İçeriğe geç

11. sınıf · Tarih · 3. hafta (28 Eylül - 2 Ekim 2026)

Osmanlı Devleti’nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri

1. ÜNİTE: DEĞİŞEN DÜNYADA OSMANLI (1683-1789) teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

1683 yılındaki II. Viyana Kuşatması'ndan 1789 Fransız İhtilali'ne kadar uzanan bir asırlık dönem, Osmanlı Devleti'nin yalnızca sınırlarının değil, aynı zamanda dış politika stratejisinin, diplomasi anlayışının ve ordu yapısının köklü biçimde değiştiği bir kırılma çağıdır. Bu dersimizde Karlofça (1699), Prut (1711), Pasarofça (1718), Belgrad (1739) ve Küçük Kaynarca (1774) antlaşmaları ekseninde Osmanlı Devleti'nin Avusturya, Venedik, Lehistan, İran ve sıcak denizlere inme politikası izleyen Rusya ile yürüttüğü mücadeleleri sonuçları açısından değerlendireceğiz.

1. II. Viyana Kuşatması (1683), Kutsal İttifak ve Karlofça Antlaşması (1699)

Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasında 1683 yılında gerçekleştirilen II. Viyana Kuşatması'nın Lehistan Kralı Jan Sobieski'nin yardımı ve Kırım Hanı'nın Tuna geçişini tutamaması nedeniyle başarısızlıkla sonuçlanması, Avrupa devletlerinin Osmanlı'yı Balkanlar'dan atmak için birleşmesine yol açtı.

Papa XI. Innocentius'un çağrısıyla Avusturya, Lehistan, Venedik, Malta ve 1686'da Rusya'nın katılımıyla Haçlı zihniyetli Kutsal İttifak kuruldu. 16 yıl boyunca dört cephede birden savaşan Osmanlı Devleti, özellikle 1697 Zenta Muharebesi'nde ağır bir yenilgi alınca İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğunu kabul ederek 26 Ocak 1699'da Karlofça Antlaşması'nı imzaladı:

• Avusturya'ya: Temeşvar ve Banat hariç tüm Macaristan ve Erdel bırakıldı. • Lehistan'a: Podolya ve Ukrayna verildi. • Venedik'e: Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyıları bırakıldı. • Rusya ile (1700 İstanbul Antlaşması): Karlofça'da ateşkes imzalayan Rusya ile bir yıl sonra yapılan 1700 İstanbul Antlaşması'yla Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı ve Rusya'nın İstanbul'da daimi elçi bulundurması kabul edildi.

1683 - 1789 DÖNEMİ OSMANLI SİYASİ VE ASKERÎ KRONOLOJİSİ1683 - 1699 — II. Viyana ve Kutsal İttifakKarlofça (1699) ve İstanbul (1700) Antlaşmaları: İlk büyük toprak kaybı1711 ve 1718 — Prut Zaferi ve PasarofçaPrut (1711) ile Azak geri alındı; Pasarofça (1718) ile Batı üstünlüğü kabul edildi1736 - 1739 — Belgrad Antlaşması (1739)Rusya ve Avusturya'ya karşı zafer; 18. yy'ın en kazançlı antlaşması, Karadeniz Türk gölü1768 - 1774 — Küçük Kaynarca Ant. (1774)Çeşme Baskını (1770); Kırım müstakil oldu, Rusya Karadeniz'e ve kapitülasyonlara kavuştu

2. Kaybedilen Toprakları Geri Alma Çabası: Prut (1711) ve Pasarofça (1718)

18. yüzyılın başında Osmanlı dış politikasının temel hedefi Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybedilen toprakları geri almaktı:

• 1711 Prut Savaşı ve Antlaşması (Rusya): Poltava Savaşı'nda (1709) Rus Çarı I. Petro'ya (Deli Petro) yenilen İsveç Kralı XII. Demirbaş Şarl'ın Osmanlı'ya sığınması üzerine savaş çıktı. Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa, Prut Nehri kıyısında Rus ordusunu çember içine aldı. İmzalanan 1711 Prut Antlaşması ile Azak Kalesi geri alındı ve Rusya'nın İstanbul'da elçi bulundurması kaldırıldı. Bu zafer Osmanlı'da diğer kayıpları da geri alma ümidini artırdı.

