İçeriğe geç

10. sınıf · Kur'an-ı Kerim · 10. hafta (23-27 Kasım 2026)

Sakin Mimin Hâlleri: İhfa-i Şefevî, İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne ve İzhar-ı Şefevî Uygulamaları (KK.10.2.3)

2. Tema: Kur'an-ı Kerim'i Güzel Okuma Kuralları (Tecvit) teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Tecvit ilminde tenvin ve sakin nunun hâllerinden sonra en sık karşılaşılan kurallar grubu sakin mimin (مْ) hâlleridir. Üzerinde hareke bulunmayan (cezimli) mim harfine sakin mim denir. Mim harfinin mahreci (çıkış yeri) dudaklar (Arapçada şefe) olduğu için, sakin mimden sonra gelen harfe göre oluşan üç tecvit kuralı —İhfa-i Şefevî, İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne ve İzhar-ı Şefevî— dudak tecvidi olarak adlandırılır.

Birinci Hâl: İhfa-i Şefevî (Dudak İhfası)

Kelime sonunda bulunan sakin mimden (مْ) hemen sonra ikinci kelimenin başında bâ (ب) harfi geldiğinde İhfa-i Şefevî (dudak ihfası) kuralı oluşur. Hem mim (م) hem de bâ (ب) harfi dudak mahreçli olduğu için sakin mim ne tamamen açık (izhar) okunur ne de bâ harfinin içine tamamen katılır (idgam); ikisi arasında gizlenerek okunur.

İhfa-i Şefevî uygulanırken dudaklar birbirine aşırı bastırılıp sıkılmaz; hafifçe temas ettirilir ve ses geniz boşluğundan (hayşûm) getirilerek 1-1,5 elif miktarı gunneli tutulur, ardından harekeli ب harfine geçilir. Fîl suresi 4. ayetteki تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ (مْ + ب), Bakara suresi 8. ayetteki وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ve Âdiyât suresi 11. ayetteki إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ ifadeleri bu kuralın en belirgin örnekleridir.

İhfa-i Şefevî telaffuz bakımından sakin nunun hâllerindeki İklab kuralıyla birebir aynı ses özelliğine sahiptir. Çünkü İklab kuralında da (مِنْ بَعْدِ) sakin nun veya tenvinden sonra ب harfi geldiğinde nun sesi önce sakin mime (مْ) çevrilir, sonra dudak ihfasıyla gunneli okunur. İkisini ayırt etmenin yolu ilk harfe bakmaktır: İlk harf aslen مْ ise İhfa-i Şefevî, aslen نْ veya tenvin ise İklab vardır.

SAKİN MİMİN (مْ) ÜÇ HÂLİ — GENEL ŞEMA 1. İHFA-İ ŞEFEVÎ (م + ب) • Harfi: Yalnız «ب» (Bâ) • Kural: Sakin mimden (مْ) sonra «ب» harfi gelirse dudak ihfası yapılır. • Örnek: تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ • Gunneli ve hafif temasla 2. İDGAM-I MİSLEYN (م + م) • Harfi: Yalnız «م» (Mîm) • Kural: Sakin mimden (مْ) sonra harekeli «م» gelirse meal-gunne idgam olur. • Örnek: لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ • 1,5 elif miktarı tutulur. 3. İZHAR-I ŞEFEVÎ (م + 26 HARF) • Harfleri: «ب» ve «م» dışındaki diğer 26 harfin tamamı • Kural: Sakin mim gunnesiz ve tutulmadan açık okunur. • Örnek: أَلَمْ تَرَ / هُمْ فِيهَا • «و» ve «ف» harfinde dikkat! «م» harfi dudaklardan (şefe) çıktığı için bu kurallara 'Şefevî' (Dudaksı) adı verilmiştir.
🔍 Büyütmek için dokunun

İkinci Hâl: İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne ve İdgam Çeşitleri

Sakin mimden (مْ) sonra harekeli bir mim (مَ، مِ، مُ) harfi geldiğinde, birinci sakin mim ikinci harekeli mimin içine katılır ve şeddeli tek bir mim gibi 1,5 elif miktarı gunneli tutularak okunur. Bu kurala İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (gunneli misleyn idgamı) adı verilir. Hümeze suresi 8. ayetteki عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ, Kureyş suresi 4. ayetteki أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ ve Bakara suresi 249. ayetteki كَمْ مِنْ فِئَةٍ ifadeleri bu kuralın örnekleridir.

