Çocuklar Neredeyse Okulları Orada (Dinleme/İzleme): Materyal Seçimi, Kanıta Dayalı Çıkarım, Karşılaştırma, Video Ögelerinin Çözümlenmesi, Dinlediğini Özetleme ve Öz Yansıtma

Okurken bir cümleyi kaçırırsak geri dönüp yeniden okuyabiliriz; dinlerken ise söz akıp gider. Bu yüzden iyi bir dinleyici, dinlemeye başlamadan önce küçük bir dinleme planı yapar. Planın ilk sorusu amaçtır: Bilgi edinmek için mi, bir görüş oluşturmak için mi, yoksa özet çıkarmak için mi dinliyorum? İkinci soru dinleme şeklidir. Bir videoyu ya da ses kaydını yalnızca dinlediğimiz, konuşanla karşılıklı iletişim kuramadığımız durum etkileşimsiz dinlemedir. Sınıfta arkadaşımızın sunumunu dinlerken soru sorabiliyor, tepki verebiliyorsak bu etkileşimli dinlemedir. Üçüncü soru ise süredir: Beş dakikalık bir video ile kırk dakikalık bir söyleşi aynı hazırlığı gerektirmez.

Plan belirlendikten sonra dinlemeye yardım edecek araçlar seçilir. 'Çocuklar Neredeyse Okulları Orada' gibi farklı ülkelerden söz eden bir metin için yanımızda bir dünya haritası bulundurmak, ülke adlarını yerleştirmemizi kolaylaştırır. Bilmediğimiz sözcükler için sözlük, okulları karşılaştırmak için önceden çizilmiş bir tablo ya da grafik düzenleyici, anahtar sözcükleri yazmak için bir çalışma kâğıdı hazırlanabilir. Merak ettiğimiz bir okul hakkında ek bilgi gerekiyorsa güvenilir genel ağ kaynaklarına dinlemeden sonra başvurulur; dinleme sırasında dikkat dağıtılmaz.

Plan, taşa yazılmış bir kural değildir. Dinlerken kendimizi izler ve gerekirse seçimlerimizi değiştiririz; buna üst bilişsel izleme denir. Örneğin tablo hazırlamışız ama metin okulları değil, bir çocuğun bir gününü sırayla anlatıyorsa tablodan vazgeçip zaman çizelgesine geçebiliriz. Süre kısalmışsa bütün ayrıntıları değil, yalnız anahtar sözcükleri not ederiz. Etkileşimli dinlemede ise konuşanla ilişkiyi sürdürmek gerekir: göz teması kurmak, başla onaylamak, sözü kesmeden dinlemek, anlamadığımız yeri uygun zamanda kibarca sormak iyi bir dinleyicinin beden dilidir.

Dinleme metninin başlığı bile bir çıkarım çalışmasıdır. 'Çocuklar Neredeyse Okulları Orada' başlığındaki neredeyse sözcüğü burada 'az kalsın, hemen hemen' anlamında değil, 'nerede ise, nerede bulunuyorsa' anlamında kullanılmıştır. Başlığın derin anlamı şudur: Okul çocuğun ayağına gider; çocuk bir teknede, bir dağ köyünde ya da çölün ortasında olsa bile eğitim ona ulaşmanın yolunu bulur. Bir sözcüğün alışılmış anlamının dışında kullanılarak okurda merak uyandırması, dili yaratıcı kullanmanın güzel bir örneğidir.

Bu tür metinlerde konuyu somutlaştırmak için gerçek dünyadan örnekler verilir. Örneğin Bangladeş'te muson yağmurlarıyla gelen seller köy yollarını kapattığında, güneş enerjisiyle çalışan tekne okullar çocukları kıyıdan alıp derslerini teknede yapar. Avustralya'da yerleşim yerlerinden çok uzaktaki çiftliklerde yaşayan çocuklar, önceleri telsizle, bugün ise internetle ders alarak 'Havadan Okul' adı verilen uzaktan eğitim sistemiyle öğrenir. Türkiye'de de köylerden okullara öğrenci taşınması ve yatılı bölge okulları, uzak yerleşimlerdeki çocukların eğitime erişmesini sağlayan uygulamalardır. Dinlerken bu örnekleri tek tek not etmek, çıkarım için gereken kanıtları toplamak demektir.

