Theme 5: Psychology - Past Regrets, Modal Perfects, Third Conditionals and Giving Advice on Psychological Problems

Geçen hafta 'I wish I weren't so anxious' gibi cümlelerle şimdiki bir durumu değiştirme isteğimizi anlatmıştık. Ancak bazen pişmanlık duyduğumuz şey çoktan yaşanmış ve bitmiştir: Bir arkadaşımıza kırıcı bir söz söylemiş, yardım istememiş ya da önemli bir fırsatı kaçırmış olabiliriz. Geçmişte gerçekleşmiş ve artık değiştirilemeyen bu durumlar için I wish / If only + Subject + had (not) + V3 yapısı kullanılır. Dilek cümlesindeki zaman, gerçek durumun zamanından bir derece geriye kayar: Past Simple olan gerçek durum, dilek cümlesinde Past Perfect olur.

Tıpkı şimdiki zaman dileklerinde olduğu gibi burada da anlam tersine çevrilir. Gerçek durum olumsuzsa dilek olumlu, olumluysa dilek olumsuz kurulur. Örneğin gerçek durum 'I didn't talk to anyone about my problems last year' (Geçen yıl sorunlarımı kimseyle konuşmadım) ise dilek cümlesi 'I wish I had talked to someone about my problems' (Keşke sorunlarımı biriyle konuşsaydım) olur. Gerçek durum 'I shouted at my sister yesterday' ise dilek 'If only I hadn't shouted at my sister' (Keşke kız kardeşime bağırmasaydım) şeklinde kurulur. 'If only' yapısı 'I wish' ile aynı anlamı taşır ancak duyguyu daha güçlü ve dramatik bir biçimde dile getirir.

Geçmişte yapamadığımız bir şey için pişmanlık duyuyorsak I wish / If only + could have + V3 kalıbını kullanırız: 'I wish I could have attended my best friend's graduation' (Keşke en yakın arkadaşımın mezuniyetine katılabilseydim). Pişmanlığı bir fiille doğrudan anlatmak istersek regret + (not) V-ing yapısı kullanılır: 'I regret not asking for help earlier' (Daha önce yardım istemediğim için pişmanım). Bu üç yapı aynı duyguyu farklı vurgularla aktarır ve sınav sorularında birbirinin yerine kullanılabilecek eş anlamlı cümleler olarak sıkça karşımıza çıkar.

Geçmişteki bir davranışı değerlendirirken yalnızca 'keşke' demekle kalmayız; bazen o davranışı eleştirir, bazen kaçırılan bir fırsatı vurgular, bazen de gereksiz yere yapılmış bir şeye işaret ederiz. Bu işlevler için modal + have + V3 biçimindeki modal perfect yapıları kullanılır. En sık kullanılan yapı should (not) have + V3'tür. Kendi davranışımız için kullanıldığında pişmanlık, başkasının davranışı için kullanıldığında eleştiri bildirir: 'I should have gone to bed earlier' (Daha erken yatmalıydım), 'You shouldn't have bottled up your anger for so long' (Öfkeni bu kadar uzun süre içinde tutmamalıydın). ought to have + V3 aynı anlamı daha resmî bir tonla taşır.

could have + V3, geçmişte mümkün olduğu hâlde kullanılmamış bir fırsatı ya da yeteneği anlatır. Karşımızdakine hafif bir sitem içerebilir: 'You could have called me when you felt lonely' (Kendini yalnız hissettiğinde beni arayabilirdin; ama aramadın). needn't have + V3 ise bir eylemin yapıldığını ama aslında gereksiz olduğunu bildirir: 'You needn't have worried so much; the interview was quite friendly' (Bu kadar endişelenmene gerek yoktu; mülakat oldukça samimiydi). Bu yapıyı didn't need to + V1 ile karıştırmamak gerekir; 'didn't need to' çoğunlukla eylemin gerekli olmadığı için hiç yapılmadığını anlatır.