Tecvit ilminde İdgam-ı Misleyn, mahreçleri (çıkış yerleri) ve sıfatları birebir aynı olan iki özdeş harfin (birincisi sakin, ikincisi harekeli) yan yana gelerek tek harf gibi şeddeli okunmasıdır ve iki kısma ayrılır: 1) İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne: Yalnız iki harf çiftinde (مْ + م ve نْ + ن — örneğin مِنْ نِعْمَةٍ) oluşur ve gunneli okunur. 2) İdgam-ı Misleyn Bila-Gunne: Mim ve nun dışındaki diğer 26 harfin kendi eşiyle buluşmasında (بْ + ب → اِضْرِبْ بِعَصَاكَ, دْ + د → قَدْ دَخَلُوا, كْ + ك → يُدْرِكْكُمُ) oluşur ve gunne yapılmadan şeddeli okunur.

Ayrıca harfler arasındaki mahreç ve sıfat ilişkisine göre iki idgam çeşidi daha vardır: Mahreçleri aynı, sıfatları farklı harfler karşılaştığında (ط-د-ت, ظ-ذ-ث ve بْ + م → يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا) İdgam-ı Mütecaniseyn; mahreçleri ve sıfatları birbirine yakın harfler karşılaştığında (لْ + ر → قُلْ رَبِّ ve قْ + ك → أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ) ise İdgam-ı Mütekaribeyn meydana gelir.

İHFA-İ ŞEFEVÎ İLE İKLAB ARASINDAKİ TELAFFUZ BAĞLANTISI İHFA-İ ŞEFEVÎ (DUDAK İHFASI) • Formül: Sakin Mim (مْ) + Bâ (ب) • Dudaklar birbirine aşırı bastırılmadan hafifçe değdirilir ve genizden gunne sesi (1,5 elif) getirilir. • Örnek 1: تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ (Fîl suresi, 4. ayet) • Örnek 2: وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ / رَبُّهُمْ بِهِمْ İKLAB İLE KARŞILAŞTIRMASI • İklab Formülü: Tenvin veya Sakin Nun (نْ) + Bâ (ب) • İklab'da sakin nun önce sakin mime (مْ) çevrilir, ardından tıpkı İhfa-i Şefevî gibi gunneli okunur. • Örnek (İklab): مِنْ بَعْدِ (نْ + ب) → مِمْ بَعْدِ • Ayırt Etme: Kelimenin aslında «مْ» varsa İhfa-i Şefevî, «نْ» veya tenvin varsa İklab kuralı vardır. İhfa-i Şefevî her zaman iki ayrı kelime arasında gerçekleşir (birinci kelime مْ ile biter, ikincisi ب ile başlar).
🔍 Büyütmek için dokunun

Üçüncü Hâl: İzhar-ı Şefevî (Dudak İzharı)

Sakin mimden (مْ) sonra ب (bâ) ve م (mîm) harfleri dışındaki diğer 26 harften herhangi biri geldiğinde İzhar-ı Şefevî (dudak izharı) kuralı uygulanır. İzhar 'açıklamak ve belli etmek' demektir; bu durumda sakin mim gizlenmeden, idgam edilmeden ve gunne (tutma) yapılmadan kendi doğal mahrecinden net ve açık bir şekilde okunur.