• 1715-1718 Venedik-Avusturya Savaşı ve Pasarofça Antlaşması (1718): Osmanlı ordusu 1715'te Venedik'ten Mora Yarımadası'nı geri aldı. Ancak Karlofça'nın garantörü olan Avusturya savaşa girdi ve Petervaradin Muharebesi'nde Sadrazam Şehit Ali Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunu mağlup etti.

İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla imzalanan 1718 Pasarofça Antlaşması ile Mora Osmanlı'da kaldı, fakat Orta Avrupa'nın kilidi olan Belgrad, Banat ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya kaybedildi. Pasarofça ile Osmanlı Devleti Batı'nın askeri ve teknik üstünlüğünü ilk kez kabul ederek Lale Devri (1718–1730) ıslahatlarını ve mevcut sınırları koruma (barış) politikasını başlattı.

KUTSAL İTTİFAK SAVAŞLARI VE KARLOFÇA ANTLAŞMASI (1699)Kutsal İttifak Devletleri (5 Devlet)1. Avusturya (Habsburg): Macaristan ve Erdel'i aldı.2. Lehistan (Polonya): Podolya ve Ukrayna'yı aldı.3. Venedik: Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyılarını aldı.4. Rusya (1700 İstanbul Ant.): Azak Kalesi'ni aldı.5. Malta Şövalyeleri (Papalık teşvikiyle deniz desteği).Karlofça Antlaşmasının Tarihsel Sonuçları• Osmanlı Devleti Batı'da İLK KEZ büyük çapta toprak kaybetti (Orta Avrupa egemenliği sona erdi).• Saldırı/fetih politikasından SAVUNMA ve kaybettiği toprakları geri alma politikasına geçildi.• İngiltere ve Hollanda ilk kez 'arabulucu' oldu; diplomasi (Reisülküttaplık) askeri gücün önüne geçti.• Garantör devlet Avusturya oldu (Süre: 25 yıl).

3. İran Savaşları ve 18. Yüzyılın Son Zirvesi: 1739 Belgrad Antlaşması

Doğu cephesinde İran'daki Safevi Devleti'nin zayıflaması üzerine Osmanlı ile Rusya arasında Kafkasya'yı paylaşan 1724 İstanbul Antlaşması (ilk Osmanlı-Rus ittifak/paylaşım antlaşması) imzalandı. İran'da yönetimi ele geçiren Nadir Şah ile yapılan uzun mücadeleler ise 1639 Kasr-ı Şirin sınırlarını yeniden onaylayan 1746 Kerden (II. Kasr-ı Şirin) Antlaşması ile sona erdi.

• 1736–1739 Osmanlı - Rus ve Avusturya Savaşları: Rusya ve Avusturya, Osmanlı topraklarını paylaşmak için gizli ittifak kurarak aynı anda saldırıya geçti. Ancak I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval) tarafından ıslah edilen Osmanlı topçu ve humbaracı ocakları iki cephede de büyük başarı gösterdi.

Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanan 1739 Belgrad Antlaşmaları sonucunda: 1. Avusturya, Pasarofça'da aldığı Belgrad ve Kuzey Sırbistan'ı Osmanlı'ya geri verdi. 2. Rusya'nın Azak Kalesi yıkıldı; Rusya'nın Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulundurması yasaklandı. 3. Karadeniz'in bir “Türk Gölü” olduğunu kabul ettiren son antlaşma ve Osmanlı'nın 18. yüzyılda imzaladığı son kazançlı antlaşma oldu (Avrupa'da yaklaşık 30 yıllık barış dönemi sağladı). 4. Arabuluculuk yapan Fransa'ya teşekkür olarak 1740 yılında kapitülasyonlar süresiz (ebedî) hâle getirildi.

18. YÜZYILDA DİPLOMATİK DÖNÜM NOKTALARI: PASAROFÇA VE BELGRADPASAROFÇA ANTLAŞMASI (1718)• Venedik'ten Mora geri alındı, ancak Avusturya'ya Belgrad, Banat ve Kuzey Sırbistan kaybedildi.• Osmanlı, kaybettiği toprakları geri alma ümidini kaybederek 'Mevcut sınırları koruma ve barış' politikasına geçti.• Batı'nın üstünlüğü kabul edilip LALE DEVRİ başladı.BELGRAD ANTLAŞMASI (1739)• Humbaracı Ahmet Paşa'nın ıslahatlarıyla güçlenen ordu, hem Avusturya'yı hem Rusya'yı mağlup etti.• Belgrad geri alındı; Rusya'nın Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulundurması yasaklandı.• Karadeniz'in 'Türk gölü' olduğunu belgeleyen SON, Osmanlı'nın 18. yy'da imzaladığı EN KAZANÇLI antlaşmadır.• Arabulucu Fransa'ya kapitülasyonlar SÜRESİZ verildi (1740).

