İçeriğe geç

10. sınıf · Kur'an-ı Kerim · 11. hafta (30 Kasım-4 Aralık 2026)

İdgam Çeşitlerini Sınıflandırma: İdgam-ı Misleyn, İdgam-ı Mütecaniseyn ve İdgam-ı Mütekaribeyn Kuralları (KK.10.2.3)

2. Tema: Kur'an-ı Kerim'i Güzel Okuma Kuralları (Tecvit) teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Kur'an-ı Kerim tilavetinde telaffuzu kolaylaştıran ve akıcılığı sağlayan en önemli tecvit kurallarından biri idgamdır. Sözlükte 'bir şeyi başka bir şeyin içine katmak, kaynaştırmak' anlamına gelen idgam; birinci harfin sakin (cezimli), ikinci harfin harekeli olduğu durumlarda harflerin mahreç (çıkış yeri) ve sıfat yakınlığına göre İdgam-ı Misleyn, İdgam-ı Mütecaniseyn ve İdgam-ı Mütekaribeyn olmak üzere üç ana gruba ayrılır.

İdgam-ı Misleyn: Meal-Gunne ve Bilâ-Gunne

İdgam-ı Misleyn, hem mahreçleri (çıkış yerleri) hem de sıfatları birebir aynı olan iki harfin yan yana gelmesiyle oluşur. Birincisi sakin (cezimli), ikincisi harekeli olan aynı iki harf karşılaştığında birinci harf ikinci harfe katılır ve tek bir şeddeli harf gibi okunur. İdgam-ı Misleyn, gunne (geniz sesi) bulunup bulunmamasına göre ikiye ayrılır.

Birincisi İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (Gunneli İdgam-ı Misleyn) kuralıdır ve yalnızca mim (م) ile nun (ن) harflerinde gerçekleşir: Sakin mimden (مْ) sonra harekeli mim (م) geldiğinde (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ، عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ) veya tenvin/sakin nundan (نْ) sonra harekeli nun (ن) geldiğinde (مِنْ نِعْمَةٍ، عَنْ نَفْسٍ) harfler 1,5 elif miktarı gunne tutularak birbirine katılır.

İkincisi ise İdgam-ı Misleyn Bilâ-Gunne (Gunnesiz İdgam-ı Misleyn) kuralıdır. Mim (م) ve nun (ن) dışındaki diğer 26 harften herhangi birinin sakin hâlinden sonra aynı harfin harekeli hâli geldiğinde gunne yapılmaksızın doğrudan şeddeli okunur: Örneğin بْ + ب (اِضْرِبْ بِعَصَاكَ), دْ + د (وَقَدْ دَخَلُوا), كْ + ك (يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ) ve لْ + ل (قُلْ لَا أَمْلِكُ) örneklerinde gunnesiz tam idgam yapılır.

İDGAM KAVRAMI VE İDGAM-I MİSLEYN (إدغام المثلين) İDGAM-I MİSLEYN MEAL-GUNNE (GUNNELİ) • Tanım: Mahreci ve sıfatı aynı olan iki harften sakin olan نْ veya مْ harfinin kendisi gibi harekeli ن veya م harfine gunneli olarak katılmasıdır. • Harfleri: مْ + م ve نْ + ن (2 harf) • Örnek: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ | مِنْ نِعْمَةٍ | عَنْ نَفْسٍ • Okunuşu: 1,5 elif miktarı gunne ile şeddeli okunur. İDGAM-I MİSLEYN BİLÂ-GUNNE (GUNNESİZ) • Tanım: م ve ن dışındaki herhangi bir sakin harften sonra aynı harfin harekeli olarak gelmesiyle gunne yapılmaksızın tek şeddeli harf gibi okunmasıdır. • Örnek (بْ + ب): اِضْرِبْ بِعَصَاكَ • Örnek (دْ + د): وَقَدْ دَخَلُوا | (كْ + ك): يُدْرِكْكُمُ • Okunuşu: Gunne tutulmadan doğrudan şeddelenir. Kural: Birinci harf cezimli (sakin), ikinci harf harekeli olduğunda birinci harf ikinciye katılarak şeddeli okunur.
🔍 Büyütmek için dokunun

