Bir Kelime Seyyahı: Kaşgarlı Mahmut, Akıcı Okuma ve Virgül

Kaşgarlı Mahmut ve ilk Türkçe sözlük

Kaşgarlı Mahmut, Türk boylarını bir uçtan bir uca gezerek Türkçenin ilk sözlüğünü yazmıştır. Bu esere Dîvânu Lugâti't-Türk adını vermiştir. Eserde 7500 kelime ve bu kelimelerin geçtiği atasözü, deyim gibi dilimizin zengin söz varlığından örnekler bulunur. Kaşgarlı Mahmut sözlüğünde Türk boylarından ve bu boyların damgalarından da söz eder; Kayı, Bayat, Bayundur ve İğdir bu boylardandır.

"Bir Kelime Seyyahı" metni, Kaşgarlı Mahmut'un çocukluğundan bir kesit anlatır. Küçük Mahmut duyduğu ve gördüğü her şeyin nedenini araştırmayı çok seven, meraklı bir çocuktur. Arkadaşlarıyla tepük oynarken aklına "Bu oyuna neden tepük denmiş?" sorusu takılır. Sonunda topa ayakla vurulduğu, yani top tepildiği için oyuna bu adın verildiğini düşünür. Kelimelere duyduğu bu merak, onu ileride bir kelime seyyahı yapacaktır.

Tahmin ederek ve akıcı okuma

Bir metni okurken numaralandırılmış yerlerde durup metnin devamında neler olabileceğini tahmin ederiz ve tahminimizin gerekçesini söyleriz. Okuma bitince tahminlerimizin ne kadar doğru çıktığını kontrol ederiz.

Akıcı okumak için kitapla gözümüz arasındaki mesafeyi doğru ayarlarız, dik ve rahat bir şekilde otururuz, mırıldanmadan ya da fısıldamadan okuruz. Göz kaslarımızı çalıştıran uygulamaları da günlük hayatımızda düzenli olarak yapabiliriz. Bu uygulamalarda başımızı oynatmadan yalnız gözlerimizi hareket ettiririz ve her hareketi 15 saniye sürdürürüz.

Bilmediğimiz kelimelerin anlamı

Metinde anlamını bilmediğimiz bir kelimeyle karşılaşınca önce kelimenin geçtiği cümleden ve kelimedeki ipuçlarından yararlanarak anlamını tahmin ederiz. Sonra tahminimizi TDK (Türk Dil Kurumu) Güncel Türkçe Sözlük'ten, öğretmenimizden ya da aile büyüklerimizden yardım alarak kontrol ederiz.

"Bir Kelime Seyyahı" metnindeki bazı kelimelerin anlamları şöyledir: Seyyah, gezmek, görmek ve tanımak için yolculuğa çıkan kişidir; gezgin ya da gezmen de denir. Hazine, değerli şeylerin saklandığı yerdir. Avlu, bir yapının ortasında kalan, üstü açık ve duvarla çevrili alandır. Torun, bir kimsenin çocuğunun çocuğudur. Hükümdar ise padişah, kral, hakan gibi taht sahibi devlet başkanıdır.

Nefes ve tekerleme çalışmaları

Düzgün ve akıcı konuşmak için nefesimizi doğru kullanmayı öğreniriz. Nefes çalışmalarında hayal gücümüzden yararlanırız: Tavşan gibi burnumuzdan üç kez hızla hava çekip sonra uzunca bir nefes veririz. Elimizdeki bir çiçeği derin bir nefesle koklar gibi yapar, nefesimizi verirken "f, m, s" seslerinden birini çıkarırız. Burnumuzdan derin bir nefes alıp karnımızı şişirir, nefesi ağzımızdan vererek dev bir balonu şişirir gibi yaparız.

Bu çalışmaları yaparken dik ve rahat otururuz. Bir şey yiyip içerken nefes çalışması yapmayız. Kendimizi hâlsiz hissedersek ya da başımız dönerse öğretmenimize haber veririz.

Tekerlemeler düzgün konuşmamıza yardımcı olur. Tekerlemeleri düzenli olarak çalışır, yüksek ve net bir sesle söyleriz. Önce hızlı değil, doğru söylemeye özen gösteririz. Tekerlemeyi tek soluk bitirmeye çalışmaz, nerelerde soluk alacağımızı önceden belirleriz.

Virgülün bazı kullanımları

Virgül, cümle içinde kısa bir duraklama gerektiren yerlerde kullanılır. "Bir Kelime Seyyahı" metnindeki cümleleri incelediğimizde virgülün farklı görevlerde kullanıldığını görürüz.