İzhar-ı Şefevî hem kelime ortasında hem de iki ayrı kelime arasında gerçekleşebilir. Fâtiha suresi 7. ayetteki أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ (burada أَنْعَمْتَ kelimesinde مْ + ت, عَلَيْهِمْ غَيْرِ ifadesinde مْ + غ ve عَلَيْهِمْ وَلَا ifadesinde مْ + و), Fîl suresi 1-3. ayetlerdeki أَلَمْ تَرَ, أَلَمْ يَجْعَلْ, كَيْدَهُمْ فِي ve İhlâs suresindeki لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ ayetleri İzhar-ı Şefevî'nin en yaygın örnekleridir.

İzhar-ı Şefevî uygulanırken en çok dikkat edilmesi gereken iki harf vâv (و) ve fâ (ف) harfleridir (هُمْ فِيهَا, عَلَيْهِمْ وَلَا). Çünkü م، و، ف harflerinin tamamı dudak bölgesinden çıkar; mahreç yakınlığı ve ortaklığı sebebiyle dil ve dudaklar kendiliğinden ihfaya kayabilir. Bu yüzden kıraat alimleri مْ + و ve مْ + ف geçişlerinde dudakların tam kapatılıp açılması ve mimin çok daha net (şiddetli izharla) okunması gerektiği konusunda özel uyarıda bulunmuşlardır.

İDGAM ÇEŞİTLERİ VE SAKİN MİMİN İDGAM-İZHAR UYGULAMALARI İDGAM-I MİSLEYN MEAL-GUNNE VE BİLA-GUNNE • İdgam-ı Misleyn: Mahreç ve sıfatları aynı olan iki özdeş harfin (birincisi sakin, ikincisi harekeli) birleşmesi. • 1) Meal-Gunne (Gunneli): مْ + م ve نْ + ن Örnek: عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ / كَمْ مِنْ فِئَةٍ / مِنْ نِعْمَةٍ • 2) Bila-Gunne (Gunnesiz): Diğer 26 harfin eşleşmesi Örnek: اِضْرِبْ بِعَصَاكَ (بْ + ب) / قَدْ دَخَلُوا (دْ + د) İZHAR-I ŞEFEVÎ VE DİĞER İDGAM TÜRLERİ • İzhar-ı Şefevî: مْ + (ب ve م hariç 26 harf) Örnek: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ / أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ • İdgam-ı Mütecaniseyn: Mahreci aynı, sıfatı farklı harfler (ط-د-ت | ظ-ذ-ث | ب-م → يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا) • İdgam-ı Mütekaribeyn: Mahreç ve sıfatı yakın harfler (ل-ر ve ق-ك → قُلْ رَبِّ / أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ) Sakin mimden sonra «و» veya «ف» geldiğinde dudak ortaklığı yüzünden ihfa yapmamaya çok dikkat edilir!
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Fîl suresinde geçen 1) «أَلَمْ تَرَ», 2) «كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ» ve 3) «تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ» ifadelerindeki sakin mim (مْ) tecvit kurallarını gerekçeleriyle belirleyiniz.

    Cevabı göster

    1) «أَلَمْ تَرَ» ifadesinde sakin mimden sonra 'ت' harfi geldiği için İzhar-ı Şefevî vardır. 2) «كَيْدَهُمْ فِي» ifadesinde sakin mimden sonra 'ف' harfi geldiği için İzhar-ı Şefevî vardır (dudak ortaklığı nedeniyle dikkatle açık okunur). 3) «تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ» ifadesinde ise sakin mimden sonra 'ب' harfi geldiği için İhfa-i Şefevî (dudak ihfası) vardır ve gunneli okunur.

  2. Örnek 2Kureyş suresi 4. ayetteki «الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ» ayetinde yer alan tecvit kurallarını sakin mim ve sakin nun açısından çözümleyiniz.