İdgam-ı Mütecaniseyn ve Üç Mahreç Grubu

İdgam-ı Mütecaniseyn, mahreçleri (çıkış yerleri) aynı, fakat sıfatları birbirinden farklı olan iki harften sakin olan birincisinin harekeli olan ikincisine katılarak okunmasıdır ('mütecaniseyn' aynı cinsten/mahreçten iki harf demektir). Asım kıraatının Hafs rivayetinde İdgam-ı Mütecaniseyn üç mahreç grubunda gerçekleşir.

Birinci grup, dil ucu ile üst ön dişlerin kökünden çıkan ط - د - ت harfleridir: دْ ⟶ ت (قَدْ تَبَيَّنَ - 'kattabeyyene'), تْ ⟶ د (أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ - 'eskaleddeavallâhe'), تْ ⟶ ط (وَقَالَتْ طَائِفَةٌ - 've kâlettâifetün') örneklerinde tam idgam yapılır. Ancak kalın ve güçlü طْ harfinden sonra ince ت harfi geldiğinde (بَسَطْتَ، أَحَطْتُ، فَرَّطْتُمْ) nakıs (eksik) idgam yapılır; yani ط harfinin kalınlık (isti'lâ ve ıtbâk) sıfatı korunup kalkalesi düşürülerek ت harfine geçilir.

İkinci grup, dil ucu ile ön dişlerin uçlarından çıkan peltek ظ - ذ - ث harfleridir: ذْ ⟶ ظ (إِذْ ظَلَمُوا - 'izzalemû') ve ثْ ⟶ ذ (يَلْهَثْ ذٰلِكَ - 'yelhezzâlike') örneklerinde tam idgam uygulanır. Üçüncü grup ise dudak mahrecinden çıkan ب - م harfleridir: Sakin بْ harfinden sonra harekeli م geldiğinde (يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا — Hûd, 42) ب harfi م harfine katılarak gunne ile 'irkemmeanâ' şeklinde okunur.

İDGAM-I MÜTECANİSEYN (إدغام المتجانسين) VE 3 MAHREÇ GRUBU 1. GRUP: ط - د - ت • Dil ucu ve üst ön diş dipleri: • دْ ⟶ ت : قَدْ تَبَيَّنَ (Tam idgam) • تْ ⟶ د : أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ • تْ ⟶ ط : وَقَالَتْ طَائِفَةٌ • طْ ⟶ ت : بَسَطْتَ ، أَحَطْتُ (Nakıs idgam: ط sıfatı korunur) 2. GRUP: ظ - ذ - ث • Dil ucu ve ön dişlerin uçları (Peltek harfler grubu): • ذْ ⟶ ظ : إِذْ ظَلَمُوا ("İzzalemû" şeklinde okunur) • ثْ ⟶ ذ : يَلْهَثْ ذٰلِكَ ("Yelhezzâlike" şeklinde okunur) 3. GRUP: ب - م (DUDAK) • Dudak mahrecinden çıkan ب ve م harfleri arasında: • بْ ⟶ م : يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا (Hûd suresi, 42. ayet) • Sakin ب harfi م harfine katılarak gunneli "irkemmeanâ" şeklinde okunur. İdgam-ı Mütecaniseyn: Mahreçleri (çıkış yerleri) AYNI, sıfatları FARKLI olan harflerin birbirine idgamıdır.
🔍 Büyütmek için dokunun

İdgam-ı Mütekaribeyn ve İdgamların Genel Sınıflandırması

İdgam-ı Mütekaribeyn, mahreçleri veya sıfatları birbirine yakın olan iki harften sakin olan birincisinin harekeli olan ikincisine katılarak okunmasıdır ('mütekaribeyn' birbirine yakın iki harf demektir). Hafs rivayetinde İdgam-ı Mütekaribeyn iki harf grubunda uygulanır.

