Med (Uzatma) Çeşitleri: Asli Med (Medd-i Tabii) ve Fer'i Medler (Muttasıl, Munfasıl, Lazım, Arız, Lin)

Sözlükte 'uzatmak, yaymak, çekmek' anlamlarına gelen med; tecvit ilminde uzatma harflerinden biriyle gelen harfin sesini belirli bir süre uzatarak okumak demektir. Meddin zıddı ise kasr (uzatmadan veya en az ölçü olan 1 elif miktarı okumak) kavramıdır. Arapçada kelimeleri uzatan üç med harfi (hurûf-u med) vardır ve bunların med harfi sayılması için kendilerinin harekesiz (sakin) olması şarttır: 1) Elif (ا): Kendisi harekesiz olup kendisinden önceki harfin harekesi üstün (-e / -a) olduğunda uzatır. Örnek: قَالَ (kâle). 2) Vav (و): Kendisi sakin (cezimli/harekesiz) olup kendisinden önceki harfin harekesi ötre (-u / -ü) olduğunda uzatır. Örnek: يَقُولُ (yekûlü). 3) Ya (ي): Kendisi sakin olup kendisinden önceki harfin harekesi esre (-i / -ı) olduğunda uzatır. Örnek: قِيلَ (kîle). Bir kelimede med harflerinden (Elif, Vav, Ya) biri bulunur ve kendisinden sonra sebeb-i med (hemze veya sükûn) gelmezse Medd-i Tabii (Asli Med / Doğal Uzatma) olur. Medd-i Tabii 1 elif miktarı (parmağı normal hızda kaldırıp indirme veya iki hareke süresi kadar) uzatılır ve 1 elif uzatılması vaciptir; hiç uzatmamak kelimenin anlamını bozar.

Bir med harfini 1 elif miktarından (Medd-i Tabii ölçüsünden) daha fazla uzatmamızı gerektiren sebeplere sebeb-i med denir ve bu sebeplerle oluşan medlere Fer'i Medler adı verilir. Sebeb-i med iki tanedir: 1) Hemze (ء / أ / إ): Harekeli olan elif harfine hemze denir. Kur'an-ı Kerim'de bazen kırık hemze (ء) şeklinde yalnız başına veya elif, vav, ya harflerinin üzerinde/altında, bazen de düz elif üzerinde harekeli olarak yazılır. 2) Sükûn (Cezim / Harekesizlik): Harekeli olmayan harfin durumuna sükûn denir. Sükûn ikiye ayrılır: • Sükûn-u Lâzım (Kalıcı Sükûn): Kelimenin üzerinde durulsa da (vakıf) geçilse de (vasıl) varlığını koruyan, asla kaybolmayan asli cezim veya şeddedir (şeddeli harfin ilk harfi sakindir). • Sükûn-u Ârız (Geçici Sükûn): Kelimenin aslında hareke olduğu hâlde, yalnız o kelimenin sonunda durulduğunda (vakfedildiğinde) ortaya çıkan, geçildiğinde ise kaybolan geçici sükûndur.

Med harfinden (Elif, Vav, Ya) hemen sonra sebeb-i med olan hemze geldiğinde, bu ikisinin aynı kelimede mi yoksa iki ayrı kelimede mi bulunduğuna bakılır: 1) Medd-i Muttasıl (Bitişik Med): Harf-i med ile sebeb-i med olan hemze aynı kelime içerisinde yan yana gelirse Medd-i Muttasıl olur. Genellikle kırık hemze (ء) ile yazılır. Örnekler: جَاءَ (câe), السَّمَاءِ (es-semâi), سُوءَ (sûe), أُولَئِكَ (ulâike), جِيءَ (cîe). Medd-i Muttasıl'ın uzatılması bütün kıraat imamlarının ittifakıyla vaciptir (asla 1 elife düşürülemez / kasr yapılamaz). Türkiye'de okunan Asım kıraatinin Hafs rivayetinde 4 elif miktarı (hızlı okuyuş olan hadr/tedvirde en az 2-3 elif) uzatılır. 2) Medd-i Munfasıl (Ayrık Med): Harf-i med birinci kelimenin sonunda, sebeb-i med olan hemze ise ikinci kelimenin başında gelirse Medd-i Munfasıl olur. Genellikle uzun (düz) elif şeklindeki hemze ile karşılaşılır. Örnekler: إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ (innâ a'taynâke), يَا أَيُّهَا (yâ eyyühâ), قُوا أَنْفُسَكُمْ (kû enfüseküm), فِي أَنْفُسِكُمْ (fî enfüsiküm). Medd-i Munfasıl'ın hükmü caizdir; yavaş okuyuşta (tahkik) 4 elif, hızlı okuyuşta (hadr) 1 veya 2 elif uzatılabilir.

