İçeriğe geç

11. sınıf · Tarih · 5. hafta (12-16 Ekim 2026)

18. Yüzyılda Avrupa'da Düşünce, Bilim ve Askerî Alandaki Gelişmeler ile Osmanlı Devleti'ndeki Islahat Çabaları

1. ÜNİTE: DEĞİŞEN DÜNYADA OSMANLI (1683-1789) teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

1699 Karlofça ve 1718 Pasarofça antlaşmalarıyla Avrupa karşısında toprak kaybetmeye başlayan Osmanlı Devleti, 18. yüzyılda ilk kez Batı'nın üstünlüğünü kabul ederek yüzünü Avrupa'daki bilimsel ve teknik gelişmelere dönmüştür. Aynı yüzyılda Avrupa; Bilim Devrimi ve Aydınlanma Çağı ile aklı, deneyi ve teknolojiyi merkeze alarak ateşli silahlara dayalı modern ordular kurarken, Osmanlı devlet adamları da Lale Devri'ndeki kültürel açılımdan Nizam-ı Cedid'in modern askerî reformlarına uzanan kapsamlı bir yenileşme (ıslahat) mücadelesi yürütmüştür.

1. Avrupa'da Bilim Devrimi, Aydınlanma Çağı ve Askerî Devrim

Rönesans ve Reform hareketleriyle skolastik düşüncenin kırıldığı Avrupa'da 17. yüzyıl Akıl Çağı (Bilim Devrimi), 18. yüzyıl ise Aydınlanma Çağı olarak adlandırılmıştır. Kopernik ve Galileo evrenin merkezinde Dünya'nın değil Güneş'in bulunduğunu kanıtlarken; Francis Bacon deney ve gözleme dayalı tümevarım yöntemini, Rene Descartes ise kuşkucu akılcılığı (rasyonalizm) geliştirmiştir. Isaac Newton'un evrensel kütle çekim yasasını keşfetmesiyle doğa olaylarının matematiksel yasalarla açıklanabileceği anlaşılmıştır. 18. yüzyılda Immanuel Kant 'Aklını kullanma cesaretini göster!' sloganıyla Aydınlanma'yı tanımlamış; John Locke, Montesquieu ve Jean-Jacques Rousseau ise doğal haklar, kuvvetler ayrılığı ve milli egemenlik kavramlarını geliştirmiştir. Bu bilimsel birikim Avrupa'da Askerî Devrim'i tetiklemiş; yivli tüfekler, hafif sahra topları, süngü taktikleri ve disiplinli daimi ordular Osmanlı'nın klasik ordusuna karşı üstünlük sağlamıştır.

17. VE 18. YÜZYILDA AVRUPA'DA BİLİM DEVRİMİ VE AYDINLANMA ÇAĞIAKIL ÇAĞI VE BİLİM DEVRİMİ• Skolastik düşüncenin yerini deney ve gözlem aldı.• Kopernik ve Galileo: Güneş merkezli evren modeli.• Francis Bacon: Deneysel yöntem ve tümevarım ilkesi.• Rene Descartes: Rasyonalizm (Akılcılık - 'Düşünüyorum, öyleyse varım') ve analitik geometri.• Isaac Newton: Evrensel kütle çekim yasası ve mekanik evren anlayışı (Doğa yasalarının matematiksel izahı).AYDINLANMA FELSEFESİ VE SONUÇLARI• Immanuel Kant: 'Aklını kullanma cesaretini göster!'• John Locke: Doğal haklar (yaşam, özgürlük, mülkiyet) ve liberal devlet kuramı.• Montesquieu: Kuvvetler ayrılığı (Yasama-Yürütme-Yargı).• J.J. Rousseau: Toplum Sözleşmesi ve milli egemenlik.• Sonuç: Sanayi İnkılabı'na bilimsel zemin, Fransız İhtilali'ne ise fikrî ve siyasi zemin hazırladı.

