6. Sınıf Türkçe 2. Hafta: Bir Kelime Seyyahı: Metnin Konusu, Boy Damgaları ve Paragraf Yazma

Metnin konusu ve ayrıntıları

Bir metnin konusunu bulmak için kendimize “Bu metin baştan sona en çok neyi anlatıyor?” diye sorarız. Metindeki olayların hepsi bu soruya bağlanıyorsa konuyu bulmuşuzdur. Metinde yer alan ama bu sorunun cevabı olmayan bilgiler ise konunun ayrıntılarıdır.

“Bir Kelime Seyyahı” metninin konusu Mahmut'un kelimelere olan merakıdır. Mahmut'un tepük oyununun adını sorgulaması, gece kalkıp kütüphanede cevap araması ve bulduğu bilgiyi yazıp hazine sandığına koyması hep bu merakı gösterir. Mahmut ile dedesi arasındaki sevgi bağı ve tepük oyunu da metinde anlatılır; ancak bunlar konunun ayrıntılarıdır.

Metinde Mahmut'un ailesi de tanıtılır. Annesi Rabia Hanım bilgili ve anlayışlı bir kadındır; Karahanlı Devleti'nin tanınmış âlimi Seyfettin Bezügvar'ın kızıdır. Babası Hüseyin Çağrı Bey, Karahanlı Devleti'nin ileri gelen soylu ailelerinden birindendir. Dedesi Muhammet Buğra Han ise Karahanlıların hükümdarı olması beklenen kişidir ve torununun ileride ülkesine büyük hizmetler yapacağına inanır.

Karahanlı Devleti, İslamiyeti resmen kabul eden ilk Türk devletidir; ilimde, edebiyatta ve sanatta güçlüdür. Mahmut, Kaşgar'daki Hamidiye ve Saciye Medreselerindeki eğitimini başarıyla bitirir; çalışma azmi ve disipliniyle hocası Şeyh İmam ez-Zahid Hüseyin'in takdirini kazanır. İlmin yanında ata binmeyi, ok ve kargı kullanmayı da sever; hem iyi bir savaşçı hem de büyük bir âlim olma yolunda ilerler.

Metindeki yeni kelimeler ve deyimler

Geçen hafta seyyah, hazine, avlu, torun ve hükümdar kelimelerini öğrenmiştik. Metinde anlamını cümleden tahmin edebileceğimiz başka kelimeler de vardır. Tahminimizi yine TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten, öğretmenimizden ya da aile büyüklerimizden yardım alarak kontrol ederiz.

Bakakalmak, şaşırıp ne yapacağını bilemeden olduğu yerde kalmaktır: Mahmut koşarak uzaklaşınca arkadaşları arkasından hayretle bakakalır. Tutku, bir kişinin güçlü bir istekle yöneldiği amaçtır: Her şeyin nedenini araştırmak Mahmut için bir tutkudur. Sevgi, bir kişiye ya da bir şeye karşı yakın ilgi ve bağlılık duymamızı sağlayan duygudur; muhabbet de denir.

Mükemmel, eksiksiz ve kusursuz demektir: Mahmut, dedesinin ve babasının koruması altında her yönüyle mükemmel yetişir. Medrese ise İslam ülkelerinde genellikle İslam dininin kurallarına uygun bilimlerin okutulduğu yerdir.

Göz göze gelmek bir deyimdir; iki kişinin bakışlarının karşılaşması anlamına gelir. Metinde Muhammet Buğra Han torunuyla göz göze gelince bir göz işaretiyle ona ne olduğunu sorar; Mahmut da göz kırparak cevap verir. Böylece dede ile torun arasında bir çeşit şifreli konuşma oluşur.

Metinde “koşa koşa”, “ışıl ışıl” gibi ikilemeler de geçer: Mahmut, öğrendiği bilgi aklından gitmesin diye eve koşa koşa gelir; doğru bilgiye ulaşınca gözleri ışıl ışıl parlar. Deyimler ve ikilemeler anlatımımızı zenginleştirir.

Türk boylarının damgaları

Kaşgarlı Mahmut sözlüğünde Türk boylarından ve bu boyların damgalarından söz eder. Damgalar; düz ve eğik çizgiler, üçgen, dörtgen gibi basit işaretlerden oluşur. Bazı damgalar bir harfe, bazıları da şimşek ya da dağ gibi doğadaki şekillere benzer.

Kayı boyunun damgası üç işaretten oluşur; işaretler birbirine bitişik düşünülünce büyük yazılmış bir ünsüz harfe benzer. Bayundur boyunun damgası küçük yazılmış bir ünlü harfi andırır. İğdir boyunun damgası şimşeğe, Çavuldur boyunun damgası arka arkaya duran küçük ve büyük iki dağa benzer. Karaeyli boyunun damgasında bu dağ şeklinin yanında bir dikdörtgen vardır.