4. 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

Rus Çariçesi II. Katerina'nın Lehistan iç işlerine karışması ve Leh milliyetçilerinin Osmanlı'ya sığınması üzerine 1768'de başlayan savaş, Osmanlı tarihinin en ağır yenilgilerinden birine dönüştü. Baltık Denizi'nden yola çıkıp Cebelitarık'tan Akdeniz'e giren Rus donanması, 1770 yılında Çeşme Limanı'nda Osmanlı donanmasını baskınla yaktı (Çeşme Vakası).

Tuna cephesindeki yenilgilerin ardından I. Abdülhamid döneminde imzalanan 21 Temmuz 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması Osmanlı Devleti'nin dünya gücü olma vasfına ağır darbe vurdu: 1. Kırım'ın Bağımsızlığı ve Halifelik: Kırım Hanlığı siyasi bakımdan bağımsız oldu; ancak Kırım halkının dini bakımdan Osmanlı Halifesi'ne bağlı kalacağı kabul edildi. (Böylece ilk kez halkı Türk ve Müslüman olan bir toprak kaybedildi ve Osmanlı Halifelik makamını ilk kez siyasi/kültürel bağları korumak amacıyla bir antlaşmada kullandı.) 2. Karadeniz'in Türk Gölü Özelliğinin Bitmesi: Rusya; Kerç, Yenikale ve Kılburun kalelerini aldı, Karadeniz'de donanma bulundurma ve ticaret gemilerini Boğazlardan serbestçe geçirme hakkı kazandı. 3. İç İşlerine Müdahale Zeminleri: Rusya'ya kapitülasyonlardan yararlanma, istediği şehirlerde konsolosluk açma ve İstanbul'da inşa edilecek bir Ortodoks kilisesinin himayesini (koruyuculuğunu) üstlenme hakkı verildi. 4. İlk Savaş Tazminatı: Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez yabancı bir devlete savaş tazminatı ödedi.

KÜÇÜK KAYNARCA ANTLAŞMASI (1774) VE KIRIM'IN KAYBI SÜRECİKüçük Kaynarca'nın (1774) Ağır Maddeleri1. Kırım Hanlığı siyasi olarak bağımsız oldu, yalnızca dini bakımdan Osmanlı Halifesi'ne bağlı kaldı (İlk kez halkı Türk ve Müslüman bir bölge kaybedildi!).2. Rusya Karadeniz'de donanma bulundurma ve Boğazlardan ticaret gemisi geçirme hakkı elde etti.3. Rusya, Osmanlı'daki Ortodoksların koruyuculuğunu aldı.4. Osmanlı tarihinde İLK KEZ savaş tazminatı ödedi.Kırım'ın Elden Çıkışının 3 Aşaması1. KÜÇÜK KAYNARCA (1774)Kırım bağımsız devlet oldu (Osmanlı'dan koparıldı).2. AYNALI KAVAK TENKİHNAMESİ (1779)Rus yanlısı Şahin Giray'ın hanlığı onaylandı.3. İLHAK (1783) VE YAŞ ANT. (1792)Rusya 1783'te Kırım'ı işgal etti; Yaş ile kabul edildi.

5. 18. Yüzyılda Rus ve Avusturya Yayılmacılığı: Grek ve Dakya Projeleri

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'ndan sonra Rusya Çariçesi II. Katerina ile Avusturya İmparatoru II. Joseph, Osmanlı Devleti'ni tamamen Balkanlar'dan atıp paylaşmak için iki büyük proje hazırladılar:

• 1. Dakya Projesi: Eflak, Boğdan ve Besarabya topraklarında Rusya ve Avusturya'ya bağımlı tampon bir Dakya Devleti kurmak. • 2. Grek (Bizans) Projesi: Türkleri Avrupa'dan tamamen çıkararak İstanbul merkezli, başında II. Katerina'nın torunu Konstantin'in bulunacağı Rus güdümlü Büyük Bizans (Grek) İmparatorluğu'nu yeniden canlandırmak.