2. Lale Devri (1718-1730): Barış, Kültür ve Matbaa

1718 Pasarofça Antlaşması'ndan 1730 Patrona Halil İsyanı'na kadar geçen döneme, İstanbul'da yetiştirilen lalelerden ötürü Lale Devri denilmiştir. Padişah III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öncülüğünde barış siyaseti izlenerek Batı'nın üstünlüğü ilk kez kabul edilmiştir. Avrupa'yı yakından tanımak amacıyla Viyana ve Paris başta olmak üzere ilk geçici elçilikler açılmış; Paris'e gönderilen Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin yazdığı Sefaretname, Osmanlı'nın Batı'ya açılan ilk penceresi olmuştur. 1727'de onun oğlu Said Efendi ile Macar asıllı İbrahim Müteferrika, Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvası ve padişah fermanıyla Osmanlı'daki ilk Türk-İslam matbaasını kurmuş; basılan ilk eser 1729 tarihli Vankulu Lügati olmuştur.

LALE DEVRİ (1718-1730): BATI'YA AÇILAN İLK PENCERESİYASİ VE DİPLOMATİK• 1718 Pasarofça Antlaşması ile başladı.• Padişah: III. Ahmed• Sadrazam: Nevşehirli Damat İbrahim Paşa.• Avrupa'ya ilk geçici elçilikler gönderildi (Paris: Yirmisekiz Mehmed Çelebi).KÜLTÜR VE TEKNOLOJİ• İlk Türk matbaası kuruldu (İbrahim Müteferrika ve Said Efendi - 1727).• İlk basılan eser: Vankulu Lügati (1729).• Tercüme heyetleri, Yalova'da kağıt, İstanbul'da çini ve kumaş imalathaneleri açıldı.SOSYAL VE SONUÇ• Yeniçerilerden 'Tulumbacılar' (İlk itfaiye) ocağı kuruldu.• İlk kez çiçek aşısı uygulandı.• Sivil mimari gelişti (III. Ahmed Çeşmesi, Sadabad).• Dikkat: Lale Devri'nde ASKERÎ ISLAHAT YOKTUR!• 1730 Patrona Halil İsyanı.

3. I. Mahmud, III. Mustafa ve I. Abdülhamid Dönemi Askerî Islahatları

1730'da İran savaşlarındaki başarısızlıklar ve lüks harcamalara tepki olarak çıkan Patrona Halil İsyanı ile Lale Devri sona ermiş, tahta geçen I. Mahmud döneminde Osmanlı tarihinde Batı tarzı ilk askerî ıslahatlar başlatılmıştır. Fransa'dan getirilen Comte de Bonneval, Müslüman olarak Humbaracı Ahmed Paşa adını almış; Humbaracı ve Topçu ocaklarını Avrupa usulüne göre yeniden teşkilatlandırmış ve Batı tarzı ilk askerî teknik okul olan Hendesehane'yi açmıştır. Bu reformlar sayesinde Osmanlı ordusu 1736-1739 savaşlarında Rusya ve Avusturya'yı mağlup ederek 1739 Belgrad Antlaşması'nı imzalamıştır. Daha sonra III. Mustafa ve I. Abdülhamid dönemlerinde Macar asıllı Fransız subayı Baron de Tott danışmanlığında Sürat Topçuları Ocağı kurulmuş; 1770 Çeşme Baskını'nda donanmanın yakılması üzerine 1773'te Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın gayretiyle Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (Deniz Mühendishanesi) açılmıştır.

