İçeriğe geç

10. sınıf · Kur'an-ı Kerim · 7. hafta (26-30 Ekim 2026)

Med (Uzatma) Çeşitleri II: Sükûn Sebebiyle Oluşan Medler (Medd-i Lâzım, Medd-i Ârız ve Medd-i Lîn)

2. TEMA: KUR’AN-I KERİM’İ GÜZEL OKUMA KURALLARI: TECVİT teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Geçen hafta med (uzatma) kavramının temelini oluşturan Medd-i Tabiî’yi ve sebeb-i medden “hemze (ء)” sebebiyle meydana gelen Medd-i Muttasıl ile Medd-i Munfasıl kurallarını öğrenmiştik. Bir harfi 1 elif miktarından fazla uzatmanın (fer’î med yapmanın) ikinci büyük sebebi ise harf-i medden sonra “sükûn (cezim veya şedde)” gelmesidir! Bu haftaki dersimizde sükûn sebebiyle oluşan üç önemli med kuralını (Medd-i Lâzım, Medd-i Ârız ve Medd-i Lîn) öğrenerek tecvit ilminde medler konusunu tamamlayacağız.

1. Sükûn Sebebiyle Oluşan Medler: Medd-i Lâzım ve Medd-i Ârız

Tecvit ilminde bir harfi 1 elif miktarından fazla uzatmamızı gerektiren sebeb-i med iki tanedir: Hemze ve Sükûn. Sükûn (harekesizlik), kelimedeki kalıcılık durumuna göre ikiye ayrılır: 1) Sükûn-u Lâzım (Aslî Sükûn): Kelime üzerinde durulduğunda (vakıf) da okunup geçildiğinde (vasıl) de düşmeyen, kelimenin kendi yapısında bulunan cezim veya şeddedir. Bir kelimede harf-i medden (ا، و، ي) hemen sonra sükûn-u lâzım (cezim veya şedde) gelirse Medd-i Lâzım olur. Örneğin Fâtiha suresinin sonundaki وَلَا الضَّآلِّينَ kelimesinde med harfi olan eliften (ا) sonra şeddeli lâm (لّ) gelmiştir; şeddeli harfin ilki cezimli olduğu için burada kalıcı sükûn vardır ve Medd-i Lâzım oluşur. Aynı şekilde الْحَآقَّةُ ، الطَّآمَّةُ ، دَآبَّةٍ ، آلْآنَ kelimeleri ile 29 surenin başında yer alan الم (Elif-Lâm-Mîm), الر، طسم، ق، ن gibi mukatta’a harfleri Medd-i Lâzım örnekleridir. Medd-i Lâzım’ın hükmü vaciptir; bütün kıraat imamları 1 eliften fazla (4 elif miktarı / Âsım kıraatinde 3-4 elif) uzatılmasında ittifak etmiştir.

2) Sükûn-u Ârız (Geçici Sükûn): Kelimenin son harfi aslında harekeli olduğu hâlde, okuyucu o kelimenin sonunda durduğunda (vakıf yaptığında) son harfin harekesinin düşmesiyle ortaya çıkan geçici sükûndur (geçildiğinde hareke geri döner ve sükûn kaybolur!). Bir kelimede harf-i medden sonra gelen son harf üzerinde durulduğu için sükûn-u ârız oluşursa buna Medd-i Ârız denir. Kur’an-ı Kerim’deki ayet sonlarının büyük çoğunluğu Medd-i Ârız’dır! Örneğin Fâtiha suresindeki الْعَالَمِينَ ، الرَّحِيمِ ، الدِّينِ ، نَسْتَعِينُ ، الْمُسْتَقِيمَ kelimelerinde sondan bir önceki harf med harfidir (ي veya و); ayet sonunda durduğumuzda son harfler sâkin okunur (الْعَالَمِينْ ، الرَّحِيمْ ، نَسْتَعِينْ) ve Medd-i Ârız meydana gelir. Medd-i Ârız’ın hükmü caizdir: Okuyucu tilavet hızına göre Tûl (uzun: 4 elif), Tevassut (orta: 2-3 elif) veya Kasr (kısa: 1 elif) ile okuyabilir. Eğer ayet sonunda durulmaz da bir sonraki ayete geçilirse (vasıl yapılırsa), sükûn-u ârız ortadan kalktığı için Medd-i Ârız bozulur ve kural Medd-i Tabiî’ye (1 elife) döner!