Üst düzey çıkarım, metnin tek bir cümlesinden değil, bütününden toplanan kanıtlarla yapılır. Kanıtlar ön bilgilerimizle birleşir: 'Teknede okul var, çölde okul var, telsizle ders var' kanıtlarına 'Eğitim her çocuğun hakkıdır' ön bilgisini eklediğimizde 'İnsanlar, coğrafyanın çıkardığı engelleri aşmak için yaratıcı çözümler üretir; eğitim hiçbir engel yüzünden ertelenmemelidir' çıkarımına ulaşırız. Çıkarım bir yargıya dönüştüğünde tepki de doğar: Okula yürüyerek beş dakikada giden biri olarak sahip olduğumuz imkânın kıymetini anlamak, bu çocuklara empatiyle bakmak ve bir yardımlaşma projesi düşünmek, bu metne verilebilecek uygun tepkilerdir.

Dinlediğimiz metin farklı bölümlerde farklı okulları anlatıyorsa bu bölümleri kendi içinde karşılaştırabiliriz. Karşılaştırmanın ilk adımı ölçüt seçmektir: okulun bulunduğu ortam, çocukların okula ulaşma biçimi, karşılaştıkları zorluk, bu zorluğa bulunan çözüm, kullanılan teknoloji ve çocukların duyguları. Örneğin tekne okul ile uzaktan eğitim; 'ortam' ölçütüne göre su üstü ile ev ortamı olarak ayrılır, 'zorluk' ölçütüne göre ise biri sel, diğeri mesafe sorununa çözüm üretir. Buna karşılık ikisinin de amacı aynıdır: hiçbir çocuğun eğitimden geri kalmaması.

Karşılaştırma yalnız bilgilerle sınırlı değildir; metnin farklı bölümlerindeki duygu, düşünce, kahraman ve dil kullanımı da karşılaştırılabilir. Metin bir bölümde selin yarattığı çaresizliği hüzünlü bir dille, sonraki bölümde tekne okulun gelişini umut dolu bir sesle anlatıyorsa duygu karamsarlıktan iyimserliğe dönmüş demektir. Bir bölümde sayılar ve tanımlarla bilgi veren nesnel bir dil, diğerinde çocukların sözlerine yer veren sıcak bir dil kullanılmışsa bu da dil kullanımına ilişkin bir farktır.

Dinledikleri arasında karşılaştırma ise iki ayrı metni yan yana koymaktır. Bu hafta dinlediğimiz metni geçen haftalarda işlediğimiz Mısır-İspanya-Norveç metniyle karşılaştırdığımızda benzerlikler hemen göze çarpar: İkisi de farklı ülkelerin kültürlerini tanıtır, ikisi de coğrafyanın yaşamı nasıl etkilediğini gösterir ve ikisi de okurda açık fikirlilik uyandırmayı amaçlar. Farklılıklar da vardır: Mısır-İspanya-Norveç metni ülkelerin genel özelliklerine odaklanırken bu metin tek bir konuya, çocukların eğitime erişimine odaklanır; biri okunan, diğeri dinlenen/izlenen bir metindir. Karşılaştırmanın sonunda bir yargıya ulaşılır: Farklı metinler aynı temayı farklı pencerelerden göstererek konuyu daha bütünlüklü anlamamızı sağlar.

