1789-1908 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Meydana Gelen Siyasi, Askerî ve İdari Gelişmeler: III. Selim ve II. Mahmud Dönemleri (1789-1839)

1798 yazında Napolyon Bonapart komutasındaki Fransız ordusu, İngiltere’nin Hindistan ile bağlantısını kesmek ve Doğu Akdeniz ticaretini denetim altına almak amacıyla Osmanlı toprağı olan Mısır’a çıktı. Osmanlı ile Fransa arasında XVI. yüzyıldan beri süren dostluk düşünüldüğünde bu saldırı İstanbul’da büyük şaşkınlık yarattı. Mısır’ı fiilen yöneten Memlük beylerinin kuvvetleri kısa sürede dağıldı ve Kahire düştü. Bu olay, Fransız İhtilali’nin yalnız fikirleriyle değil ordularıyla da Osmanlı topraklarına ulaştığını gösteriyordu.

Osmanlı Devleti tek başına karşı koyamayacağını görünce Fransa’ya karşı İngiltere ve Rusya ile ittifak kurdu. Yüzyıllık rakibi Rusya ile aynı cephede yer alması Osmanlı diplomasisi için alışılmadık bir durumdu. Napolyon’un Suriye’ye ilerleyişi 1799’da Akka önünde, Cezzar Ahmed Paşa’nın savunması ve İngiliz donanmasının desteğiyle durduruldu. Napolyon Fransa’ya döndü; 1800’de imzalanan El Ariş Antlaşması İngiltere’nin itirazı yüzünden uygulanamadı, ancak Fransız birlikleri 1801’de Mısır’ı boşaltmak zorunda kaldı. 1802 Paris Antlaşması ile Mısır Osmanlı’ya geri verildi ve iki devlet arasındaki ilişkiler yeniden kuruldu.

Seferin yönetim ve toplum yapısına etkileri uzun vadeli oldu. Osmanlı yöneticileri, toprak bütünlüğünü korumanın artık askerî güçten çok büyük devletler arasındaki dengeyi kullanmaya bağlı olduğunu fark etti; bu anlayış XIX. yüzyıl boyunca dış politikanın temel ilkesi hâline geldi. Mısır’da Fransızların çekilmesiyle oluşan otorite boşluğunda Arnavut asıllı bir komutan olan Kavalalı Mehmed Ali Paşa yükseldi ve 1805’te vali oldu; ileride devletin başına açacağı büyük sorunun tohumları böylece atıldı. Ayrıca Fransızların beraberinde getirdiği matbaa, bilim heyeti ve bildiriler, ihtilal fikirlerinin Arap topraklarındaki aydınlara ulaşmasını kolaylaştırdı.

III. Selim 1789’da tahta çıktığında devlet hem Avusturya hem Rusya ile savaş hâlindeydi. Savaşlar Avusturya ile 1791 Ziştovi, Rusya ile 1792 Yaş antlaşmalarıyla sona erdi; Yaş Antlaşması ile Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu bir kez daha kabul edildi. Bu yenilgiler padişahı köklü bir ıslahat arayışına yöneltti. III. Selim, devlet adamlarından ve ulemadan devletin sorunlarına çözüm öneren raporlar, yani lâyihalar istedi. Sorunların tespiti için farklı görüşlere başvurulması, ıslahatın plansız değil bir danışma sürecine dayandığını gösterir.

Bu çalışmaların sonucunda Nizam-ı Cedid (yeni düzen) adı verilen kapsamlı bir program başlatıldı. Askerî alanda Avrupa usulüyle eğitilen, düzenli maaş alan yeni bir ordu kuruldu (1793); Levent Çiftliği ve Selimiye’deki kışlalarda talim gördü. Topçu, humbaracı ve lağımcı ocakları düzene sokuldu. Yeni ordunun masraflarını karşılamak için İrad-ı Cedid adlı ayrı bir hazine oluşturuldu. Subay yetiştirmek için Mühendishane-i Berr-i Hümayun (1795) açıldı ve yabancı uzmanlar getirtildi. Diplomaside ise ilk kez Londra (1793), ardından Viyana, Berlin ve Paris’te daimi elçilikler kuruldu; böylece Avrupa’yı yakından tanıyan, Fransızca bilen yeni bir bürokrat kuşağı yetişmeye başladı.