TECVİT: MED (UZATMA) ÇEŞİTLERİ II — LÂZIM, ÂRIZ VE LÎN1. SÜKÛN SEBEBİYLE MEDLER: LÂZIM VE ÂRIZSebeb-i Med Olan Sükûn İkiye Ayrılır!1) Sükûn-u Lâzım (Aslî/Kalıcı) | 2) Sükûn-u Ârız (Geçici/Durak sükûnu).Medd-i Lâzım: Harf-i Med + Sükûn-u LâzımDurulsa da geçilse de değişmeyen cezim veya şedde! Örn: الضَّآلِّينَ ، الحَآقَّةُ ، الم.Medd-i Lâzım Hükmü ve MiktarıHükmü VACİPTİR; bütün kıraat imamlarına göre 4 ELİF (asgari 3-4) uzatılır!Medd-i Ârız: Harf-i Med + Sükûn-u Ârız (Durak)Kelime sonunda durulduğunda (vakıf) ortaya çıkan geçici sükûn! Örn: العَالَمِينَ -> العَالَمِينْ.Medd-i Ârız Hükmü ve Okunuş VecihleriHükmü CAİZDİR; durak hızına göre 1, 2, 3 veya 4 elif (Tûl, Tevassut, Kasr) uzatılır.2. MEDD-İ LÎN VE 6 MED TÜRÜNÜN ÖZET TABLOSUHarf-i Lîn (Yumuşak Harfler): Cezimli وْ ve يْKendinden önceki harf ÜSTÜN harekeli olan cezimli Vav (ـَوْ) ve Yâ (ـَيْ)!Medd-i Lîn Nasıl Oluşur? (Kureyş Suresi Örneği)Harf-i Lîn’den sonra sükûn gelirse oluşur: قُرَيْشٍ (Kureyş), خَوْفٍ (Havf), الصَّيْفِ (Sayf).Hemze Sebebiyle Oluşan Medler (Hatırlatma)Aynı kelimede hemze -> Medd-i Muttasıl (Vacip) | Ayrı kelimede -> Medd-i Munfasıl (Caiz).Sükûn Sebebiyle Oluşan Medler (Bu Hafta)Kalıcı sükûn/şedde -> Medd-i Lâzım (Vacip) | Durak sükûnu -> Medd-i Ârız (Caiz).Geçildiğinde Düşen Medler Hangileridir?Medd-i Ârız ve (sükûn-u ârızlı) Medd-i Lîn durulmaz da GEÇİLİRSE uzatması düşer!ALTIN AYRIM: Harf-i Med’den (ا، و، ي) sonra durulursa MEDD-İ ÂRIZ (العَالَمِينْ); Harf-i Lîn’den (ـَوْ / ـَيْ) sonra durulursa MEDD-İ LÎN (قُرَيْشْ)!Fâtiha suresinin son kelimesi olan “الضَّآلِّينَ” kelimesinde eliften sonra şeddeli lâm geldiği için MEDD-İ LÂZIM vardır; durulurken نْ üzerinde MEDD-İ ÂRIZ oluşur.

2. Medd-i Lîn ve Med Çeşitlerinin Genel Karşılaştırması

Sükûn sebebiyle oluşan üçüncü kuralımız Medd-i Lîn’dir. Sözlükte *“yumuşaklık”* anlamına gelen lîn; kendinden önceki harfin harekesi üstün (fetha: ـَ) olan cezimli وْ (vav) ve cezimli يْ (yâ) harflerinin sıfatıdır. Dikkat edilirse normal harf-i medde cezimli و’dan önce ötre (ـُو), cezimli ي’dan önce esre (ـِي) gelirken; Harf-i Lîn’de her ikisinden önce de üstün hareke (ـَوْ / ـَيْ — ev, ey, av, ay sesi) gelir! İşte bir kelimede harf-i lîn’den (ـَوْ veya ـَيْ) hemen sonra sükûn (özellikle durak sebebiyle sükûn-u ârız) gelirse Medd-i Lîn olur. Bunun en meşhur örneği Kureyş suresinin ayet sonlarıdır: لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ (Kureyş) * إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ (ve’s-sayf) * فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَيْتِ (el-beyt) * الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ (min havf). Bu dört ayetin son kelimelerindeki قُرَيْشْ ، الصَّيْفْ ، الْبَيْتْ kelimelerinde üstünden sonra cezimli يْ, خَوْفْ kelimesinde ise üstünden sonra cezimli وْ (harf-i lîn) gelmiş ve durulduğu için Medd-i Lîn oluşmuştur. Hükmü caizdir; geçildiğinde ise hiç uzatılmaz!