Harf-i medden sonra sebeb-i med olarak sükûn-u lâzım (durulsa da geçilse de değişmeyen kalıcı cezim veya şedde) gelirse Medd-i Lâzım olur. Medd-i Lâzım kendi içinde kelimede veya mukattaa harflerinde oluşuna, sonrasındaki sükûnun şeddeli (idgamlı) veya cezimli oluşuna göre dört kısma ayrılır: 1) Kelime-i Müsakkale (Kelimede Şeddeli): Med harfinden sonra şeddeli bir harf gelir: Fatiha suresinin sonundaki وَلَا الضَّالِّينَ (vele'd-dâllîn) ve الحَاقَّةُ (el-hâkkatü) gibi. 2) Kelime-i Muhaffefe (Kelimede Cezimli): Kur'an'da yalnız Yunus suresi 51 ve 91. ayetlerde geçen آلْآنَ (âl'âne) kelimesidir. 3) Harf-i Müsakkale ve 4) Harf-i Muhaffefe: Sure başlarındaki hurûf-u mukattaa harflerinde (örneğin الم — Elif-Lâm-Mîm, ق — Kâf, ن — Nûn, يس — Yâ-Sîn'deki Sîn) harfin okunuşunun ortasında med harfi, sonunda kalıcı sükûn bulunduğu için Medd-i Lâzım olur. Medd-i Lâzım'ın hükmü lâzımdır (farz/vacip derecesinde kesindir) ve bütün okuyuş hızlarında (tahkik, tedvir, hadr) kesinlikle 4 elif miktarı (tûl) uzatılır.

Ayet sonlarında veya nefes kesilen durak yerlerinde kelimenin son harfi harekeli olduğu hâlde cezimliymiş gibi (sükûn-u ârız ile) durulur. Bu duruş sebebiyle iki med çeşidi ortaya çıkar: 1) Medd-i Ârız: Harf-i medden (Elif, Vav, Ya) sonra gelen son harf üzerinde durulduğunda (vakfedildiğinde) ortaya çıkan geçici sükûn sebebiyle oluşur. Örneğin Fatiha suresindeki العَالَمِينَ (el-âlemîn), الرَّحِيمِ (er-rahîm), نَسْتَعِينُ (nesteîn) ve الحِسَابِ (el-hisâb) kelimeleri üzerinde durulduğunda Medd-i Ârız olur. Eğer durulmayıp sonraki ayete geçilirse son harf kendi harekesiyle okunacağı için sükûn ortadan kalkar ve med Medd-i Tabii'ye (1 elife) döner! Hükmü caizdir (durulduğunda 1, 2, 3 veya 4 elif uzatılabilir). 2) Medd-i Lîn (Yumuşak Uzatma): Kendisinden önceki harfin harekesi üstün (-e / -a) olan cezimli Vav (وْ) ve cezimli Ya (يْ) harflerine ('ev, av, ey, ay' seslerini veren harflere) harf-i lîn denir. Harf-i lînden sonra sükûn (özellikle duraklarda sükûn-u ârız) gelirse Medd-i Lîn olur. Kureyş suresindeki قُرَيْشٍ (Kureyş), الصَّيْفِ (es-sayf), البَيْتِ (el-beyt) ve مِنْ خَوْفٍ (min havf) kelimelerinde durulduğunda Medd-i Lîn yapılır. Hükmü caizdir.

Öğrendiğimiz med kurallarını Kevser ve İhlas surelerinden örneklerle pekiştirelim: • إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الكَوْثَرَ: إِنَّا kelimesinin sonundaki med harfi Elif ile أَعْطَيْنَاكَ kelimesinin başındaki hemze ayrı kelimelerde buluştuğu için Medd-i Munfasıl vardır; نَا hecesinde ise Medd-i Tabii vardır. • وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ: السَّائِلَ (es-sâile) kelimesinde med harfi Elif ile kırık hemze aynı kelimede yan yana geldiği için Medd-i Muttasıl vardır (4 elif uzatılması vaciptir). • قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ: أَعُوذُ kelimesinde Vav med harfiyle Medd-i Tabii; النَّاسِ (en-nâs) kelimesinin sonunda durulduğunda ise Elif med harfinden sonra geçici sükûn oluştuğu için Medd-i Ârız meydana gelir.