Birinci grup, dil ucu mahreçleri birbirine çok yakın olan sakin lam (لْ) ile harekeli râ (ر) harfleridir (لْ ⟶ ر): Sakin lamdan sonra râ geldiğinde lam harfi tamamen râ harfine dönüştürülerek şeddeli râ gibi okunur; وَقُلْ رَبِّ ('ve kurrabbî') ve بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ ('berrefeahullâh') ayetleri bunun en meşhur örnekleridir. Yalnız Mutaffifîn suresi 14. ayetteki «كَلَّا بَلْۜ رَانَ» ifadesinde بَلْ üzerinde sekte yapıldığı için idgam uygulanmaz.

İkinci grup ise dil kökü mahreçleri birbirine yakın olan sakin kaf (قْ) ile harekeli kef (ك) harfleridir (قْ ⟶ ك): Kur'an-ı Kerim'de Mürselât suresi 20. ayette geçen «أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ» ('elem nahlukküm') kelimesinde sakin ق harfi ك harfine katılarak okunur. Böylece mahreç ve sıfat ilişkisine göre idgamlar; 1) Mahreç ve sıfat aynıysa Misleyn, 2) Mahreç aynı sıfat farklıysa Mütecaniseyn, 3) Mahreç ve sıfat yakınsa Mütekaribeyn olarak tasnif edilir.

İDGAM-I MÜTEKARİBEYN (إدغام المتقاربين) VE GENEL TASNİF İDGAM-I MÜTEKARİBEYN GRUPLARI • Tanım: Mahreçleri veya sıfatları birbirine YAKIN olan iki harfin birbirine katılarak okunmasıdır. • 1. Grup (لْ ⟶ ر): السَّاكِنَةُ اللَّامُ + ر Örnek: وَقُلْ رَبِّ ("Ve kurrabbî"), بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ • 2. Grup (قْ ⟶ ك): السَّاكِنَةُ الْقَافُ + ك Örnek: أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ (Mürselât, 20 — "Nahlukküm") ÜÇ İDGAMIN KARŞILAŞTIRMA ÖZETİ 1. İdgam-ı Misleyn: Mahreç AYNI + Sıfat AYNI (Aynı iki harf) 2. İdgam-ı Mütecaniseyn: Mahreç AYNI + Sıfat FARKLI (ط-د-ت / ظ-ذ-ث / ب-م) 3. İdgam-ı Mütekaribeyn: Mahreç ve Sıfat YAKIN (لْ+ر ve قْ+ك) İstisna: Mutaffifîn 14. ayetteki «كَلَّا بَلْۜ رَانَ» ifadesinde 'sekte' yapıldığı için لْ harfi ر harfine idgam EDİLMEZ.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1İdgam-ı Misleyn, İdgam-ı Mütecaniseyn ve İdgam-ı Mütekaribeyn kurallarını harflerin 'mahreç' ve 'sıfat' kriterlerine göre karşılaştırarak tanımlayınız.

    Cevabı göster

    1) İdgam-ı Misleyn: Mahreci ve sıfatı aynı olan iki harfin idgamıdır (بْ+ب, مْ+م). 2) İdgam-ı Mütecaniseyn: Mahreçleri (çıkış yerleri) aynı, sıfatları farklı olan iki harfin idgamıdır (ط-د-ت, ظ-ذ-ث, ب-م). 3) İdgam-ı Mütekaribeyn: Mahreçleri veya sıfatları birbirine yakın olan iki harfin idgamıdır (لْ+ر ve قْ+ك).

  2. Örnek 2'لَهُمْ مَغْفِرَةٌ' ve 'اِضْرِبْ بِعَصَاكَ' örneklerinin her ikisi de İdgam-ı Misleyn olduğu hâlde aralarındaki okunuş ve adlandırma farkı nedir?