Dinleme/izleme metinleri de bilgilendirici metinler gibi düşünceyi geliştirme yollarıyla kurulur; farkı, bu yolları gözümüzle değil kulağımızla yakalamamızdır. Anlatıcı 'Tekne okul, öğrencileri kıyıdan toplayıp derslerini su üstünde yapan yüzen bir sınıftır.' dediğinde tanımlama, 'Bangladeş'te, Avustralya'da, ülkemizin dağ köylerinde...' diye sıraladığında örneklendirme, 'Bir yanda nehri tekneyle geçen çocuklar, öte yanda okula ekrandan bağlanan çocuklar...' dediğinde karşılaştırma yapmış olur. Bir öğretmenin ya da eğitim uzmanının görüşüne yer verilirse tanık gösterme, öğrenci sayısı veya yol uzunluğu gibi bilgiler verilirse sayısal verilerden yararlanma yolu kullanılmış olur.

Bu yolların birbirleriyle ve metinle ilişkisi de çözümlenmelidir. Tanımlama dinleyiciye alışılmadık bir okul türünü tanıtır; örneklendirme bu türün dünyanın birçok yerinde var olduğunu gösterir; karşılaştırma ise okulların farklı ama amaçlarının ortak olduğunu ortaya koyar. Üç yol birlikte metnin ana düşüncesine, yani 'Eğitim, çocuğun bulunduğu her yere ulaşabilir.' düşüncesine hizmet eder. Yollardan biri çıkarılsa metin eksik kalır: Tanım olmasa dinleyici neyin anlatıldığını kavrayamaz, örnek olmasa düşünce soyut kalır.

İzleme metinlerinde anlamı yalnız sözler taşımaz. Görüntü (teknede ders yapan çocuklar), anlatıcının sesi (vurgusu, hızı, duraklamaları), müzik (umut veren ya da hüzünlü ezgi), altyazı ve ekran yazıları (ülke adı, yeni sözcüğün yazılışı) ve harita animasyonu (ülkenin dünyadaki yeri) bir arada çalışır. Ekrana yalnız 'BANGLADEŞ' yazısı geldiğinde altyazı, anlatıcının sözüyle eş anlam oluşturur; harita bu bilgiyi genişleterek anlamı destekler; videonun sonunda hiç konuşma olmadan okul çantasını sırtlanıp gülümseyen bir çocuğun görüntüsü ise tek başına anlam oluşturur. Görüntülerdeki çocukların beden dili, yani gözlerindeki merak, ellerini kaldırışları, birbirlerine yardım edişleri de izleyiciye öğrenme isteğini sözsüz anlatır.

Dinlerken özet çıkarmanın sırrı not almaktır; ama her sözü yazmaya çalışan dinleyici, yazarken yeni söylenenleri kaçırır. Bu nedenle tam cümle değil, anahtar sözcük yazılır: 'Bangladeş - sel - tekne okul - güneş enerjisi' gibi. Özel adlar, sayılar ve yeni öğrenilen kavramlar mutlaka not edilir. Kısaltmalar kullanmak hız kazandırır (öğr. = öğrenci, ülk. = ülke). Dinleme bittiğinde notlar hafızamız tazeyken hemen gözden geçirilir ve eksik kalan yerler tamamlanır.

Notlar hazır olunca çözümleme ve sınıflandırma başlar. Her bilginin karşısına 'Bu bilgi çıkarılırsa metnin ana düşüncesi eksik kalır mı?' sorusu sorulur. Ülkeyi, zorluğu ve bulunan çözümü veren bilgiler önemlidir. Anlatıcının espri yaptığı bir an, teknenin rengi, bir çocuğun en sevdiği renk gibi bilgiler ise ayrıntıdır; videoyu canlı kılar ama özete girmez. Sonra önemli bilgiler sıraya konur. Metin bir çocuğun okul gününü baştan sona anlatıyorsa kronolojik akış (sabah - yolculuk - ders - dönüş), farklı okulları tanıtıp bir sonuca varıyorsa düşünce akışı (giriş düşüncesi - örnekler - yargı) izlenir.