Psikoloji metinlerinde sıkça karşılaşılan bir başka yapı da must have + V3'tür. Bu yapı pişmanlık değil, geçmişe dair güçlü bir tahmin (deduction) bildirir: 'She must have felt devastated when she heard the news' (Haberi duyduğunda yıkılmış olmalı). Bunun olumsuz karşılığı can't / couldn't have + V3'tür: 'He can't have been relaxed; his hands were shaking' (Rahat olamazdı; elleri titriyordu). Okuduğumuz ya da dinlediğimiz bir metinde kişinin geçmişteki duygularını çıkarım yoluyla anlatırken bu yapılar büyük kolaylık sağlar.

Pişmanlık duyduğumuz bir olayın farklı yaşanmış olsaydı nasıl sonuçlanacağını hayal ettiğimizde Third Conditional (3. tip koşul cümlesi) kullanırız. Bu yapı tamamen geçmişe aittir ve gerçekleşmemiş bir koşulu, gerçekleşmemiş bir sonuçla birleştirir. Formül şöyledir: If + Subject + had (not) + V3, Subject + would / could / might (not) have + V3. Örneğin gerçek durum 'I didn't sleep enough, so I couldn't focus in the exam' ise koşul cümlesi 'If I had slept enough, I would have focused better in the exam' (Yeterince uyusaydım sınavda daha iyi odaklanırdım) olur.

Third Conditional, wish cümleleriyle doğrudan bağlantılıdır. 'I wish I had apologized to her' diyen biri aslında 'If I had apologized to her, we would still have been friends' sonucunu düşünmektedir. Gerçek durumu dönüştürürken iki kural uygulanır: Olumlu ifadeler olumsuza, olumsuz ifadeler olumluya çevrilir; 'because / so' ile bağlanan neden-sonuç ilişkisi 'if' cümlesine aktarılır. Sonuç cümlesinde 'would have' kesin sonucu, 'could have' imkânı, 'might have' ise olasılığı bildirir: 'If he had talked to a counselor, he might have felt less lonely'.

Geçmişteki bir olayın sonucu bugün hâlâ etkisini sürdürüyorsa Mixed Conditional (karma koşul) kullanılır. Bu yapıda koşul geçmişe, sonuç şimdiye aittir: If + Subject + had + V3, Subject + would + V1 (now). Örneğin 'If I had chosen a quieter dormitory, I would be more relaxed now' (Daha sessiz bir yurt seçmiş olsaydım şimdi daha rahat olurdum). 'now, today, at the moment, still' gibi zaman ifadeleri, sonuç cümlesinin şimdiki zamana ait olduğunun ve karma koşul gerektiğinin işaretidir.

Psikoloji temasında sıkça karşılaşılan kavramlardan biri phobia (fobi), yani belirli bir nesne ya da duruma karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız ve yoğun korkudur. Fobi adları genellikle Yunanca kökenli bir sözcük ile '-phobia' ekinin birleşmesinden oluşur: arachnophobia (örümcek korkusu), claustrophobia (kapalı alan korkusu), acrophobia (yükseklik korkusu), glossophobia (topluluk önünde konuşma korkusu), aerophobia (uçak yolculuğu korkusu) ve nyctophobia (karanlık korkusu). Fobisi olan kişiler korktukları durumdan kaçınma eğilimi gösterir; bu davranış avoidance (kaçınma) olarak adlandırılır.

Kişilik tiplerini anlatırken introvert (içe dönük), extrovert (dışa dönük) ve her iki özelliği dengeli biçimde taşıyan ambivert kavramları kullanılır. İçe dönük kişiler enerjilerini yalnız kalarak toplar, kalabalık ortamlarda çabuk yorulabilir; dışa dönük kişiler ise sosyal etkileşimden enerji alır. Bunlara ek olarak self-esteem (öz saygı), self-confidence (özgüven), procrastination (işleri sürekli erteleme), peer pressure (akran baskısı), perfectionism (mükemmeliyetçilik) ve comfort zone (konfor alanı) kavramları gençlerin yaşadığı psikolojik süreçleri anlatırken sıkça kullanılır.

Duygusal süreçleri anlatan phrasal verbs (deyimsel fiiller) gündelik İngilizcenin vazgeçilmez parçasıdır: bottle up (duygularını içine atmak), open up to someone (birine içini açmak), get over (bir şeyin etkisinden kurtulmak, atlatmak), cheer up (neşelenmek, neşelendirmek), calm down (sakinleşmek), break down (sinir krizi geçirmek, kendini tutamayıp ağlamak), stress out (strese sokmak) ve cope with (başa çıkmak). Örneğin 'It took him months to get over his fear of public speaking, but he finally stepped out of his comfort zone' cümlesi bu kelimeleri doğal bir bağlamda bir araya getirir.

