    • Türk töresinde konargöçer yaşam tarzı nedeniyle suçlulara 20-30 yıl süren uzun hapis cezaları verilmiştir.
    • Sümerlerde çok katlı Zigguratların en üst katı gözlemevi (rasathane) olarak kullanılmış ve astronomi bilimi gelişmiştir.
    • İlk Çağ Türk sanatında yerleşik tapınak mimarisi yerine taşınabilir eşyalar üzerine işlenen 'Hayvan Üslubu' gelişmiştir.

  6. 6Aşağıdaki kavram veya eserleri ilgili medeniyet ya da açıklamayla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun tarihsel kavramlarla tamamlayınız.

    1. Babil Kralı tarafından hazırlanan 282 maddelik kanunlar sert kısasa kısas ilkesine dayanır.
    2. Türklerde devlet ve hukuk arasındaki ayrılmaz bağ 'İl bırakılır, bırakılmaz' sözüyle ifade edilmiştir.
    3. Mısırlılar Nil Nehri'nin taşma zamanlarını hesaplamak için 365 günlük yılı esaslı takvimi icat etmişlerdir.
    4. Tapınak ekonomisinde ürünleri kaydetme ihtiyacı sonucunda Sümerler MÖ 3200 civarında yazısını bulmuşlardır.
    5. Kazakistan'daki Esik Kurganı'ndan çıkarılan Elbiseli Adam zırhı, İlk Çağ Türk maden sanatının başyapıtıdır.

  8. 8'Coğrafya, yaşam tarzı ve inançlar bir toplumun hukukunu, bilimini ve sanatını doğrudan şekillendirir.' yargısını; 1) Mısır'da inanç ve Nil Nehri'nin bilime etkisi, 2) Türkistan'da konargöçer yaşamın Türk töresine ve sanatına etkisi üzerinden kanıtlayarak açıklayınız.

Kısaca

  • Tarihte bilinen ilk yazılı kanunlar Sümer Kralı Urkagina (fidye esaslı), en kapsamlı kısas yasaları ise Babil Kralı Hammurabi tarafından hazırlanmıştır.
  • Hitit Kanunları kısas yerine tazminatı esas almış, aile hukukunu düzenlemiş ve hayvanlarla bitkileri korumuştur; İbranilerde ise ilahî kaynaklı 'On Emir' geçerli olmuştur.
  • Roma'da Patriciler ve Plebler arasındaki mücadeleden doğan On İki Levha Kanunları, modern Avrupa hukukunun temelini oluşturmuştur.
  • Türklerde sözlü hukuk olan Töre; könilik (adalet), uzluk (iyilik), tüzlük (eşitlik) ve kişilik (insanlık) ilkelerine dayanır ve hakan dahil herkesi bağlar.
  • Eski Çağ'da inanç ve ihtiyaçlar bilimi doğurmuştur: Sümerlerde Ziggurat gözlemeviyle astronomi ve çivi yazısı; Mısır'da mumyacılıkla tıp, Nil taşkınlarıyla geometri ve Güneş takvimi; Hititlerde ise Anallarla tarafsız tarih yazıcılığı gelişmiştir.

Bu dersin öteki kaynakları