18. YÜZYIL OSMANLI ASKERÎ ISLAHATLARI VE AVRUPALI UZMANLARI. MAHMUD DÖNEMİ• Batı tarzı İLK askerî ıslahatlar yapıldı.• Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmed Paşa) getirildi.• Humbaracı ve Topçu ocakları modernize edildi.• Hendesehane (Batı tarzı ilk askerî teknik okul) açıldı.III. MUSTAFA VE I. ABDÜLHAMİD• Baron de Tott ve Sadrazam Koca Ragıp / Halil Hamid Paşa.• Sürat Topçuları Ocağı kuruldu.• Deniz Mühendishanesi (Mühendishane-i Bahr-i Hümayun - 1773) açıldı.• İstihkâm Okulu kuruldu.• Ulufe alım-satımı yasaklandı, Esham senetleri çıkarıldı.III. SELİM (NİZAM-I CEDİD)• Köklü ve planlı ıslahatlar (Meşveret Meclisi raporları).• Nizam-ı Cedid Ordusu ve İrad-ı Cedid Hazinesi kuruldu.• Kara Mühendishanesi (Berr-i Hümayun) açıldı, Fransızca resmî yabancı dil oldu.• Londra, Paris, Viyana, Berlin'de İLK DAİMİ ELÇİLİKLER açıldı.

4. III. Selim Dönemi ve Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen) Hareketi

1789'da tahta çıkan III. Selim, ıslahatları kişilere bağlı olmaktan çıkarıp devlet politikası haline getirmek için yerli ve yabancı uzmanlardan layihalar (raporlar) istemiş ve Meşveret (Danışma) Meclisi'ni toplamıştır. Bu dönemde yapılan yeniliklerin tamamına ve kurulan Avrupa tarzı modern orduya Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen) adı verilmiştir. Ordunun masraflarını karşılamak üzere İrad-ı Cedid adıyla ayrı bir hazine oluşturulmuş, Selimiye ve Levent kışlaları inşa edilmiş, kara subayı yetiştirmek için Mühendishane-i Berr-i Hümayun (Kara Mühendishanesi) açılmış ve askerî okullarda Fransızca ilk kez zorunlu yabancı dil kabul edilmiştir. Ayrıca Avrupa siyasetini yerinde izlemek amacıyla Londra (ilk daimi elçi Yusuf Agâh Efendi), Paris, Viyana ve Berlin'de ilk daimi elçilikler açılmıştır.

5. 17. ve 18. Yüzyıl Osmanlı Islahatlarının Karşılaştırılması

Osmanlı Devleti'nde 17. yüzyıl ıslahatlarında (Genç Osman, IV. Murad, Tarhuncu Ahmed ve Köprülüler) Avrupa örnek alınmamış; devletin Kanuni Sultan Süleyman dönemindeki klasik gücüne geri dönmesi amaçlanmış, sorunlar baskı ve şiddet yoluyla çözülmeye çalışılmıştır. Buna karşılık 18. yüzyıl ıslahatlarında Karlofça ve Pasarofça kayıplarının ardından Avrupa'nın bilimsel ve teknik üstünlüğü kabul edilmiş; Batı'dan uzmanlar getirilmiş, matbaa ve mühendishaneler gibi eğitim ve kültür kurumlarına ağırlık verilmiştir. Ancak her iki yüzyılda da ıslahatlar halk tabanına yayılamamış, padişah ve devlet adamlarının ömrüyle sınırlı kalmıştır.

17. VE 18. YÜZYIL OSMANLI ISLAHATLARININ KARŞILAŞTIRMASI17. YÜZYIL ISLAHATLARIAvrupa örnek alınmadı; Kanuni dönemine (Eski güçlü düzene) dönmek hedeflendi, baskı ve şiddet uygulandı.18. YÜZYIL ISLAHATLARIİlk kez Avrupa'nın bilim ve tekniği örnek alındı; Lale Devri'nde kültürel, I. Mahmud'dan itibaren askerî ıslahatlar yapıldı.MATBAA VE DİNİ ESERLERHattatların işsiz kalmasını önlemek ve dini metinlerde hata yapmamak için dini kitapların matbaada basımı yasaklandı.ISLAHATLARIN ENGELLERİYeniçeri Ocağı ve çıkarları zedelenen ulema/devlet adamlarının isyanları (Patrona Halil - 1730, Kabakçı Mustafa - 1807).