Psikoloji temasının yazma becerisi, bir okurun sorununu anlattığı mektuba yanıt veren advice letter (tavsiye mektubu) türü üzerinden çalışılır. Gazete ve dergilerdeki bu köşelere advice column ya da gündelik dilde agony aunt column denir. İyi bir tavsiye mektubu beş bölümden oluşur: Greeting (selamlama ve mektup için teşekkür), Empathy (yazarın duygularını anladığını gösterme), Advice (iki-üç somut öneri), Encouragement (cesaretlendirme ve umut verme) ve Closing (kapanış). Bu düzen, okura hem anlaşıldığını hissettirir hem de uygulanabilir bir yol haritası sunar.

Öneri bölümünde geçen hafta öğrendiğimiz kalıplar bağlaçlarla birlikte kullanılır: First of all, why don't you...?, In addition, I suggest + V-ing, Moreover, it might be a good idea to + V1, Finally, if I were you, I would + V1. Mektubun empati bölümünde bu haftanın yapılarından da yararlanılabilir: 'You shouldn't blame yourself; anyone could have made the same mistake' (Kendini suçlamamalısın; aynı hatayı herkes yapabilirdi). Böylece geçmişe dönük pişmanlık yaşayan okur yargılanmadığını hisseder.

Tavsiye mektubunda dil samimi ama saygılı olmalı, okuru eleştiren ya da küçümseyen ifadelerden kaçınılmalıdır. 'You are wrong' yerine 'It is completely understandable to feel this way'; 'You must stop' yerine 'It might help if you tried...' gibi yumuşatılmış ifadeler tercih edilir. Ciddi psikolojik sorunlarda mutlaka bir uzmana yönlendirme yapılmalıdır: 'Talking to a school counselor or a psychologist could really make a difference.' Mektup, 'Best wishes', 'Take care' ya da 'Yours' gibi sıcak bir kapanışla bitirilir.

Psikoloji temalı okuma ve dinleme metinlerinde sorular çoğu zaman metinde açıkça yazanı değil, yazarın ya da konuşmacının tutumunu (attitude) ve tonunu (tone) sorar. Ton, metnin genel duygusal rengidir: regretful (pişman), hopeful (umutlu), critical (eleştirel), nostalgic (geçmişi özleyen), sympathetic (anlayışlı, şefkatli), relieved (rahatlamış) ve optimistic (iyimser) en sık karşılaşılan ton sıfatlarıdır. Tonu belirlemek için önce duygu sıfatları, ardından pişmanlık ve eleştiri yapıları, son olarak da anlamı değiştiren bağlaçlar incelenir.

Örnek bir metin üzerinde düşünelim: 'Looking back on my final year at high school, I wish I hadn't compared myself to others so much. I should have focused on my own progress instead of my friends' scores. If I had opened up to my family earlier, I wouldn't have felt so alone. However, those difficult months taught me a lot, and now I feel much more confident about the future.' Bu metnin ilk üç cümlesindeki 'I wish I hadn't', 'should have' ve 'If I had... I wouldn't have' yapıları regretful bir tonu gösterir. Ancak 'However' bağlacından sonra gelen 'taught me a lot' ve 'feel much more confident' ifadeleri metnin genel tonunu hopeful / optimistic yönüne çevirir.

Dinleme metinlerinde ise sözcüklerin yanı sıra vurgu ve tonlama da önemli ipuçları verir; 'If ONLY I had known!' gibi vurgulu bir cümle güçlü bir pişmanlığı, alçak ve yavaş bir ses tonu ise hüzün ya da yorgunluğu düşündürür. Çıkarım (inference) sorularında metinde doğrudan geçmeyen ama ipuçlarından mantıklı olarak sonuçlanan seçeneği işaretlemek gerekir: Konuşmacı 'I needn't have been so nervous' diyorsa endişesinin gereksiz çıktığı, yani olayın beklediğinden iyi geçtiği sonucuna ulaşılır.