İçeriğe geç

11. sınıf · Tarih · 4. hafta (5-9 Ekim 2026)

Osmanlı Devleti’nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadelelerinin Sonuçları Açısından Değerlendirilmesi

1. ÜNİTE: DEĞİŞEN DÜNYADA OSMANLI (1683-1789) teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

1683 II. Viyana Kuşatması'ndan 1789 Fransız İhtilali'ne kadar uzanan yüz yıllık dönem, Osmanlı Devleti'nin dünya siyasetindeki konumunun, sınırlarının ve yönetim anlayışının köklü biçimde değiştiği bir kırılma çağıdır. İlk üç haftamızda Karlofça'dan Küçük Kaynarca'ya uzanan savaşların seyrini inceledik. Bu haftaki dersimizde ise Doğu cephesindeki Osmanlı-İran mücadelelerini, Kırım'ın elden çıkış aşamalarını, Grek ve Dakya projelerini ele alacak; ardından 1683–1789 dönemi mücadelelerinin sonuçlarını bütüncül olarak karşılaştırıp tarihsel yargılara ulaşacağız.

1. Doğu Cephesi: 18. Yüzyılda Osmanlı-İran Savaşları ve Antlaşmaları

18. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Devleti Batı'da kaybettiği toprakları telafi etmeye çalışırken, Doğu'da Safevî (İran) Devleti Afgan isyanları ve taht kavgaları yüzünden dağılma tehlikesi yaşıyordu. Bu fırsattan yararlanarak Kafkasya ve Hazar kıyılarını işgal etmeye başlayan Çar I. Petro yönetimindeki Rusya ile Osmanlı Devleti karşı karşıya geldi.

• 1724 İstanbul Antlaşması (İran Mukasemenamesi): Fransa'nın arabuluculuğuyla Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalandı. İran'ın Kuzey ve Batı toprakları iki devlet arasında paylaşıldı. Bu antlaşma tarihteki ilk Osmanlı-Rus İttifak Antlaşması olma özelliğini taşır.

• 1732 Ahmed Paşa ve 1736 İstanbul Antlaşmaları: İran'ın tepkisini çeken paylaşım sonrası başlayan savaşlar sonunda 1732'de Ahmed Paşa Antlaşması imzalandı (Tebriz ve Batı İran İran'a bırakıldı, Gence, Tiflis ve Dağıstan Osmanlı'da kaldı; ancak bu sonuç İstanbul'da Patrona Halil İsyanı'nın çıkmasında etkili oldu). İran'da Safevî hanedanına son verip Afşar Hanedanı'nı kuran Nadir Şah ile 1736'da İstanbul Antlaşması yapıldı.

• 1746 Kerden (II. Kasr-ı Şirin) Antlaşması: Nadir Şah'ın Caferîliği beşinci hak mezhep olarak Osmanlı'ya kabul ettirme isteği ve Musul-Bağdat seferleri üzerine yeniden başlayan savaşlar, 1746 Kerden Antlaşması ile sona erdi. Bu antlaşmayla 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması sınırlarına aynen geri dönüldü; bu yüzden Kerden Antlaşması'na 'II. Kasr-ı Şirin' de denir ve Osmanlı-İran sınırında uzun süreli barış sağlandı.

18. YÜZYIL DOĞU CEPHESİ: OSMANLI - İRAN MÜCADELELERİ VE ANTLAŞMALARI1724 İstanbul Antlaşması• İran'daki (Safevî) iç karışıklıklar üzerine Osmanlı ve Rusya Kafkasya'da karşı karşıya geldi.• Fransa arabuluculuğuyla imzalandı.• İran toprakları Osmanlı ile Rusya arasında paylaşıldı.• İLK Osmanlı-Rus İttifakıdır!1732 Ahmed Paşa ve 1736 İstanbul• 1732 Ahmed Paşa Ant.: Tebriz İran'a bırakıldı, Kafkasya Osmanlı'da kaldı (I. Mahmud).• İran'da Nadir Şah, Safevî hanedanına son verip Afşar hanedanını kurdu.• 1736 İstanbul Ant. imzalandı.1746 Kerden (II. Kasr-ı Şirin)• Nadir Şah ile yapılan son büyük savaşlar sonucunda 1746'da imzalandı.• 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması sınırlarına geri dönüldü.• Bundan dolayı 'II. Kasr-ı Şirin' olarak adlandırılır.