6. Islahatlara Karşı Tepkiler ve Kabakçı Mustafa İsyanı

18. yüzyılda yapılan modernleşme çabaları, eski düzenin devamından çıkar sağlayan Yeniçeri Ocağı'nın ve yenilikleri 'Frenk (Avrupa) adetleri' diyerek kışkırtan bazı çıkar çevrelerinin sert direnişiyle karşılaşmıştır. Nitekim 1730'da Patrona Halil İsyanı ile Lale Devri bitirilmiş, Sadrazam Damat İbrahim Paşa öldürülmüş ve III. Ahmed tahttan indirilmiştir. Benzer şekilde 1807'de yeniçeri yamaklarının çıkardığı Kabakçı Mustafa İsyanı sonucunda III. Selim tahttan indirilmiş ve Nizam-ı Cedid Ocağı dağıtılmıştır. Ancak 18. yüzyılda açılan Mühendishaneler ve yetişen aydın subay kuşağı, 19. yüzyıldaki II. Mahmud ve Tanzimat reformlarının temel kadrosunu oluşturmuştur.

Örnekler

  1. Örnek 118. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde yapılan ıslahatları 17. yüzyıl ıslahatlarından ayıran en temel iki farkı açıklayınız.

    Cevabı göster

    1) 17. yüzyılda Avrupa örnek alınmazken, 18. yüzyılda Avrupa'nın bilim, teknik ve askerî üstünlüğü kabul edilerek Batı örnek alınmıştır. 2) 17. yüzyılda yalnız askerî ve mali alanda baskı-şiddete dayalı tedbirler alınırken, 18. yüzyılda matbaa, mühendishaneler ve elçilikler gibi kültürel, diplomatik ve eğitim alanlarında da köklü yenilikler yapılmıştır.

  2. Örnek 2Lale Devri'nde (1718-1730) gerçekleştirilen yeniliklerin alanlarını belirtiniz ve bu dönemde neden askerî ıslahat yapılmadığını yorumlayınız.

    Cevabı göster

    Lale Devri'nde diplomatik (geçici elçilikler), kültürel (matbaa, tercüme heyetleri, kütüphaneler), ekonomik (kağıt, çini, kumaş atölyeleri) ve sosyal/sağlık (Tulumbacılar Ocağı, çiçek aşısı) alanlarda yenilikler yapılmıştır. Pasarofça Antlaşması sonrası Batı ile barış siyaseti benimsendiği için devlet adamları önceliği kültürel ve sivil kalkınmaya vermiş, bu yüzden askerî ıslahat yapılmamıştır.

  3. Örnek 3İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından 1727'de kurulan ilk Türk matbaasında dini kitapların basılmasının yasaklanma gerekçeleri nelerdir?

    Cevabı göster

    İki temel gerekçesi vardır: Birincisi, dini metinlerin basımı sırasında oluşabilecek dizgi hatalarının toplumsal hassasiyete yol açmasını önlemektir. İkincisi ise geçimini kitap çoğaltarak (istinsah ederek) sağlayan binlerce hattatın (yazmacının) ekonomik olarak işsiz kalmasını engellemektir.

  4. Örnek 4I. Mahmud döneminde yapılan askerî ıslahatların 1736-1739 Osmanlı-Rus ve Avusturya savaşlarındaki sonucunu değerlendiriniz.

    Cevabı göster

    I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval) tarafından Topçu ve Humbaracı ocaklarının modernize edilmesi ve Hendesehane'nin açılması, Osmanlı ordusunun ateş gücünü artırmıştır. Bunun sonucunda Osmanlı Devleti hem Rusya hem Avusturya'ya karşı başarılı olmuş ve 18. yüzyıldaki en kazançlı antlaşması olan 1739 Belgrad Antlaşması'nı imzalamıştır.