Böylece tecvit ilmindeki 6 temel med çeşidini tamamlamış olduk. Bir kelimedeki med türünü saniyeler içinde bulmak için şu karar ağacını kullanırız: 1. Adım: Kelimede harf-i med (ا، و، ي) var mı, yoksa harf-i lîn (ـَوْ، ـَيْ) mi var? Eğer harf-i lîn’den sonra durulmuşsa doğrudan Medd-i Lîn’dir. 2. Adım: Harf-i medden sonra hemze veya sükûn yoksa Medd-i Tabiî’dir (1 elif). 3. Adım: Harf-i medden sonra hemze (ء) gelmişse; aynı kelimedeyse Medd-i Muttasıl (Örn: جَآءَ), ayrı kelimedeyse Medd-i Munfasıl (Örn: يَآ أَيُّهَا) olur. 4. Adım: Harf-i medden sonra sükûn gelmişse; kalıcı cezim/şedde ise Medd-i Lâzım (Örn: الْحَآقَّةُ), durak sebebiyle geçici sükûn ise Medd-i Ârız (Örn: الْعَالَمِينْ) olur.

Örnekler

  1. Örnek 1Kureyş suresinin son ayeti olan “الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ” ayetinde 'جُوعٍ (cû’in)' kelimesi üzerinde durulsaydı hangi med olurdu; ayetin son kelimesi olan 'خَوْفٍ (havfin)' üzerinde durulduğunda hangi med oluşur? Karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    • 'جُوعٍ' kelimesinde ötreli cim harfinden sonra harekesiz 'و' (harf-i med) gelmiştir; eğer bu kelime üzerinde durulursa (جُوعْ) harf-i medden sonra sükûn-u ârız geldiği için MEDD-İ ÂRIZ olur (geçilirse 1 elif Medd-i Tabiî olur). • 'خَوْفٍ' kelimesinde ise üstün harekeli 'خَ' harfinden sonra cezimli 'وْ' (harf-i lîn) gelmiştir; ayet sonunda durulduğunda (خَوْفْ) harf-i lîn’den sonra sükûn-u ârız geldiği için MEDD-İ LÎN oluşur.

  2. Örnek 2Aşağıdaki Kur’an kelimelerinde (üzerlerinde durulduğu varsayılarak) bulunan med çeşitlerini sebepleriyle birlikte yazınız: 1) الْحَآقَّةُ ، 2) يَعْلَمُونَ (durulduğunda) ، 3) الصَّيْفِ (durulduğunda).

    Cevabı göster

    1) الْحَآقَّةُ -> Med harfi olan eliften (ا) sonra şeddeli قّ (sükûn-u lâzım / kalıcı sükûn) geldiği için MEDD-İ LÂZIM vardır (hükmü vaciptir). 2) يَعْلَمُونَ (يَعْلَمُونْ) -> Med harfi olan vavdan (و) sonra durak sebebiyle geçici sükûn (sükûn-u ârız) geldiği için MEDD-İ ÂRIZ vardır. 3) الصَّيْفِ (الصَّيْفْ) -> Üstünlü صَ harfinden sonra gelen cezimli يْ (harf-i lîn) harfinden sonra durulduğu için MEDD-İ LÎN vardır.

  3. Örnek 3Medd-i Lâzım ile Medd-i Ârız arasındaki iki temel farkı (sükûnun kalıcılığı ve hükmü bakımından) açıklayınız.

    Cevabı göster

    1) Sükûnun Türü: Medd-i Lâzım’da harf-i medden sonra gelen sükûn 'sükûn-u lâzım (kalıcı sükûn)'dur; durulsa da geçilse de bozulmaz. Medd-i Ârız’da ise sükûn 'sükûn-u ârız (geçici durak sükûnu)'dur; durulmayıp geçildiğinde Medd-i Ârız düşer ve Medd-i Tabiî olur. 2) Hükmü: Medd-i Lâzım’ı uzatmak VACİPTİR (4 elif); Medd-i Ârız’ı 1 eliften fazla uzatmak ise CAİZDİR.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Harf-i medden (ا، و، ي) hemen sonra durulsa da geçilse de değişmeyen 'sükûn-u lâzım (kalıcı cezim veya şedde)' gelmesiyle oluşan ve uzatılması vacip olan med çeşidi aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2Fâtiha suresindeki “الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ” ayetinin son kelimesi olan “الْعَالَمِينَ” üzerinde durulduğunda (vakıf yapıldığında) aşağıdaki tecvit kurallarından hangisi meydana gelir?

  3. 3Kureyş suresinin ilk ayetinin sonundaki “قُرَيْشٍ” ve üçüncü ayetinin sonundaki “الْبَيْتِ” kelimeleri üzerinde durulduğunda (قُرَيْشْ ve الْبَيْتْ) hangi med kuralı oluşur?

  4. 4Aşağıdaki kelimelerden hangisinde 'Medd-i Lâzım' kuralı vardır?