Son basamakta bilgiler kendi cümlelerimizle yazılır; anlatıcının cümleleri ezberden tekrar edilmez, yorum ve metinde olmayan bilgi eklenmez. Örnek bir özet şöyle olabilir: 'Dünyanın bazı bölgelerinde çocuklar, sel, uzak mesafeler ve zorlu coğrafya yüzünden okula ulaşmakta güçlük çeker. Bangladeş'te bu sorun çocukları kıyıdan alan tekne okullarla, Avustralya'nın uzak çiftliklerinde ise telsiz ve internetle yapılan uzaktan derslerle aşılmıştır. Türkiye'de de taşımalı eğitim ve yatılı okullar uzak köylerdeki çocukların eğitime ulaşmasını sağlar. Bu örnekler, okulun yalnız bir bina olmadığını ve eğitimin çocuk nerede ise oraya ulaştırılabileceğini gösterir.' Bu özet, ana düşünceyi korumuş, örnekleri düşünce akışına göre sıralamış ve bir yargıyla bitmiştir.

Dinlediğimiz metin bir tartışmaya kapı açar: 'Uzaktan eğitim, okul binasının yerini tutabilir mi?' Bu soruya verilecek her cevap bir önerme, bir gerekçe ve bir kanıtla desteklenmelidir. 'Tutabilir, çünkü uzak çiftliklerdeki çocuklar uzaktan eğitimle derslerini sürdürebiliyor.' görüşüne karşı 'Tam olarak tutamaz, çünkü okul arkadaşlık, oyun ve birlikte çalışma ortamıdır; uzaktan eğitim alan çocukların zaman zaman bir araya getirilmesi de bunun önemini gösterir.' denebilir. Tartışmada söz almak için uygun zamanı beklemek, karşı görüşü sonuna kadar dinlemek, 'Arkadaşımın görüşüne katılıyorum ancak...' gibi saygılı ifadeler kullanmak ve tutarsız ya da kanıtsız bilgiyi nazikçe çürütmek gerekir. 'Köy okulunda okuyan çocuklar daha az öğrenir.' gibi kanıtsız bir genelleme, kabul edilmeyip sorgulanmalıdır.

Haftanın yazma çalışması yaratıcı yazıdır: 'Okulum Nerede Olsaydı?' ya da 'Bir Günlüğüne Tekne Okulda' başlıklı bir öykü, mektup veya günlük yazılabilir. Yaratıcı yazıda deneyim ve gözlemler hayal gücüyle birleşir: Kendi okul yolumuzdan bildiklerimizi, dinlediğimiz metindeki ortamlarla harmanlarız. Karakter yaratırken ona bir ad, bir istek ve bir sorun veririz; örneğin tekne okulu bekleyen ama nehir taştığı için kıyıya inemeyen bir çocuk. Özgün bir çözüm ve canlı diyaloglar yazıyı güçlendirir. Yazarken yazım kurallarına da dikkat edilir: Ülke ve millet adları büyük harfle başlar (Bangladeşli, Avustralyalı); bağlaç olan de/da ayrı yazılır ('Ben de tekneye bindim.'); konuşma çizgisi ya da tırnak işareti diyalogları düzenler.

Haftayı öz yansıtma ile kapatırız. Dinleyici, konuşan ve yazar olarak kendimize şu soruları sorarız: Dinlemeden önce plan yaptım mı, planımı gerektiğinde değiştirebildim mi? Not alırken ayrıntıda boğuldum mu, yoksa anahtar sözcükleri yakaladım mı? Çıkarımlarımı kanıta dayandırdım mı? Tartışmada sözü kesmeden dinleyebildim mi? Cevaplar gerekçelendirilerek yazılır: 'Not alırken çok yavaş kaldım; çünkü tam cümle yazdım.' Ardından bir tedbir belirlenir: 'Gelecek dinlemede yalnız anahtar sözcük ve kısaltma kullanacağım.' Güçlü yönler de sonraki çalışmalara taşınır. Yazdıklarımız ve konuşma kayıtlarımız seçki dosyasına eklenerek gelişimimiz izlenir.