Art arda sıralanan cümlelerin arasına virgül konur: "Kapıyı açtı, içeri girdi, çantasını bıraktı." "Evet, hayır, peki" gibi cümlenin başında gelen cevap kelimelerinden sonra virgül konur: "Peki, yarın ne okuyacağız?" Anlamın karışmaması için "o, bu" gibi öznelerden sonra da virgül kullanılır: "Bu, sözlükte bulduğum en eski kelimeydi."

Örnekler

1. Örnek 1Kaşgarlı Mahmut'un yazdığı eserle ilgili üç bilgi yazınız.

   Cevabı göster

   Eserin adı Dîvânu Lugâti't-Türk'tür ve Türkçenin ilk sözlüğüdür. Kaşgarlı Mahmut bu eseri Türk boylarını bir uçtan bir uca gezerek yazmıştır. Eserde 7500 kelime ve atasözü, deyim gibi söz varlığı örnekleri vardır. Ayrıca Türk boylarından ve damgalarından da söz edilir.

2. Örnek 2Küçük Mahmut'a göre "tepük" oyununa bu adın verilmesinin sebebi nedir?

   Cevabı göster

   Oyunda topa ayakla vurulur, yani top tepilir. Mahmut, oyunun adının bu yüzden tepük olduğunu düşünür.

3. Örnek 3Akıcı okurken dikkat etmeniz gereken üç davranışı yazınız.

   Cevabı göster

   Kitapla gözümüz arasındaki mesafeyi doğru ayarlamak, dik ve rahat bir şekilde oturmak, mırıldanmadan ya da fısıldamadan okumak. Ayrıca metnin devamıyla ilgili tahminde bulunmak da okumamıza katkı sağlar.

4. Örnek 4Aşağıdaki cümlelerde virgülün neden kullanıldığını yazınız. a) Hayır, bugün kütüphane kapalı. b) Sözlüğü açtı, kelimeyi buldu, anlamını okudu. c) O, kelimelerin peşinden giden bir gezgindi.

   Cevabı göster

   a) Cümlenin başındaki cevap kelimesinden (hayır) sonra kullanılmıştır. b) Art arda sıralanan cümlelerin arasında kullanılmıştır. c) Anlamın karışmaması için özneden (o) sonra kullanılmıştır.

5. Örnek 5Tekerlemeleri düzgün söyleyebilmek için nelere dikkat edersiniz?

   Cevabı göster

   Tekerlemeleri düzenli olarak çalışırım, yüksek ve net bir sesle söylerim. Önce doğru söylemeye, sonra hızlanmaya özen gösteririm. Tek soluk bitirmeye çalışmaz, soluk alacağım yerleri önceden belirlerim.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Dîvânu Lugâti't-Türk'te kaç kelime vardır?

   A750B7500C75 000D700

2. 2Küçük Mahmut'a göre "tepük" oyununa bu adın verilmesinin sebebi nedir?

   ATopa ayakla vurulmasıBTopun elle atılmasıCOyunun tepede oynanmasıDOyunun tek kişiyle oynanması

3. 3Aşağıdakilerden hangisi akıcı okuma için doğru bir davranıştır?

   AMırıldanarak okumakBFısıldayarak okumakCDik ve rahat oturarak okumakDKitabı gözüne çok yaklaştırmak

4. 4Hangi cümlede virgül, cümle başındaki cevap kelimesinden sonra kullanılmıştır?

   AEvet, yarın kütüphaneye gideceğiz.BKoştu, yoruldu, dinlendi.CO, sözlüğü her gün karıştırırdı.DSabah kalktı, kitabını aldı.

5. 5Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

   • Kaşgarlı Mahmut, Türk boylarını gezerek Türkçenin ilk sözlüğünü yazmıştır.DoğruYanlış
   • Tepük, elle oynanan bir oyundur.DoğruYanlış
   • Dîvânu Lugâti't-Türk'te atasözü ve deyim örnekleri de vardır.DoğruYanlış
   • Tekerlemeleri önce hızlı, sonra doğru söylemeye çalışmalıyız.DoğruYanlış
   • Nefes çalışmalarını bir şey yiyip içerken yapmamalıyız.DoğruYanlış

6. 6Kelimeleri anlamlarıyla eşleştiriniz.

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   SeyyahHazineAvluTorunHükümdar

   Üstü açık, duvarla çevrili alanÇocuğun çocuğuGezgin, gezmenTaht sahibi devlet başkanıDeğerli şeylerin saklandığı yer

7. 7Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.

   tepüksözlüğünüsoluk15
   1. Kaşgarlı Mahmut, Türkçenin ilk yazmıştır.
   2. Göz uygulamalarında her hareketi saniye sürdürürüz.
   3. Tekerlemeyi söylemeden önce alacağımız yerleri belirleriz.
   Kontrol et

8. 8Okuduğunuz bir metinde anlamını bilmediğiniz bir kelimeyle karşılaştınız. Bu kelimenin anlamını nasıl bulursunuz?

   1. ipucunu göster