İçeriğe geç

11. sınıf · Tarih · 7. hafta (26-30 Ekim 2026)

1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Siyasi, Toplumsal, Ekonomik ve Düşünsel Etkileri

1. ÜNİTE: DEĞİŞEN DÜNYADA OSMANLI (1683-1789) teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Tarihin akışını yalnızca savaşlar, antlaşmalar ve ihtilaller değil; büyük doğa kaynaklı afetler de derinden değiştirmiştir. 18. yüzyılın ortalarında sadece on bir yıl arayla Avrupa’nın iki ucundaki iki büyük imparatorluk başkenti yıkıcı depremlerle sarsıldı: 1 Kasım 1755 Lizbon Depremi ve 22 Mayıs 1766 İstanbul Depremi. Bu hafta bu iki büyük depremin devlet yönetimine, ekonomiye, mimariye (Gaiola ve Hımış teknikleri), bilime ve felsefeye etkilerini karşılaştırmalı olarak inceleyeceğiz.

1. 1755 Lizbon Depremi: Siyasi, Bilimsel ve Felsefi Etkileri

1 Kasım 1755 sabahı (Katoliklerin *Azizler Günü* yortusunda kiliseler mumlarla doluyken) Atlas Okyanusu tabanında tahminen 8,5 – 9,0 büyüklüğünde tarihî bir deprem meydana geldi. Depremi Tejo Nehri’nden şehre giren dev tsunami dalgaları ve devrilen mumların çıkardığı 5 gün süren büyük yangın izledi. O dönemde zengin bir sömürge imparatorluğu başkenti olan Lizbon’daki binaların %85’i yıkıldı, on binlerce insan hayatını kaybetti, kraliyet arşivleri ve denizcilik haritaları kül oldu. Bu yıkım, Portekiz’in Brezilya altınlarına dayalı ekonomisini sarsarak İngiltere’ye olan ekonomik bağımlılığını artırdı ve Portekiz’in küresel güç rekabetinden düşmesine yol açtı.

Kral I. José’nin başbakanı Marki de Pombal (Sebastião José de Carvalho e Melo), *“Ölüleri gömün ve hayatta kalanları doyurun!”* sözüyle tarihin ilk modern afet yönetimlerinden birini uyguladı: Salgın hastalıkları önlemek için cenazeleri hızla defnettirdi, yağmalara karşı sıkıyönetim ilan etti ve gıda fiyatlarını sabitledi. Pombal ayrıca ülkedeki tüm kilise bölgelerine 13 soruluk bir deprem gözlem anketi (sarsıntı süresi, yönü, deniz seviyesindeki değişim, hayvan davranışları vb.) göndererek modern sismoloji biliminin temellerini attı. Şehir yeniden kurulurken dar Orta Çağ sokakları yerine geniş bulvarlar açıldı ve duvarların içine esnek ahşap çapraz kafesler yerleştirilen Gaiola Pombalina (Pombal Kafesi) adlı depreme dayanıklı mimari zorunlu kılındı. Deprem aynı zamanda Aydınlanma Felsefesi’ni derinden etkiledi: Voltaire, *Lizbon Felaketi Üzerine Şiir* ve *Candide* adlı eserlerinde Leibniz’in *“Her şey mümkün dünyaların en iyisinde yaşanmaktadır”* şeklindeki kaderci iyimserliğini sertçe eleştirirken; Jean-Jacques Rousseau, Voltaire’e yazdığı mektupta doğayı suçlamak yerine insanların 20 bin çok katlı evi üst üste yığarak (çarpık şehirleşme) felaketi büyüttüğünü savundu. Genç filozof Immanuel Kant ise depremi ilahi gazap yerine yer altı mağaralarındaki gaz ve fiziksel süreçlerle açıklamaya çalışan üç bilimsel risale yayımladı.