    Cevabı göster

    'لَهُمْ مَغْفِرَةٌ' örneğinde sakin mimden sonra harekeli mim (مْ + م) geldiği için 1,5 elif miktarı gunne ile okunur ve 'İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne' adını alır. 'اِضْرِبْ بِعَصَاكَ' örneğinde ise sakin bâ'dan sonra harekeli bâ (بْ + ب) geldiği için gunne yapılmaksızın doğrudan şeddeli okunur ve 'İdgam-ı Misleyn Bilâ-Gunne' adını alır.

  3. Örnek 3Bakara suresi 256. ayette geçen «قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ» ifadesindeki tecvit kuralını bularak sebebini ve okunuşunu açıklayınız.

    Cevabı göster

    «قَدْ تَبَيَّنَ» ifadesinde sakin dâl (دْ) harfinden sonra harekeli tâ (ت) harfi gelmiştir. د ve ت harfleri aynı mahreçten (dil ucu ve üst ön diş dipleri) çıktığı ve sıfatları farklı olduğu için burada 'İdgam-ı Mütecaniseyn' vardır; د harfi ت harfine tam katılarak 'kattabeyyene' şeklinde şeddeli okunur.

  4. Örnek 4Mâide suresi 28. ayetteki «لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ» ve Neml suresi 22. ayetteki «أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ» ifadelerinde hangi idgam çeşidi vardır ve neden 'nakıs idgam' yapılır?

    Cevabı göster

    Her iki örnekte de sakin طْ harfinden sonra harekeli ت harfi geldiği için (ط-د-ت grubu) 'İdgam-ı Mütecaniseyn' vardır. Ancak ط harfi kalın (isti'lâ ve ıtbâk sıfatlı) ve güçlü bir harf, ت ise ince ve zayıf bir harf olduğundan ط harfi ت içinde tamamen erimez; ط'nın kalınlık sıfatı korunup kalkalesi bırakılarak ت'ye geçildiği için 'nakıs (eksik) idgam' yapılır.

  5. Örnek 5Tâhâ suresi 114. ayetteki «وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا» ile Mürselât suresi 20. ayetteki «أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ» ifadelerinde yer alan idgam kuralını ve harf çiftlerini belirtiniz.

    Cevabı göster

    Her iki örnekte de 'İdgam-ı Mütekaribeyn' kuralı vardır. «وَقُلْ رَبِّ» ifadesinde mahreçleri birbirine yakın olan sakin lam (لْ) ile harekeli râ (ر) yan yana gelmiş ve 've kurrabbî' şeklinde okunmuştur. «أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ» ifadesinde ise dil kökü mahreçleri birbirine yakın olan sakin kaf (قْ) ile harekeli kef (ك) yan yana gelmiş ve 'elem nahlukküm' şeklinde idgam edilmiştir.

  6. Örnek 6Hûd suresi 42. ayetteki «يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا» örneği ile Fil suresi 4. ayetteki «تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ» örneğini dudak harfleri açısından karşılaştırarak tecvit kurallarını ayırt ediniz.

    Cevabı göster

    «ارْكَبْ مَعَنَا» örneğinde sakin bâ'dan sonra harekeli mim (بْ + م) gelmiştir; ikisi de dudak mahreçli olduğu için 'İdgam-ı Mütecaniseyn' yapılır ve 'irkemmeanâ' diye okunur. «تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ» örneğinde ise sakin mimden sonra harekeli bâ (مْ + ب) gelmiştir; burada idgam yapılmaz, sakin mimin hâllerinden 'İhfa-i Şefevî' (dudak ihfası) uygulanır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Mahreçleri (çıkış yerleri) aynı, sıfatları farklı olan 'ط - د - ت', 'ظ - ذ - ث' ve 'ب - م' harf gruplarının kendi aralarında sakin ve harekeli olarak yan yana gelmesiyle oluşan idgam çeşidi aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2Aşağıda verilen Kur'an-ı Kerim lafızlarından hangisinde 'İdgam-ı Mütekaribeyn' kuralı bulunmaktadır?