2. Karadeniz Hâkimiyetinin ve Kırım'ın Kademeli Kaybı ('KAY' Süreci)

18. yüzyıl Osmanlı dış politikasının en kritik mücadele alanı, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası doğrultusunda Karadeniz ve Kırım üzerinde yaşanmıştır. Karadeniz'in statüsünün yüzyıl içindeki değişimi şöyledir: 1700 İstanbul Antlaşması ile Azak Kalesi Rusya'ya verilince Rusya ilk kez Karadeniz'e adım attı; 1711 Prut Antlaşması ile Azak geri alındı; 1739 Belgrad Antlaşması ile Rusya'nın Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulunduramayacağı kabul ettirilerek Karadeniz'in Türk gölü olduğu son kez onaylandı; ancak 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya Karadeniz'de donanma ve ticaret hakkı elde ederek Türk gölü özelliğini sona erdirdi.

Kırım'ın Elden Çıkış Aşamaları (Kodlama: K - A - Y): 1) 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması (K): Kırım Hanlığı Osmanlı'dan koparılarak siyasi bakımdan bağımsız bir devlet haline getirildi; yalnızca dini bakımdan Osmanlı Halifesine bağlı kaldı. 2) 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi (A): Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanan bu sözleşmeyle Rusya'nın Kırım'daki askeri varlığını çekmesi karşılığında Rus yanlısı Şahin Giray'ın Kırım Hanlığı Osmanlı tarafından tanındı.

3) 1783 Kırım'ın İlhakı ve 1792 Yaş Antlaşması (Y): Çariçe II. Katerina, 1783 yılında Kırım'ı resmen işgal ve ilhak etti. Kırım'ı geri almak için başlatılan 1787–1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşları sonunda imzalanan 1792 Yaş Antlaşması ile Osmanlı Devleti Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu resmen kabul etmek zorunda kaldı.

KARADENİZ HÂKİMİYETİNİN VE KIRIM'IN KADEMELİ KAYIP SÜRECİKaradeniz Statüsünün Değişimi (1700-1774)• 1700 İstanbul: Azak Kalesi Rusya'ya verildi → Rusya Karadeniz'e ilk adımını attı.• 1711 Prut: Azak Kalesi geri alındı → Karadeniz yeniden tamamen Osmanlı kontrolüne geçti.• 1739 Belgrad: Rusya'nın Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulunduramayacağı son kez onaylandı.• 1774 Küçük Kaynarca: Türk gölü olma özelliği BİTTİ!Kırım'ın Elden Çıkış Aşamaları (Şifresi: KAY)• 1) 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması: Kırım, Osmanlı'dan koparılıp 'bağımsız' yapıldı (dini bakımdan Osmanlı Halifesine bağlı kaldı).• 2) 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi: Rus yanlısı Şahin Giray'ın Kırım Hanlığı tanındı.• 3) 1783: Rusya Kırım'ı resmen İLHAK ETTİ.• 4) 1792 Yaş Antlaşması: Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu Osmanlı tarafından resmen kabul edildi.

3. Grek ve Dakya Projeleri ile 1787–1792 Savaşları

Küçük Kaynarca Antlaşması'ndan sonra Osmanlı Devleti'ni tamamen Avrupa'dan atmak isteyen Rus Çariçesi II. Katerina ile Avusturya İmparatoru II. Joseph, 1780'lerde iki büyük paylaşım planı hazırladılar:

1) Grek (Bizans) Projesi: Türkleri Avrupa'dan ve Boğazlardan tamamen çıkarıp İstanbul merkezli, başında II. Katerina'nın torunu Prens Konstantin'in bulunacağı Rus güdümlü bir Doğu Roma (Bizans/Grek) İmparatorluğu kurma projesidir.

2) Dakya Projesi: Osmanlı Devleti'ne ait Eflak, Boğdan ve Besarabya topraklarında Rusya ile Avusturya arasında bağımsız görünüşlü bir 'Dakya Devleti' kurma; Sırbistan, Bosna ve Hersek'i ise Avusturya'ya verme planıdır. Bu projeler doğrultusunda patlak veren 1787–1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşları devam ederken 1789 Fransız İhtilali patlak verdi. Milliyetçilik akımından korkan çok uluslu Avusturya, Osmanlı ile 1791 Ziştovi Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi; Rusya ise 1792 Yaş Antlaşması ile savaşı bitirdi.