18. YÜZYILDA İKİ BÜYÜK AFET: 1755 LİZBON VE 1766 İSTANBUL DEPREMLERİ1. 1755 LİZBON DEPREMİ VE AYDINLANMA1 Kasım 1755: Deprem, Tsunami ve YangınAtlas Okyanusu merkezli (~8.5-9.0 büyüklüğünde) deprem, dev tsunami ve 5 gün süren yangın.Portekiz İmparatorluğu’nun Güç KaybıBaşkent Lizbon’un %85’i yıkıldı; Portekiz’in sömürgecilikteki küresel rekabet gücü sarsıldı.Marki de Pombal ve Modern Kriz YönetimiBaşbakan Pombal’ın “Ölüleri gömün, kalanları doyurun” ilkesi ve Gaiola (ahşap kafes) mimarisi.Modern Sismolojinin Doğuşu (İlk Anket)Kilise bölgelerine deprem hasar ve gözlem anketi gönderilerek bilimsel sismoloji başlatıldı.Aydınlanma Felsefesinde Tartışma (Voltaire - Rousseau)Teodise/iyimserlik eleştirisi (Voltaire) ve şehirleşme/doğa ilişkisi vurgusu (Rousseau, Kant).2. 1766 İSTANBUL DEPREMİ VE OSMANLI22 Mayıs 1766 (Kurban Bayramı’nın 3. Günü)Marmara Denizi merkezli büyük deprem ve 5 Ağustos 1766’daki ikinci yıkıcı deprem.Fatih Camii, Surlar ve Kapalıçarşı HasarıFatih Camii’nin ana kubbesi çöktü; Topkapı Sarayı, Yedikule ve su kemerleri ağır hasar aldı.Sultan III. Mustafa’nın Kriz ve İmar YönetimiPadişah çadırda kaldı, hazineden fon ayırdı; taşradan mimar, kalfa ve malzeme getirtti.Fatih Camii’nin Yeniden İnşası (1767-1771)Mimar Mehmed Tahir Ağa tarafından Barok etkilerle dört fil ayağı üzerine yeniden inşa edildi.Ahşap-Hımış Yapı Tekniği ve Fiyat DenetimiDepreme dayanıklı ahşap karkas (hımış) yapıların yaygınlaşması ve kereste/kireç narhı.KARŞILAŞTIRMA: Her iki deprem de devlet müdahalesini, depreme dayanıklı ahşap karkas mimariyi (Gaiola / Hımış) ve şehir planlamasını geliştirmiştir!1755 Lizbon Depremi Avrupa’da Aydınlanma düşüncesini ve sismolojiyi tetiklerken; 1766 Depremi İstanbul’un mimari dokusunu yenilemiştir.

2. 1766 İstanbul Depremi ve Osmanlı’da Kriz-İmar Yönetimi

Lizbon Depremi’nden 11 yıl sonra, 22 Mayıs 1766 Perşembe sabahı (Kurban Bayramı’nın üçüncü günü gün doğumunda) Marmara Denizi’nin doğusunda (Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde) yaklaşık 7,1 – 7,4 büyüklüğünde çok yıkıcı bir deprem meydana geldi; 5 Ağustos 1766’da ise Tekirdağ-Marmara Ereğlisi merkezli ikinci büyük bir deprem yaşandı. 1509 *“Küçük Kıyamet”* depreminden beri İstanbul’un gördüğü en büyük yıkımda Fatih Sultan Mehmed’in inşa ettirdiği ilk Fatih Camii’nin ana kubbesi tamamen çöktü, medrese hücreleri yıkıldı; Topkapı Sarayı, Yedikule ve Eğrikapı surları, Kapalıçarşı, Baruthane ve şehre su taşıyan Halkalı-Kırkçeşme su yolları/kemerleri ağır hasar gördü. Dört binden fazla insan hayatını kaybetti.

Dönemin padişahı Sultan III. Mustafa ve devlet erkânı artçı sarsıntılar yüzünden bir süre saray bahçesinde kurulan çadırlarda ikamet etti. Osmanlı yönetimi afet sonrasında kapsamlı bir kriz ve imar yönetimi yürüttü: Öncelikle şehrin susuz ve ekmeksiz kalmaması için su kemerleri ve fırınlar hızla onarıldı. Padişah kendi iç hazinesinden (Hazine-i Hâssa) ve Darphane’den büyük fonlar ayırdı; Anadolu ve Rumeli’deki eyaletlere fermanlar gönderilerek İstanbul’a acilen taşçı, duvarcı, marangoz kalfaları ile kereste, demir ve kireç sevk edilmesi emredildi. Karaborsacılığı önlemek için inşaat malzemelerine ve usta yevmiyelerine narh (sabit fiyat sınırı) konuldu. Dönemin başmimarı Mimar Mehmed Tahir Ağa, yıkılan Fatih Camii’ni 1767–1771 yılları arasında dört büyük fil ayağı ve dört yarım kubbeli yeni bir planla (dönemin Barok-Osmanlı üslup izleriyle) baştan inşa etti. Konut mimarisinde ise ağır kâgir taş binalar yerine sarsıntıda esneyebilen ahşap karkas ve hımış (ahşap çatkı arasına hafif dolgu) yapı tekniği teşvik edildi.