    Cevabı göster

    «أَطْعَمَهُمْ مِنْ» ve «وَآمَنَهُمْ مِنْ» bölümlerinde sakin mimden (مْ) sonra harekeli mim (مِ) geldiği için iki yerde 'İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne' vardır. Ayrıca «مِنْ جُوعٍ» ifadesinde sakin nundan sonra 'ج' geldiği için hakiki İhfa; «جُوعٍ وَ» ifadesinde tenvinden sonra 'و' geldiği için İdgam-ı Meal-Gunne; «مِنْ خَوْفٍ» ifadesinde ise sakin nundan sonra boğaz harfi 'خ' geldiği için İzhar (halqî) kuralı bulunmaktadır.

  3. Örnek 3«تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ» ile «مِنْ بَعْدِ» ifadelerinin okunuş (telaffuz) benzerliğini ve tecvit kuralı adlarının neden farklı olduğunu açıklayınız.

    Cevabı göster

    Her iki ifadede de 'ب' harfinden önce dudaklarda gunneli mim sesi duyulur. Ancak «تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ» örneğinde birinci kelimenin son harfi aslen sakin mim (مْ) olduğu için kuralın adı 'İhfa-i Şefevî'dir. «مِنْ بَعْدِ» örneğinde ise birinci kelimenin son harfi aslen sakin nun (نْ) olup 'ب' harfinden dolayı mime dönüştürüldüğü için kuralın adı 'İklab'dır.

  4. Örnek 4İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne ile İdgam-ı Misleyn Bila-Gunne arasındaki farkı açıklayarak her birine birer Kur'an örneği veriniz.

    Cevabı göster

    Mahreç ve sıfatları aynı olan iki harf yan yana geldiğinde bu harfler kendisinde gunne sıfatı bulunan 'م' veya 'ن' ise 'İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne' (gunneli) olur: «لَهُمْ مَا» (مْ + م) ve «مِنْ نِعْمَةٍ» (نْ + ن). Eğer birleşen özdeş harfler 'م' ve 'ن' dışındaki diğer 26 harften biri ise gunne yapılmadan şeddeli okunur ve 'İdgam-ı Misleyn Bila-Gunne' adını alır: «اِضْرِبْ بِعَصَاكَ» (بْ + ب) ve «قَدْ دَخَلُوا» (دْ + د).

  5. Örnek 5Sakin mimden sonra 'و' (vâv) veya 'ف' (fâ) harfi geldiğinde okuyucunun neden daha fazla dikkat etmesi gerektiğini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Mim (م), vâv (و) ve fâ (ف) harflerinin üçü de dudak mahreçlidir. Mahreç ortaklığı yüzünden sakin mimden sonra 'و' veya 'ف' geldiğinde dil ve dudaklar farkında olmadan mimi gizlemeye (ihfa yapmaya) meyleder. Oysa kural İzhar-ı Şefevî olduğu için dudaklar tam kapatılıp açılarak mim harfi gunnesiz ve net biçimde izhar edilmelidir.

  6. Örnek 6İdgam-ı Misleyn, İdgam-ı Mütecaniseyn ve İdgam-ı Mütekaribeyn kavramlarını harflerin mahreç ve sıfat ilişkisine göre karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    1) İdgam-ı Misleyn: Birleşen iki harfin hem mahreci hem de sıfatları tamamen aynıdır (مْ + م, دْ + د). 2) İdgam-ı Mütecaniseyn: Birleşen iki harfin mahreci (çıkış yeri) aynı, fakat sıfatları farklıdır (ط-د-ت grubunda «قَدْ تَبَيَّنَ» veya ب-م grubunda «اِرْكَبْ مَعَنَا»). 3) İdgam-ı Mütekaribeyn: Birleşen iki harfin hem mahreçleri hem de sıfatları birbirine yakındır (لْ + ر → «قُلْ رَبِّ»).

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Kelime sonunda bulunan sakin mimden (مْ) hemen sonra ikinci kelimenin başında harekeli bir «ب» (bâ) harfi geldiğinde oluşan tecvit kuralı aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2Hümeze suresi 8. ayette geçen «إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ» ifadesinde «عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ» kelimeleri arasında sakin mimden (مْ) sonra harekeli mim (مُ) gelmesiyle oluşan tecvit kuralı hangisidir?