RUSYA VE AVUSTURYA'NIN OSMANLI'YI PAYLAŞMA PROJELERİ (1780'LER)1. Grek Projesi (Çariçe II. Katerina)• Rus Çariçesi II. Katerina tarafından hazırlandı.• Amaç: Türkleri Avrupa'dan ve İstanbul'dan tamamen çıkarmak.• İstanbul merkezli ve başında Rus Prensi Konstantin'in bulunacağı kukla bir 'Grek (Bizans) Devleti' kurmak.• Rusya'yı doğrudan sıcak denizlere indirmek.2. Dakya Projesi (Rusya + Avusturya)• Rusya ile Avusturya İmparatoru II. Joseph arasında yapılan gizli paylaşım planıdır.• Amaç: Osmanlı egemenliğindeki Eflak, Boğdan ve Besarabya topraklarında Rusya ve Avusturya'ya bağlı tampon bir 'Dakya Devleti' kurmak.• Sırbistan, Bosna ve Hersek'i ise Avusturya'ya bırakarak Balkanlar'ı paylaşmak.

4. 1683–1789 Dönemi Antlaşmalarının Karşılaştırmalı Değerlendirmesi

Yüz yıllık süreçteki altı temel antlaşmayı sonuçları bakımından karşılaştırdığımızda Osmanlı dış politikasının üç evreden geçtiği görülür: • 1. Evre (1683–1699) — Büyük Kırılma: 1699 Karlofça ve 1700 İstanbul Antlaşmalarıyla Osmanlı Devleti Batı'da ilk kez büyük çapta toprak kaybetti; saldırıdan savunmaya geçti.

• 2. Evre (1700–1739) — Kaybedilenleri Geri Alma ve Son Zafer: 1711 Prut (Azak'ın geri alınması) ve 1715 Mora seferi umutları canlandırdıysa da 1718 Pasarofça Antlaşması ile Belgrad kaybedildi ve Batı'nın teknik üstünlüğü kabul edilerek Lale Devri reformlarına yönelindi. 1739 Belgrad Antlaşması ise hem Avusturya hem Rusya'ya karşı kazanılan 18. yüzyılın son kazançlı antlaşması oldu ve 30 yıllık bir barış dönemi (1739–1768) sağladı.

• 3. Evre (1768–1789) — Mevcut Toprakları Koruma ve Denge Arayışı: 1770 Çeşme Baskını ve 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin tek başına Rusya'yı yenemeyeceğini gösterdi; Kırım kaybedildi, ilk kez savaş tazminatı ödendi, Rusya'ya kapitülasyonlar ve Ortodoksları koruma bahanesiyle iç işlerimize karışma fırsatı verildi.

5. Yönetimde Dönüşüm: 'Kılıçtan Kaleme Geçiş' (Seyfiye'den Kalemiye'ye)

1683–1789 yılları arasındaki askerî mücadelelerin en önemli idari sonucu, devlet yönetiminde kılıcın (askerî gücün) yerini kalemin (diplomasinin) almasıdır. Yükselme Dönemi'nde antlaşma şartlarını tek taraflı dikte ettiren Osmanlı Devleti, Karlofça'dan itibaren müzakere ve arabuluculuk diplomasisini kullanmak zorunda kaldı.

Bu değişim Divan-ı Hümayun'daki bürokratik güç dengesini değiştirdi: Askerî sınıf olan Seyfiye'nin yönetimdeki ağırlığı azalırken, dış yazışmaları ve antlaşma müzakerelerini yürüten Kalemiye sınıfı ön plana çıktı. Nişancıya bağlı bir büro şefi olan Reisülküttap (Reis-ül Küttab), günümüzdeki Dışişleri Bakanı (Hariciye Nazırı) konumuna yükseldi (nitekim 1699 Karlofça görüşmelerini yürüten Râmi Mehmed Efendi, Reisülküttaplıktan doğrudan Sadrazamlığa yükselen ilk kalemiye mensubu oldu).

Ayrıca Avrupa'daki siyasi gelişmeleri ve teknolojiyi yakından takip etmek amacıyla Lale Devri'nde Viyana, Paris (Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi), Moskova ve Varşova gibi başkentlere ilk geçici elçilikler gönderildi.