Örnekler

  1. Örnek 11755 Lizbon Depremi’nin Avrupa’da 'Aydınlanma düşüncesi ve bilim tarihi' açısından doğurduğu en önemli iki sonucu açıklayınız.

    Cevabı göster

    1. Felsefi/Düşünsel Sonuç: Voltaire, Rousseau ve Kant gibi Aydınlanma düşünürleri arasında afetlerin ilahi bir ceza mı yoksa doğa yasalarının ve çarpık kentleşmenin bir sonucu mu olduğu tartışmasını başlatmış; akılcı ve seküler doğa bilimi anlayışını güçlendirmiştir. 2. Bilimsel/Mimari Sonuç: Başbakan Marki de Pombal’ın ülke çapında uygulattığı 13 soruluk deprem gözlem anketiyle modern sismoloji (deprem bilimi) doğmuş ve Gaiola Pombalina adlı depreme dayanıklı yapı tekniği geliştirilmiştir.

  2. Örnek 21766 İstanbul Depremi sonrasında Osmanlı Devleti’nin (Sultan III. Mustafa döneminin) aldığı ekonomik ve mimari tedbirler nelerdir?

    Cevabı göster

    1. Ekonomik ve Sosyal Tedbirler: İlk olarak su kemerleri ve fırınlar onarılmış, Hazine-i Hâssa’dan büyük bütçe ayrılmış, taşradan İstanbul’a usta ve inşaat malzemesi getirtilmiş ve fırsatçılığı önlemek için kereste, kireç ve işçi ücretlerine narh (fiyat tavanı) konulmuştur. 2. Mimari Tedbirler: Yıkılan Fatih Camii Mimar Mehmed Tahir Ağa tarafından yeni ve daha sağlam bir planla yeniden inşa edilmiş (1767-1771), konutlarda ise depreme dayanıklı ahşap karkas (hımış) yapılar tercih edilmiştir.

  3. Örnek 31766 İstanbul Depremi’nin Osmanlı Devleti’nin siyasi ve askeri gücü üzerinde 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı öncesinde nasıl bir etkisi olmuştur?

    Cevabı göster

    Başkent İstanbul’un surlarının, baruthanesinin, tersane ve vakıf eserlerinin 1766 depremlerinde ağır hasar görmesi ve yıllarca süren yeniden imar çalışmaları Osmanlı hazinesine çok ağır bir mâlî yük getirmiştir. Depremden yalnızca iki yıl sonra başlayan 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı’na mali açıdan yıpranmış olarak girilmesinde bu büyük afetin de payı olmuştur.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 11 Kasım 1755 Lizbon Depremi sonrasında 'Ölüleri gömün ve kalanları doyurun!' diyerek modern kriz yönetimini yürüten, ülke genelinde ilk deprem anketini yaptıran ve şehri depreme dayanıklı mimariyle yeniden kuran Portekiz devlet adamı kimdir?

  2. 21755 Lizbon Depremi sonrasında yazdığı 'Candide' adlı eserinde Leibniz’in 'mümkün dünyaların en iyisi' şeklindeki iyimserlik felsefesini eleştiren Aydınlanma düşünürü kimdir?

  3. 322 Mayıs 1766 tarihinde meydana gelen büyük İstanbul Depremi sırasında Osmanlı tahtında hangi padişah bulunmaktaydı?

  4. 41766 İstanbul Depremi’nde ana kubbesi tamamen çöken ve Sultan III. Mustafa’nın emriyle Mimar Mehmed Tahir Ağa tarafından 1767-1771 yılları arasında yeniden inşa edilen selâtin camii hangisidir?

  5. 5Aşağıdakilerden hangisi 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremlerinin ORTAK sonuçlarından biri olarak gösterilebilir?