  5. 5Ayet sonunda bulunan “يَعْلَمُونَ” kelimesinde durulmayıp bir sonraki ayete geçilirse (vasıl yapılırsa) buradaki med kuralı aşağıdakilerden hangisine dönüşür?

  6. 6Sükûn sebebiyle oluşan med çeşitleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerin Doğru (D) mu yoksa Yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.

    • Durulsa da geçilse de değişmeyen, kelimenin aslında var olan cezim veya şeddeye 'sükûn-u lâzım' denir.
    • Medd-i Lâzım’ın hükmü caizdir ve 1 elif miktarı uzatılarak okunabilir.
    • Kendinden önceki harfin harekesi üstün olan cezimli وْ (vav) ve cezimli يْ (yâ) harflerine 'harf-i lîn' denir.
    • Fâtiha suresinin sonundaki 'الضَّآلِّينَ' kelimesinin ilk hecesinde (ضَآلّ) Medd-i Lâzım vardır.
    • Medd-i Ârız, kelime ortasında gelen hemze sebebiyle oluşur.

  7. 7Aşağıdaki Kur’an-ı Kerim lafızlarını içerdikleri med çeşidi ile doğru şekilde eşleştiriniz (kelime sonlarında durulduğu varsayılmaktadır).

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  8. 8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun tecvit kavramlarıyla tamamlayınız.

    1. Kelimenin sonunda durulduğunda (vakıf yapıldığında) ortaya çıkan ve geçildiğinde kaybolan geçici sükûna sükûn-u denir.
    2. Harf-i medden sonra sükûn-u lâzım gelmesiyle oluşan Medd-i Lâzım’ı uzatmanın hükmü tir.
    3. Üstün harekeden sonra gelen cezimli vav (ـَوْ) ve cezimli yâ (ـَيْ) harflerinden sonra sükûn gelirse Medd-i oluşur.
    4. Ayet sonlarındaki ‘الْعَالَمِينْ ، الرَّحِيمْ ، نَسْتَعِينْ’ duruşlarında Medd-i kuralı uygulanır.
    5. Yirmi dokuz surenin başında bulunan ‘الم ، يس ، ق’ gibi kesik harflere hurûf-u denir ve bunlarda Medd-i Lâzım yapılır.

  9. 9Fâtiha suresinin son ayetindeki “غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّآلِّينَ” bölümünde; a) 'الْمَغْضُوبِ' kelimesinde geçilirken hangi med olduğunu, b) 'الضَّآلِّينَ' kelimesi üzerinde durulduğunda hangi iki med kuralının bir arada bulunduğunu açıklayınız.

Kısaca

  • Sükûn-u Lâzım ve Sükûn-u Ârız Farkı: Durulsa da geçilse de varlığını koruyan kalıcı sükûna (cezim veya şeddeye) sükûn-u lâzım; kelimenin aslında harekeli olan son harfi üzerinde durulduğunda (vakıf yapıldığında) ortaya çıkan geçici sükûna ise sükûn-u ârız denir.
  • 1. Medd-i Lâzım: Harf-i medden (ا، و، ي) sonra sükûn-u lâzım (kalıcı cezim veya şedde) gelirse oluşur (Örn: الضَّآلِّينَ ، الحَآقَّةُ ، الصَّآخَّةُ ve الم ، يس gibi hurûf-u mukatta’a). Hükmü vaciptir ve 4 elif miktarı uzatılır.
  • 2. Medd-i Ârız: Harf-i medden sonra sükûn-u ârız (durak sükûnu) gelirse oluşur (Örn: الْعَالَمِينَ → الْعَالَمِينْ ، نَسْتَعِينُ → نَسْتَعِينْ). Hükmü caizdir; 1, 2, 3 veya 4 elif uzatılabilir (geçilirse Medd-i Tabiî’ye döner!).
  • 3. Medd-i Lîn: Kendinden önceki harfin harekesi üstün olan cezimli وْ (ـَوْ) veya يْ (ـَيْ) harflerine harf-i lîn denir. Harf-i lîn’den sonra sükûn gelirse (özellikle duraklarda) Medd-i Lîn olur (Örn: قُرَيْشٍ ، الصَّيْفِ ، خَوْفٍ ، الْبَيْتِ).
  • Altı Med Türünün Genel Tasnifi: Sebeb-i med yoksa Medd-i Tabiî (1 elif); sebep hemze ise Muttasıl (aynı kelime) veya Munfasıl (ayrı kelime); sebep sükûn ise Lâzım (kalıcı sükûn), Ârız (geçici sükûn) veya Lîn (harf-i lîn + sükûn) olur.

Bu dersin öteki kaynakları