1683-1789 MÜCADELELERİNİN GENEL SONUÇLARI: KILIÇTAN KALEME GEÇİŞSiyasi ve Diplomatik Dönüşüm• Saldırı ve fetih politikası sona erdi; önce 'kaybedilenleri geri alma' (1699-1718), sonra 'mevcut toprakları koruma' politikasına geçildi.• Seyfiye (asker) sınıfının ağırlığı azalırken, Kalemiye (bürokrasi/diplomasi) sınıfı ve Reisülküttaplık makamı ön plana çıktı.• Avrupa'da geçici elçilikler açıldı (Lale Devri).Askerî, Ekonomik ve Toplumsal Sonuçlar• Batı tarzı ilk askeri ıslahatlar başladı (Humbaracı Ahmed Paşa, Hendesehane, Baron de Tott).• 1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonlar sürekli hale getirildi; 1774'te Rusya'ya da verildi.• Uzun savaşların finansmanı için Malikâne (boyu iltizam) ve 1775'te Esham (iç borçlanma) uygulandı.• Kaybedilen yerlerden Anadolu'ya göçler yaşandı.

6. Mücadelelerin Ekonomik, Askerî ve Toplumsal Sonuçları Üzerine Yargı

Askerî Sonuçlar: Avrupa orduları karşısında alınan yenilgiler, geleneksel Yeniçeri Ocağı ve tımarlı sipahilerin modern ateşli silahlar karşısında yetersiz kaldığını kanıtladı. İlk kez Avrupa'dan askeri uzmanlar (Comte de Bonneval / Humbaracı Ahmed Paşa, Baron de Tott) getirilerek Batı tarzı askeri ıslahatlar ve mühendislik okulları (Hendesehane ve Mühendishane-i Bahr-i Hümayun) açıldı.

Ekonomik ve Toplumsal Sonuçlar: Uzun süren savaşlar, ganimet gelirlerinin kesilmesi, toprak kayıpları ve 1774'te ödenen ağır savaş tazminatı hazineyi büyük bir darboğaza soktu. Nakit ihtiyacını karşılamak için mukataaların ömür boyu kiralandığı Malikâne sistemi yaygınlaştırıldı (bu durum taşrada âyanların güçlenmesine yol açtı) ve 1775'te iç borçlanma senetleri olan Esham usulü başlatıldı. Ayrıca Macaristan, Kırım ve Kuzey Karadeniz gibi kaybedilen topraklardan Anadolu ve Rumeli'ye yaşanan büyük göç dalgaları demografik ve sosyal yapıyı derinden etkiledi.

Örnekler

  1. Örnek 118. yüzyılda Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan 1724 İstanbul Antlaşması ile 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'nı diplomatik nitelikleri ve sonuçları bakımından karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    • 1724 İstanbul Antlaşması (İran Mukasemenamesi): İran'daki iç karışıklıklardan yararlanan Osmanlı Devleti ile Rusya'nın Fransa arabuluculuğunda İran topraklarını paylaştıkları antlaşmadır; tarihteki İLK Osmanlı-Rus ittifak antlaşmasıdır. • 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması: 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda imzalanan ve Osmanlı'nın 18. yüzyıldaki en ağır yenilgi antlaşmasıdır; Kırım bağımsız olmuş, Karadeniz Türk gölü olmaktan çıkmış, Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödemiş ve Rusya'ya kapitülasyon ile Ortodoksları koruma hakkı verilmiştir.

  2. Örnek 2Kırım'ın Osmanlı Devleti'nden koparılarak Rusya topraklarına katılma sürecini kronolojik aşamalarıyla (1774, 1779, 1783 ve 1792) açıklayınız.

    Cevabı göster

    1) 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması: Kırım, Osmanlı'dan ayrılarak bağımsız bir hanlık haline getirildi (yalnızca dini bakımdan Osmanlı Halifesine bağlı kaldı). 2) 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi: Rus yanlısı Şahin Giray'ın Kırım Hanlığı Osmanlı tarafından tanındı ve Kırım Rus nüfuzuna girdi. 3) 1783 Kırım'ın İlhakı: Rus Çariçesi II. Katerina, Kırım'ı resmen işgal ve ilhak etti. 4) 1792 Yaş Antlaşması: 1787-1792 savaşları sonunda Osmanlı Devleti, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu resmen kabul etti.