Islahatlar güçlü bir muhalefetle karşılaştı. Yeni ordunun kendi konumlarını tehdit ettiğini düşünen yeniçeriler, yeni vergilerden rahatsız olan bazı ayanlar ve ulemanın bir bölümü karşı cephede birleşti. Nizam-ı Cedid’in Rumeli’ye yayılması girişimi 1806’da Edirne’de direnişle karşılaştı. 1807’de patlak veren Kabakçı Mustafa İsyanı sonucunda Nizam-ı Cedid kaldırıldı ve III. Selim tahttan indirildi. Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa onu yeniden tahta çıkarmak için İstanbul’a geldiğinde III. Selim öldürüldü ve 1808’de II. Mahmud padişah oldu. Bu süreç, eski kurumlara dokunmadan yanlarına yeni kurumlar eklemenin kalıcı sonuç vermediğini ve askerî değişimin siyasi bir güç mücadelesi olduğunu açıkça ortaya koydu.

Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik fikrinin Osmanlı topraklarındaki ilk büyük yansıması 1804 Sırp İsyanı oldu. İsyan başlangıçta Belgrad çevresinde merkezî otoriteyi tanımayan, halka baskı yapan yeniçeri ağalarına (dayılara) karşı bir tepki olarak doğdu; ancak kısa sürede Rusya’nın desteğini alan bir özerklik hareketine dönüştü. 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı’nı bitiren Bükreş Antlaşması (1812) ile Besarabya Rusya’ya bırakıldı ve Sırplara bazı yönetim ayrıcalıkları tanındı. Bu süreç, 1829 Edirne Antlaşması ile genişleyen haklar ve 1830’da Sırbistan’ın Osmanlı’ya bağlı özerk prenslik olmasıyla devam etti; tam bağımsızlık ise 1878’de gelecekti.

1814’te Odessa’da kurulan Etnik-i Eterya cemiyeti, Rumlar arasında bağımsız bir Yunan devleti fikrini örgütledi. Yanya’daki Tepedelenli Ali Paşa isyanının (1820-1822) Osmanlı kuvvetlerini meşgul etmesinden yararlanan Mora Rumları 1821’de ayaklandı. İsyanı bastıramayan II. Mahmud, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’dan yardım istedi; Mısır kuvvetleri Mora’da önemli başarılar kazandı. Ancak Avrupa kamuoyundaki Yunan yanlısı hava ve büyük güçlerin çıkarları sonucunda İngiltere, Fransa ve Rusya’nın ortak donanması 1827’de Navarin’de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. Ardından gelen 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı Edirne Antlaşması ile bitti; Yunanistan önce özerklik kazandı, 1830 Londra Protokolü ile de Osmanlı’dan ayrılan ilk bağımsız devlet oldu.

Bu isyanlar yönetim yapısında doğrudan değişikliklere yol açtı. Diplomatik yazışmalarda asırlardır görev yapan Rum tercümanlara güven sarsılınca 1821’de Babıali’de Tercüme Odası kuruldu; burada yetişen Müslüman memurlar ilerleyen yıllarda Tanzimat’ın önde gelen devlet adamları oldu. Eflak ve Boğdan’a İstanbul’daki Fener Rumları arasından bey atanması uygulamasına son verildi. Navarin’de donanmanın kaybı ve 1828-1829 savaşındaki yenilgi askerî zaafı açığa çıkarırken, 1830’da Fransa’nın Cezayir’i işgal etmesine Osmanlı karşılık veremedi. Toplumsal açıdan ise yüzyıllarca birlikte yaşayan topluluklar arasında güvensizlik derinleşti ve millet sistemi ilk ciddi sınavını verdi.