  3. 3Aşağıdaki Kur'an-ı Kerim lafızlarının hangisinde sakin mim (مْ) ile ilgili 'İzhar-ı Şefevî' kuralı bulunmamaktadır?

  4. 4Mahreçleri (çıkış yerleri) ve sıfatları aynı olan iki harften birincisi sakin, ikincisi harekeli olarak yan yana geldiğinde «اِضْرِبْ بِعَصَاكَ» (بْ + ب) ve «قَدْ دَخَلُوا» (دْ + د) örneklerinde olduğu gibi gunne yapılmadan şeddeli okunmasına ne ad verilir?

  5. 5

    • Mim harfi dudaklardan (şefe) çıktığı için sakin mimin ihfa ve izhar kurallarına 'Şefevî' (dudaksı) sıfatı eklenmiştir.
    • Sakin mimden sonra 'و' (vâv) veya 'ف' (fâ) harfi geldiğinde İhfa-i Şefevî yapılır ve gunneli okunur.
    • İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne kuralı yalnız 'مْ + م' ve 'نْ + ن' harf eşleşmelerinde meydana gelir.
    • «مِنْ بَعْدِ» ifadesinde sakin mimin hâllerinden olan İhfa-i Şefevî kuralı bulunmaktadır.
    • Mahreçleri aynı, sıfatları farklı olan iki harfin birleşerek okunmasına 'İdgam-ı Mütecaniseyn' adı verilir.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Sakin mimden (مْ) sonra yalnız harfi geldiğinde dudak ihfası olan İhfa-i Şefevî kuralı oluşur.
    2. İhfa-i Şefevî ve İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne kuralları uygulanırken ses genizden getirilerek 1,5 elif miktarı yapılır.
    3. Sakin mimden sonra ب ve م dışındaki 26 harften biri geldiğinde sakin mimin tutulmadan açık okunmasına Şefevî denir.
    4. Mahreç ve sıfatları aynı olan iki harfin (م ve ن dışında) gunnesiz birleştirilmesine İdgam-ı Bila-Gunne adı verilir.
    5. İzhar-ı Şefevî uygulanırken dudak mahreci ortaklığı nedeniyle en çok dikkat edilmesi gereken iki harf vâv ve harfleridir.

  8. 8Kur'an-ı Kerim okurken karşılaşılan sakin mimin (مْ) üç hâlini; oluşum şartları, gunne (tutma) durumları ve birer ayet örneğiyle üç aşamada karşılaştırarak açıklayınız.

Kısaca

  • İhfa-i Şefevî (مْ + ب): Sakin mimden sonra yalnız ب harfi geldiğinde oluşur; dudaklar hafif temas ettirilerek 1,5 elif miktarı gunneli okunur (تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ).
  • İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (مْ + م): Sakin mimden sonra harekeli م geldiğinde iki mim birleştirilip 1,5 elif gunneli tutulur (عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ).
  • İzhar-ı Şefevî (مْ + 26 Harf): Sakin mimden sonra ب ve م dışındaki 26 harf geldiğinde gunnesiz ve açık okunur (أَلَمْ تَرَ، هُمْ فِيهَا); و ve ف harflerinde ihfadan kaçınılır.
  • İdgam-ı Misleyn Bila-Gunne: Mim ve nun dışındaki özdeş iki harfin (بْ+ب، دْ+د) gunnesiz şeddeli okunmasıdır (اِضْرِبْ بِعَصَاكَ).
  • Mütecaniseyn ve Mütekaribeyn: Mahreci aynı sıfatı farklı harflerin idgamına Mütecaniseyn (قَدْ تَبَيَّنَ، اِرْكَبْ مَعَنَا); mahreç ve sıfatı yakın harflerin idgamına Mütekaribeyn (قُلْ رَبِّ) denir.

Bu dersin öteki kaynakları