Bu projeler ve Kırım'ı geri alma arzusu 1787–1792 Osmanlı - Rus ve Avusturya Savaşları'na yol açtı; 1789'da patlak veren Fransız İhtilali'nin etkisiyle Avusturya 1791 Ziştovi Antlaşması'yla savaştan çekildi.

6. 1683-1789 Dönemi Siyasi ve Askerî Mücadelelerinin Genel Değerlendirmesi

Bir asırlık bu dönemin temel antlaşmalarını ve Osmanlı dış politikasındaki dönüşümü şu özet tabloyla karşılaştırabiliriz:

Antlaşma ve Tarihiİmzalanan Devlet(ler)Temel Sonucu ve Tarihsel Önemi
Karlofça (1699) ve İstanbul (1700)Avusturya, Lehistan, Venedik / Rusyaİlk büyük toprak kaybı (Macaristan, Mora, Azak); savunma politikasına geçiş
Prut Antlaşması (1711)RusyaAzak Kalesi geri alındı; kaybedilen yerleri geri alma ümidi güçlendi
Pasarofça Antlaşması (1718)Avusturya ve VenedikMora alındı, Belgrad kaybedildi; Batı üstünlüğü kabul edilip Lale Devri başladı
Belgrad Antlaşması (1739)Avusturya ve RusyaBelgrad geri alındı; Karadeniz'in Türk gölü olduğunu belirten son kazançlı antlaşma
Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)RusyaKırım bağımsız oldu, Karadeniz'de Rus donanması kuruldu, ilk kez tazminat ödendi

Örnekler

  1. Örnek 11683 II. Viyana Kuşatması sonrasında Osmanlı Devleti'ne karşı kurulan 'Kutsal İttifak' içinde hangi devletler yer almıştır ve bu savaşlar hangi antlaşmalarla sona ermiştir?

    Cevabı göster

    Kutsal İttifak içinde Avusturya, Lehistan, Venedik, Malta ve Rusya yer almıştır. 16 yıl süren savaşlar sonunda Avusturya, Lehistan ve Venedik ile 1699 Karlofça Antlaşması, Rusya ile ise 1700 İstanbul Antlaşması imzalanmıştır.

  2. Örnek 21718 Pasarofça Antlaşması sonrasında Osmanlı Devleti'nin dış politikasında ve Batı'ya bakışında nasıl bir değişim yaşanmıştır?

    Cevabı göster

    Pasarofça Antlaşması'yla Belgrad'ın kaybedilmesi üzerine Osmanlı Devleti kaybettiği toprakları savaşla geri alma politikasını bırakarak mevcut sınırları koruma ve barış politikasına geçmiştir. Ayrıca ilk kez Avrupa'nın teknik ve askeri üstünlüğünü kabul ederek Lale Devri ıslahatlarını ve Avrupa başkentlerine geçici elçilikler göndermeyi başlatmıştır.

  3. Örnek 31739 Belgrad Antlaşması'nın Osmanlı tarihi ve Karadeniz hakimiyeti açısından önemini açıklayınız.

    Cevabı göster

    1739 Belgrad Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyılda imzaladığı en son kazançlı antlaşmadır. Bu antlaşmayla Belgrad geri alınmış ve Rusya'nın Karadeniz'de savaş/ticaret gemisi bulundurması yasaklanarak Karadeniz'in bir 'Türk Gölü' olduğu son kez uluslararası düzeyde onaylanmıştır.

  4. Örnek 41774 Küçük Kaynarca Antlaşması'nda yer alan "Kırım siyasi bakımdan bağımsız olacak, dini bakımdan ise Osmanlı Halifesi'ne bağlı kalacaktır" maddesini hem Osmanlı hem de Rusya açısından değerlendiriniz.

    Cevabı göster

    • Rusya açısından: Kırım'ı Osmanlı egemenliğinden kopararak ileride işgal etmeye (1783 ilhakına) zemin hazırlamıştır. • Osmanlı açısından: Tarihte ilk kez halkı tamamıyla Türk ve Müslüman olan bir toprak kaybedilmiş; Osmanlı Devleti Kırım ile olan tarihi ve kültürel bağlarını koparmamak için tarihinde ilk kez Halifelik makamını siyasi/diplomatik bir araç olarak kullanmıştır.