III. Selim’in akıbetini yakından gören II. Mahmud, tahta çıktıktan sonra uzun süre temkinli davrandı; önce taşradaki güçlü ayanları etkisiz hâle getirdi, devlet içinde kendisine bağlı bir kadro oluşturdu ve ulemanın desteğini kazandı. Yunan İsyanı sırasında yeniçerilerin başarısızlığı, Mısır kuvvetlerinin disiplinli birlikleriyle karşılaştırıldığında açıkça görülmüştü. 1826’da yeniçerilerin içinden seçilecek askerlerle Avrupa usulü eğitim verilecek Eşkinci Ocağı kuruldu. Yeniçeriler buna karşı ayaklanınca padişah, ulemanın onayı ve halkın desteğiyle topçu birliklerini kullanarak isyanı bastırdı ve Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdı. Resmî kaynaklarda Vaka-i Hayriye (hayırlı olay) olarak adlandırılan bu gelişme, yaklaşık beş asırlık bir kurumun sonu oldu.

Yeniçerilerin yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı yeni bir ordu kuruldu. Ordunun başına Serasker getirildi; Seraskerlik hem başkomutanlık hem de İstanbul’un güvenliğinden sorumlu bir makam oldu. Ordunun doktor ihtiyacı için 1827’de Mekteb-i Tıbbiye, subay ihtiyacı için 1834’te Mekteb-i Harbiye açıldı. Yine 1834’te taşrada yedek askerî güç olarak Redif birlikleri oluşturuldu. Prusyalı subaylar danışman olarak getirildi ve Mızıka-i Hümayun ile Avrupa tarzı askerî müzik başladı. Bu adımlar, orduyu bir ocak (kapalı topluluk) olmaktan çıkarıp eğitim ve disiplinle yönetilen bir devlet kurumuna dönüştürmeyi hedefliyordu.

Vaka-i Hayriye’nin etkileri askerî alanın çok ötesine geçti. Yeniçerilerle bağlantılı Bektaşi tekkeleri kapatıldı; yeniçerilerin İstanbul esnafıyla kurduğu ekonomik ve sosyal bağlar koptu. Padişah tahtını tehdit eden en güçlü silahlı grubu ortadan kaldırdığı için ıslahatlarını artık engelsiz biçimde uygulayabildi; bu durum merkezî otoriteyi belirgin biçimde güçlendirdi. Bununla birlikte kısa vadede ciddi bir boşluk da oluştu: Yeni ordu henüz yetişmemişken başlayan 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı yenilgiyle sonuçlandı. 1829’da memurlara fes ve Avrupai kıyafet zorunluluğunun getirilmesi ise askerî değişimin gündelik hayata ve görünüşe yansıyan bir uzantısıydı.

II. Mahmud’un idari politikasının özü merkezileşme, yani devletin taşraya ve bireye aracısız ulaşmasıdır. 1808 Sened-i İttifak ile ayanlara tanınan güvenceler uygulamada geçersiz kaldı; padişah Anadolu ve Rumeli’deki güçlü ayan ailelerini birer birer tasfiye etti, Tepedelenli Ali Paşa isyanını bastırdı. 1831’de işlevini büyük ölçüde yitirmiş olan tımar sistemi kaldırıldı; tımar topraklarının gelirleri doğrudan hazineye bağlandı. Böylece devlet ile köylü arasındaki aracı güçler büyük ölçüde ortadan kalktı.

Merkezde ise Divan-ı Hümayun’un geleneksel işleyişinin yerini Batı’daki bakanlık örneğine göre düzenlenen nezaretler aldı. Vakıfları yönetmek için Evkaf Nezareti (1826), Reisülküttaplığın yerine Hariciye Nezareti (1836), iç işleri için Umur-ı Mülkiye (Dahiliye) Nezareti (1836) ve mali işler için Maliye Nezareti (1838) kuruldu. Sadrazamlık makamı Babıali’de yoğunlaşan bir hükümet merkezi hâline geldi; 1838’de unvan kısa bir süreliğine Başvekil olarak değiştirildi. Kanun tasarılarını hazırlamak ve yargı işlerini görmek için Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye (1838) gibi danışma meclisleri oluşturuldu. Memurlara düzenli maaş bağlanması, devlet görevini bir hizmet karşılığı gelir yerine meslek hâline getirmeye yönelik önemli bir adımdı.