  6. 6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • 1755 Lizbon Depremi’nde yıkımın büyümesinde depremin hemen ardından oluşan dev tsunami dalgaları ve günlerce süren yangınlar etkili olmuştur.
    • Jean-Jacques Rousseau, Lizbon’daki can kaybının artmasında insanların doğaya uyumsuz ve çok katlı sıkışık binalar inşa etmesinin (çarpık kentleşmenin) payı olduğunu savunmuştur.
    • 1766 İstanbul Depremi’nde su kemerleri ve fırınlar zarar görmesine rağmen Osmanlı yönetimi bunların onarımına hiçbir müdahalede bulunmamıştır.
    • Osmanlı Devleti 1766 depremi sonrasında inşaat malzemelerinde karaborsacılığı önlemek amacıyla kereste, kireç ve işçi ücretlerine narh (fiyat sınırı) koymuştur.
    • 1755 Lizbon Depremi Portekiz İmparatorluğu’nun ekonomik ve sömürgeci gücünü daha da artırarak Avrupa’nın en güçlü devleti olmasını sağlamıştır.

  7. 71755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremleriyle ilgili kişi ve kavramları açıklamalarıyla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  8. 8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. 1 Kasım 1755 tarihinde Portekiz’in başkenti ’da meydana gelen deprem, tsunami ve yangın şehrin %85’ini yıkmıştır.
    2. 1755 depremi sonrasında kilise bölgelerine gönderilen 13 soruluk gözlem anketi modern (deprem bilimi) çalışmalarının öncüsü sayılır.
    3. 22 Mayıs 1766 İstanbul Depremi’nde ana kubbesi çöken Camii, Sultan III. Mustafa tarafından yeniden yaptırılmıştır.
    4. Osmanlı yönetimi 1766 depremi sonrasında inşaat malzemelerinin fiyatlarının fahiş şekilde artmasını önlemek için (sabit fiyat) uygulamıştır.
    5. Aydınlanma düşünürü , Lizbon Depremi’nde can kaybının artmasını insanların çok katlı binaları sıkışık şekilde inşa etmesine bağlamıştır.

  9. 91755 Lizbon Depremi ile 1766 İstanbul Depremi’ni; 'devletin afet yönetimi, mimari tedbirler ve ekonomik sonuçlar' açısından karşılaştırarak tarihsel açıdan değerlendiriniz.

Kısaca

  • 1755 Lizbon Depremi (1 Kasım 1755): Azizler Günü sabahında Atlas Okyanusu açıklarında (~8,5-9,0 büyüklüğünde) meydana gelen deprem, ardından gelen dev tsunami dalgaları ve 5 gün süren yangınlarla Lizbon’un %85’ini yıkmış; Portekiz’in sömürge imparatorluğu gücünü zayıflatmıştır.
  • Marki de Pombal ve Modern Sismoloji: Portekiz Başbakanı Marki de Pombal, *“Ölüleri gömün ve kalanları doyurun!”* diyerek modern kriz yönetimini başlatmış; ülke genelinde ilk bilimsel deprem anketini uygulatmış ve depreme dayanıklı ahşap kafes (Gaiola Pombalina) mimarisiyle şehri yeniden kurmuştur.
  • Aydınlanma Düşüncesine Etkisi: Lizbon Depremi Avrupa’da dini-felsefi bir kırılma yaratmıştır: Voltaire (*Candide* eseriyle) Leibniz’in “mümkün dünyaların en iyisi” iyimserliğini eleştirmiş; Rousseau felaketin boyutunu çarpık kentleşmeye bağlamış; Immanuel Kant ise depremlerin doğal nedenlerini araştıran ilk bilimsel makaleleri yazmıştır.
  • 1766 İstanbul Depremi (22 Mayıs 1766): Kurban Bayramı’nın 3. günü sabahı Marmara Denizi’nde meydana gelen depremde Fatih Camii’nin ana kubbesi çökmüş, Topkapı Sarayı, surlar, Kapalıçarşı ve su kemerleri ağır hasar görmüştür.
  • Sultan III. Mustafa ve İmar Faaliyetleri: Padişah III. Mustafa hazineden büyük fon ayırmış, kereste/kireç fiyatlarını (narh) denetlemiş, Mimar Mehmed Tahir Ağa’ya Fatih Camii’ni yeniden inşa ettirmiş (1767-1771) ve depreme dayanıklı ahşap karkas (hımış) konut mimarisi yaygınlaşmıştır.

Bu dersin öteki kaynakları