  5. Örnek 51699 Karlofça Antlaşması'ndan sonra Osmanlı devlet yönetiminde 'Seyfiye (Askeriye)' sınıfı karşısında 'Kalemiye (Bürokrasi)' sınıfının ve özellikle Reisülküttaplık makamının önem kazanmasının nedeni nedir?

    Cevabı göster

    Osmanlı Devleti savaş meydanlarında eski üstünlüğünü kaybedince sınırlarını korumak için uluslararası müzakerelere, ittifaklara ve arabuluculuk diplomasisine ihtiyaç duymuştur. Bu durum dış yazışmaları ve antlaşmaları yürüten Reisülküttaplık makamını Dışişleri Bakanlığı konumuna yükseltmiştir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyılda hem Avusturya'yı hem de Rusya'yı mağlup ederek imzaladığı **son kazançlı antlaşma** olan ve **Karadeniz'in Türk gölü olduğunu son kez belgeleyen** antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2Aşağıdakilerden hangisi **1774 Küçük Kaynarca Antlaşması**'nın sonuçlarından biri **değildir**?

  3. 3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.

    • 1699 Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti Batı'da ilk kez büyük çapta toprak kaybetmiş ve saldırı politikasından savunma politikasına geçmiştir.

  4. 4Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.

    • 1739 Belgrad Antlaşması'nda arabuluculuk yapan İngiltere'ye, 1740 yılında kapitülasyonlar süresiz (ebedî) olarak verilmiştir.

  5. 51683-1789 dönemindeki aşağıdaki tarihi olay ve antlaşmaları temel özellikleriyle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  6. 6Cümlelerdeki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayınız.

    1. Osmanlı Devleti, Halifelik makamının dini nüfuzunu siyasi bir hak olarak tarihinde ilk kez 1774 Antlaşması'nda Kırım için kullanmıştır.

  7. 7Cümlelerdeki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayınız.

    1. 18. yüzyılda diplomasinin önem kazanmasıyla birlikte Divan-ı Hümayun'da dış işlerini yürüten makamı devlet yönetiminde büyük ağırlık kazanmıştır.

  8. 8Karadeniz'in 'Türk Gölü' olma özelliğinin 1700'den 1774'e kadar nasıl değiştiğini (1700 İstanbul, 1711 Prut, 1739 Belgrad ve 1774 Küçük Kaynarca antlaşmaları üzerinden) kronolojik olarak açıklayınız.

Kısaca

  • 1683 II. Viyana Kuşatması'nın başarısız olması üzerine Papa'nın teşvikiyle Avusturya, Lehistan, Venedik, Malta ve Rusya arasında kurulan 'Kutsal İttifak' ile 16 yıl süren savaşlar yapıldı ve 1699 Karlofça Antlaşması imzalandı.
  • 1699 Karlofça ve 1700 İstanbul Antlaşmalarıyla Osmanlı Devleti Batı'da ilk kez büyük çapta toprak kaybetti; saldırı politikasından savunma ve kaybettiği yerleri geri alma politikasına geçti.
  • 1711 Prut Antlaşması ile Rusya'dan Azak Kalesi, 1715'te Venedik'ten Mora geri alındı; ancak Avusturya karşısında alınan yenilgi sonrası imzalanan 1718 Pasarofça Antlaşması ile Belgrad kaybedildi ve Batı'nın üstünlüğü kabul edilerek Lale Devri başlatıldı.
  • 1736-1739 savaşlarında aynı anda hem Rusya hem Avusturya mağlup edilerek 1739 Belgrad Antlaşması imzalandı; bu antlaşma Osmanlı'nın 18. yüzyıldaki son kazançlı antlaşması oldu ve Karadeniz'in Türk gölü olduğunu son kez belgeledi.
  • 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rus donanması 1770'te Çeşme'de Osmanlı donanmasını yaktı; imzalanan 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile ilk kez halkı Müslüman olan Kırım kaybedildi ve Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi.
  • Bu dönemde askeri gücün yerini diplomasi almaya başlamış, Reisülküttaplık makamı dış işleri bakanlığı gibi önem kazanmış ve Halifelik makamı ilk kez Küçük Kaynarca Antlaşması'nda siyasi bir güç olarak kullanılmıştır.

Bu dersin öteki kaynakları