  3. 3Mahreci ve sıfatı aynı olan iki harfin yan yana geldiği aşağıdaki örneklerden hangisinde 'İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne' (gunneli idgam) uygulanır?

  4. 4İdgam çeşitleri ve örnek eşleştirmeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

  5. 5

    • İdgamın gerçekleşebilmesi için birinci harfin sakin (cezimli), ikinci harfin ise harekeli olması gerekir.
    • «إِذْ ظَلَمُوا» örneğinde peltek ذْ harfinden sonra ظ harfi geldiği için İdgam-ı Mütekaribeyn yapılır.
    • «بَسَطْتَ» ve «أَحَطْتُ» kelimelerinde kalın طْ harfinden sonra ince ت harfi geldiği için ط'nın kalınlık sıfatı korunarak nakıs idgam yapılır.
    • Mutaffifîn suresi 14. ayetteki «كَلَّا بَلْۜ رَانَ» ifadesinde 'sekte' kuralı sebebiyle لْ harfi ر harfine idgam edilmez.
    • Sakin râ'dan sonra harekeli lam geldiğinde (رْ + ل : اِغْفِرْ لَنَا) râ harfi lam harfine idgam edilerek okunur.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Harflerin ağız, dil, boğaz ve dudaktaki çıkış yerlerine tecvit ilminde adı verilir.
    2. Mahreçleri ve sıfatları birebir aynı olan iki harfin birbirine katılarak okunmasına İdgam-ı denir.
    3. Mahreçleri aynı, sıfatları farklı olan harflerin birbirine katılmasına İdgam-ı adı verilir.
    4. Mahreçleri veya sıfatları birbirine yakın olan harflerin (لْ+ر ve قْ+ك) idgamına İdgam-ı denir.
    5. Birinci harfin hem zatının hem de sıfatının ikinci harfte bütünüyle eridiği idgam türüne idgam denir.

  8. 8Tecvit ilminde harflerin mahreç ve sıfat ilişkisine göre oluşan üç idgam çeşidini (Misleyn, Mütecaniseyn, Mütekaribeyn); tanım ölçütleri, harf grupları ve Kur'an'dan örnekleriyle üç aşamada sınıflandırarak açıklayınız.

Kısaca

  • İdgam; birincisi sakin (cezimli), ikincisi harekeli olan iki harfin birbirine katılarak şeddeli tek harf gibi okunmasıdır ve harflerin mahreç-sıfat ilişkisine göre üçe ayrılır.
  • İdgam-ı Misleyn, mahreci ve sıfatı aynı olan iki harfin idgamıdır: مْ+م ve نْ+ن harflerinde gunneli (meal-gunne), diğer tüm harflerde (بْ+ب, دْ+د, كْ+ك) gunnesiz (bilâ-gunne) yapılır.
  • İdgam-ı Mütecaniseyn, mahreci aynı sıfatı farklı olan üç harf grubunda yapılır: 1) ط-د-ت (قَدْ تَبَيَّنَ، بَسَطْتَ), 2) ظ-ذ-ث (إِذْ ظَلَمُوا، يَلْهَثْ ذٰلِكَ), 3) ب-م (ارْكَبْ مَعَنَا).
  • İdgam-ı Mütekaribeyn, mahreci ve sıfatı birbirine yakın olan iki grupta gerçekleşir: 1) لْ + ر (وَقُلْ رَبِّ، بَلْ رَفَعَهُ) ve 2) قْ + ك (أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ).
  • Birinci harfin zatı ve sıfatı bütünüyle ikinciye dönüşürse 'tam idgam' (قَدْ تَبَيَّنَ), birinci harfin kalınlık gibi bir sıfatı korunursa 'nakıs idgam' (بَسَطْتَ، أَحَطْتُ) adını alır.

Bu dersin öteki kaynakları