  3. Örnek 31683–1789 yılları arasındaki siyasi ve askerî mücadelelerin Osmanlı merkez yönetimindeki bürokratik güç dengesini nasıl değiştirdiğini 'Seyfiye', 'Kalemiye' ve 'Reisülküttap' kavramlarını kullanarak değerlendiriniz.

    Cevabı göster

    1699 Karlofça Antlaşması'na kadar dış politikasını askerî güçle (kılıçla) belirleyen Osmanlı Devleti'nde yönetim ağırlığı 'Seyfiye (askerî)' sınıfındaydı. Ancak 18. yüzyılda savaşların kaybedilmesi, müzakere ve arabuluculuk diplomasisinin zorunlu hale gelmesiyle devlet yönetiminde dış yazışmaları ve antlaşmaları yürüten 'Kalemiye (bürokrasi)' sınıfı ön plana çıktı. Dış ilişkilerden sorumlu olan 'Reisülküttaplık' makamı büyük önem kazanarak Hariciye Nazırlığı (Dışişleri Bakanlığı) niteliğine büründü ve Reisülküttaplar sadrazamlığa kadar yükselmeye başladı.

  4. Örnek 418. yüzyılın ikinci yarısında Rusya ve Avusturya tarafından hazırlanan 'Grek Projesi' ve 'Dakya Projesi'nin hedefleri nelerdir?

    Cevabı göster

    • Grek Projesi: Rus Çariçesi II. Katerina tarafından hazırlanan; Türkleri Avrupa'dan tamamen çıkarıp İstanbul merkezli ve başında Rus Prensi Konstantin'in bulunacağı kukla bir Grek (Bizans) İmparatorluğu kurmayı amaçlayan projedir. • Dakya Projesi: Rusya ile Avusturya İmparatoru II. Joseph'in Osmanlı'ya ait Eflak, Boğdan ve Besarabya topraklarında tampon bir 'Dakya Devleti' kurmak ve Balkanlar'ı kendi aralarında paylaşmak üzere yaptıkları gizli plandır.

  5. Örnek 51739 Belgrad Antlaşması'nın Osmanlı siyasi ve ekonomik tarihi açısından taşıdığı iki önemli sonucu yargısal olarak açıklayınız.

    Cevabı göster

    1) Siyasi ve Askerî Sonuç: Hem Rusya hem de Avusturya'ya karşı kazanılan zaferlerle imzalanan 1739 Belgrad Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyılda imzaladığı SON KAZANÇLI antlaşmadır; Belgrad geri alınmış ve Karadeniz'in Türk gölü olduğu son kez onaylanmıştır (Batı tarzı Humbaracı Ocağı ıslahatının başarısını göstermiştir). 2) Ekonomik Sonuç: Antlaşmada arabuluculuk yapan Fransa'ya 1740 yılında kapitülasyonlar SÜREKLİ hale getirilerek verilmiş; bu durum uzun vadede Osmanlı ekonomisinin dışa bağımlı hale gelmesine zemin hazırlamıştır.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 118. yüzyılda İran'da (Safevî Devleti'nde) yaşanan iç karışıklıklar sırasında Kafkasya'da karşı karşıya gelen Osmanlı Devleti ile Rusya'nın, Fransa'nın arabuluculuğuyla İran topraklarını kendi aralarında paylaşmak üzere imzaladıkları 'ilk Osmanlı-Rus ittifak antlaşması' aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 21683–1789 yılları arasında Osmanlı Devleti'nin savaş meydanlarında aldığı yenilgiler sonucunda dış politikada müzakere ve diplomasiye daha fazla başvurması, devlet yönetiminde aşağıdaki değişimlerden hangisine doğrudan ortam hazırlamıştır?

  3. 31683–1789 dönemi siyasi ve askerî mücadeleleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • İran hükümdarı Nadir Şah ile 1746 yılında imzalanan Kerden Antlaşması ile 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması sınırlarına geri dönülmüş ve bu antlaşmaya 'II. Kasr-ı Şirin' adı verilmiştir.
    • Karadeniz'in bir Türk gölü olma özelliği 1739 Belgrad Antlaşması ile tamamen sona ermiştir.
    • 1739 Belgrad Antlaşması'nda arabuluculuk yapan Fransa'ya 1740 yılında verilen kapitülasyonlar sürekli hale getirilmiştir.