  5. Örnek 5III. Selim döneminde kurulan Nizam-ı Cedid ordusunun finansmanı, eğitimi ve ilk askerî başarısı hakkında bilgi veriniz.

    Cevabı göster

    Nizam-ı Cedid ordusunun masraflarını karşılamak için İrad-ı Cedid hazinesi kurulmuş, subay ihtiyacını karşılamak üzere Mühendishane-i Berr-i Hümayun açılmış ve Fransızca zorunlu dil yapılmıştır. Bu ordu ilk büyük başarısını 1799'da Akka Kalesi önünde Napolyon Bonapart'ın Fransız ordusunu mağlup ederek kazanmıştır.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri'nde (1718-1730) gerçekleştirilen yeniliklerden biri değildir?

  2. 2Osmanlı Devleti'nde Avrupa tarzı ilk askerî teknik okul olan 'Hendesehane' hangi padişah döneminde ve hangi yabancı uzmanın çalışmalarıyla açılmıştır?

  3. 3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.

    • 1727'de kurulan ilk Türk matbaasında basılan ilk eser, 1729 tarihli 'Vankulu Lügati' adlı Arapça-Türkçe sözlüktür.
    • Osmanlı Devleti Avrupa başkentlerinde ilk daimi (kalıcı) elçilikleri Lale Devri'nde III. Ahmed zamanında açmıştır.

  4. 418. yüzyıl Osmanlı ıslahat kavramlarını ve şahsiyetlerini ilgili gelişmelerle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  5. 5Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona eren barış ve kültür dönemine adı verilir.
    2. III. Selim döneminde yapılan tüm yeniliklere ve Batı tarzında kurulan modern orduya denilmiştir.

  6. 618. yüzyılda Avrupa'da gerçekleşen Aydınlanma Felsefesinin temel ilkelerini (Kant, Locke, Montesquieu, Rousseau) ve bu düşüncelerin Avrupa'nın siyasi yapısını nasıl değiştirdiğini açıklayınız.

Kısaca

  • 17. ve 18. yüzyıl Avrupası'nda Kopernik, Galileo, Bacon, Descartes ve Newton ile gerçekleşen Bilim Devrimi; Kant, Locke, Montesquieu ve Rousseau'nun öncülük ettiği Aydınlanma Çağı'na zemin hazırlamıştır.
  • 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayan ve 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona eren Lale Devri'nde Avrupa'ya ilk geçici elçilikler gönderilmiş, İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından ilk Türk matbaası (1727) kurulmuş ancak askerî ıslahat yapılmamıştır.
  • Osmanlı'da Batı tarzı ilk askerî ıslahatlar I. Mahmud döneminde başlamış; Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval) getirilerek Topçu ve Humbaracı ocakları düzenlenmiş, Hendesehane açılmıştır.
  • 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'ndaki Çeşme Baskını sonrasında III. Mustafa ve I. Abdülhamid dönemlerinde Baron de Tott'un katkılarıyla Sürat Topçuları Ocağı ve bugünkü Deniz Harp Okulunun temeli olan Mühendishane-i Bahr-i Hümayun kurulmuştur.
  • III. Selim döneminde yapılan yeniliklerin bütününe Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen) adı verilmiş; Batı tarzı yeni bir ordu, bu ordu için İrad-ı Cedid hazinesi, Mühendishane-i Berr-i Hümayun ve Avrupa başkentlerinde ilk daimi elçilikler açılmıştır.
  • 18. yüzyıl ıslahatları, 17. yüzyıldan farklı olarak Avrupa'yı örnek almış ve daha kalıcı eğitim kurumları doğurmuşsa da Yeniçeri Ocağı ve çıkar çevrelerinin direnişi (Patrona Halil ve Kabakçı Mustafa isyanları) nedeniyle kesintiye uğramıştır.

Bu dersin öteki kaynakları