Bu düzenlemeler toplumun gündelik hayatına da yansıdı. 1831’de asker ve vergi kaynağını belirlemek amacıyla yalnız erkeklerin sayıldığı ilk modern nüfus sayımı yapıldı. İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi (1831) ile devlet kararlarını halka doğrudan duyurmaya başladı. 1833’te İstanbul mahallelerinde muhtarlık kuruldu ve imamların yürüttüğü bazı resmî işler muhtarlara devredildi. 1834’te posta teşkilatı açıldı, ülke içi seyahatler mürur tezkeresi (yol izin belgesi) ile denetlenmeye başlandı, 1838’de karantina uygulaması getirildi. Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi ve padişah portresinin devlet dairelerine asılması da devletin yüzünün değiştiğini gösteriyordu. Sonuçta birey, devleti artık yalnız vergi toplayan ve asker alan uzak bir güç olarak değil; kayıt tutan, haber veren ve hizmet sunan yakın bir yapı olarak tanımaya başladı.

1805’te Mısır valisi olan Kavalalı Mehmed Ali Paşa, Avrupalı uzmanlar yardımıyla modern bir ordu ve donanma kurmuş, fabrikalar açmış, tarım ürünlerinin ticaretini tekeline almıştı. Yunan İsyanı’nda verdiği destek karşılığında beklediği ödülü alamadığını düşünerek Suriye’yi talep etti. 1831’de oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu Suriye’ye girdi, 1832’de Konya’da Osmanlı ordusunu yendi ve Kütahya’ya kadar ilerledi. Bir valinin ordusunun başkenti tehdit etmesi, merkezî otoriteyi kurmaya çalışan II. Mahmud için ağır bir darbeydi.

Batılı devletlerden beklediği yardımı alamayan II. Mahmud, Rusya’nın teklifini kabul etti ve Rus kuvvetleri Boğaziçi’ne geldi. Rusya’nın İstanbul’a yerleşmesinden çekinen İngiltere ve Fransa’nın baskısıyla 1833’te Kütahya Antlaşması yapıldı: Mehmed Ali Paşa’ya Mısır’ın yanında Suriye, İbrahim Paşa’ya Adana yönetimi bırakıldı. Aynı yıl Rusya ile Hünkâr İskelesi Antlaşması imzalandı; sekiz yıllık bir savunma ittifakı öngören bu antlaşmanın gizli maddesine göre Rusya bir savaşa girerse Osmanlı Boğazları diğer devletlerin savaş gemilerine kapatacaktı. İngiltere’nin desteğini kazanmak isteyen Osmanlı, 1838’de Balta Limanı Ticaret Antlaşması’nı imzaladı. II. Mahmud 1839’da Mısır üzerine yeniden ordu gönderdi; ancak ordu Nizip’te yenildi, padişah sonucu duymadan öldü ve Osmanlı donanması komutanı tarafından Mısır’a götürüldü.

Kriz, büyük güçlerin müdahalesiyle çözüldü. Fransa dışındaki büyük devletlerle (İngiltere, Rusya, Avusturya, Prusya) imzalanan 1840 Londra Antlaşması sonucunda Mehmed Ali Paşa Suriye ve Adana’dan çekildi; buna karşılık Mısır valiliği babadan oğula geçecek biçimde ailesine bırakıldı. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazların barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapalı olacağı kabul edildi ve Hünkâr İskelesi’nin ayrıcalıkları sona erdi. Böylece Boğazlar uluslararası bir statüye kavuştu. Mısır Meselesi, Osmanlı’nın iç sorunlarının artık Avrupa diplomasisinin konusu olduğunu ve devletin varlığının büyük güçlerin dengesine bağlandığını gösterdi. Balta Limanı ile tekellerin kaldırılıp yabancı tüccarlara geniş haklar tanınması ise yerli üretimi zayıflatarak Avrupa’nın ekonomik etkisini artırdı.