  4. 418. yüzyıl Osmanlı dış politikası ve sonuçlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Rus Çariçesi II. Katerina'nın İstanbul merkezli kukla bir Bizans İmparatorluğu kurma planına 'Grek Projesi' denir.
    • Osmanlı Devleti, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu ilk kez 1718 Pasarofça Antlaşması ile kabul etmiştir.
    • 18. yüzyıldaki uzun savaşların yol açtığı mali bunalımı aşmak için mukataaların ömür boyu kiralandığı Malikâne sistemi ve 1775'te iç borçlanma olan Esham usulü uygulanmıştır.

  5. 518. yüzyıl Osmanlı siyasi tarihine ait aşağıdaki antlaşma ve projeleri temel özellikleriyle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  6. 6Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. 1699 Karlofça Antlaşması'ndan sonra diplomasinin önem kazanmasıyla Osmanlı yönetiminde sınıfının ağırlığı artmıştır.
    2. Osmanlı Devleti'nde dış işlerini ve antlaşma müzakerelerini yürüten makamı, 18. yüzyılda Dışişleri Bakanlığı gibi önem kazanmıştır.
    3. Kırım'daki Müslümanlarla kültürel bağı korumak amacıyla makamı ilk kez 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'nda siyasi bir güç olarak kullanılmıştır.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. 1779 Tenkihnamesi ile Rus yanlısı Şahin Giray'ın Kırım Hanlığı Osmanlı Devleti tarafından tanınmıştır.
    2. Osmanlı Devleti, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu 1792 Antlaşması ile resmen kabul etmiştir.
    3. 18. yüzyılda savaş masraflarını karşılamak amacıyla 1775 yılında iç borçlanma senedi olan usulüne geçilmiştir.

  8. 8Osmanlı Devleti'nin 1683–1789 yılları arasındaki siyasi ve askerî mücadelelerini sonuçları açısından değerlendirerek; 1) Dış politika stratejisindeki değişimi, 2) Yönetim ve diplomasi anlayışındaki dönüşümü, 3) Askerî ve ekonomik ıslahat zorunluluğunu bütüncül bir tarihsel yargıyla sentezleyiniz.

Kısaca

  • Doğu cephesinde İran'ın iç karışıklıkları üzerine Rusya ile 1724 İstanbul Antlaşması (ilk Osmanlı-Rus ittifakı) imzalanarak İran toprakları paylaşılmış; Nadir Şah döneminde süren savaşlar 1746 Kerden (II. Kasr-ı Şirin) Antlaşması ile sona ermiştir.
  • Karadeniz'deki Türk hâkimiyeti; 1700 İstanbul Antlaşması (Azak'ın kaybı) ile sarsılmış, 1711 Prut ve 1739 Belgrad Antlaşmaları ile yeniden korunmuş, ancak 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile kesin olarak sona ermiştir.
  • Halkı Müslüman olan Kırım; 1774 Küçük Kaynarca ile bağımsız olmuş, 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi ile Rus nüfuzuna girmiş, 1783'te Rusya tarafından ilhak edilmiş ve 1792 Yaş Antlaşması ile kaybı kesinleşmiştir.
  • 1780'lerde Rusya ve Avusturya, Osmanlı Devleti'ni yıkmak amacıyla İstanbul merkezli Bizans'ı diriltmeyi hedefleyen 'Grek Projesi' ile Eflak-Boğdan'da tampon devlet kurmayı amaçlayan 'Dakya Projesi'ni geliştirmiştir.
  • 1683-1789 arasındaki yenilgiler sonucunda Osmanlı yönetiminde 'Seyfiye (asker)' sınıfının ağırlığı azalırken, diplomasiyi yürüten 'Kalemiye (bürokrasi)' sınıfı ve Reisülküttaplık makamı ön plana çıkmıştır.
  • Uzun süren savaşların ağır maliyeti devlet ekonomisini sarsmış; iltizam topraklarının ömür boyu kiralandığı 'Malikâne sistemi' ile 1775'te iç borçlanma anlamına gelen 'Esham usulü' uygulamaya konulmuştur.

Bu dersin öteki kaynakları