Ala Yuntlu boyunun damgasında üç paralel çizgi, Eymür boyunun damgasında bir dörtgen, Bayat boyunun damgasında bir üçgen bulunur. Dodurga boyunun damgası aynı işaretin yukarı ve aşağı bakan iki hâlinden oluşur. Peçenek ve Döğer boylarının damgalarında aynı işaretler kullanılır; ancak birinde işaretlerden biri başka bir yöne bakar.

Tahmin ederek izleme

Bir dinleme ya da izleme metnine başlamadan önce başlığını ve görsellerini inceleyerek konusunu tahmin ederiz. Tahminimizi yazarken neden böyle düşündüğümüzü, yani gerekçemizi de belirtiriz.

Kitaptaki “Ortak Sözcüklerimiz, Ortak Dilimiz” adlı içeriğe karekodla ulaşılır. İçeriğin görsellerinde “Kazakistan Türkçesi” ve “Kırgızistan Türkçesi” yazıları görülür. Başlıktaki “ortak” kelimesi ve bu görseller, içeriğin farklı Türk ülkelerinde konuşulan Türkçelerdeki ortak kelimeleri anlattığını düşündürür.

İzlerken önemli bilgileri bir tabloya not ederiz. Bu içerik için hazırlanan tabloda bir kelimenin farklı Türkçelerdeki yazımı karşılaştırılır; kelimenin yazımı Türkiye Türkçesindekiyle aynı olan Türkçeler bir sütunda toplanır. Tabloyu tamamlamak için gerekirse içeriği yeniden izleriz.

İzledikten sonra tahminimizin doğru olup olmadığını ve gerekçemizin uygunluğunu değerlendiririz. Tahminimizin sonuca ne kadar yaklaştığını “Pek yaklaşmamışım”, “Biraz yaklaşmışım” ve “Tam isabet!” bölümleri olan bir gösterge üzerinde işaretleyebiliriz.

Adım adım paragraf yazma

Yazmaya başlamadan önce üç seçim yaparız. İlk olarak konumuzu belirleriz. Örneğin kendimizi bir kelime seyyahı gibi düşünüp nerelere gideceğimizi ve hangi kelimeleri toplayacağımızı yazabiliriz. Bir kelime madeni bulduğumuzu hayal edip bu madenden hangi kelimelerin çıkacağını, hangilerine zor ulaşacağımızı da anlatabiliriz.

İkinci olarak hedef kitlemizi, yani yazımızı kimlerin okuyacağını seçeriz: Türkçe öğrenmeye çalışan yabancılar, okula henüz başlamamış çocuklar ya da başka bir grup olabilir. Üçüncü olarak yazma ortamımızı seçeriz: defter, dijital ortam ya da başka bir ortam.

Paragrafı yazarken seçimlerimize uygun başlatma, sürdürme ve sonlandırma ifadeleri kullanırız. Başlatma ifadesi okuru konuya hazırlar, sürdürme ifadeleri düşünceleri birbirine bağlar, sonlandırma ifadesi de yazıyı toparlar.

Örnek paragraf: “Bir kelime seyyahı olsaydım yolculuğuma önce büyükannemin köyünden başlardım. Orada ninnilerdeki ve tekerlemelerdeki kelimeleri tek tek hazine sandığıma toplardım. Ardından başka şehirlere gider, her yerde yeni bir kelime öğrenirdim. Sonunda topladığım kelimelerle kendime küçük bir sözlük hazırlardım.”

Kelimelerle cümle kurma oyunu

Bu oyunda bir kâğıda adımızın ilk harfiyle başlayan on kelime ya da kelime grubu yazarız. Listeyi hazırlarken isim, fiil gibi farklı kelime türlerine ve deyim, ikileme gibi kelime gruplarına yer veririz.

Sonra kâğıdımızı sıra arkadaşımızla değiştiririz ve onun kâğıdındaki kelimelerin hepsini kullanarak anlamlı bir cümle kurarız. Kâğıtta olmayan kelimeleri mümkün olduğunca kullanmayız; çok gerekirse o kelimenin yerine bir görsel ya da simge çizebiliriz. Cümlelerimizi kurarken ve paylaşırken saygılı ve nazik oluruz.

Örneğin “K” harfiyle hazırlanmış bir kâğıtta kardeş, kırmızı, kitap, kaybetmek, kara kara düşünmek, koşa koşa ve kütüphane yazıyorsa şöyle bir cümle kurulabilir: “Kırmızı kitabını kaybeden kardeşim önce kara kara düşündü, sonra koşa koşa kütüphaneye gitti.”

Örnekler

Örnek 1“Bir Kelime Seyyahı” metninin konusu nedir? Mahmut ile dedesi arasındaki bağın metnin konusu değil, bir ayrıntısı olmasının sebebini açıklayınız.
Cevabı göster
Metnin konusu Mahmut'un kelimelere olan merakıdır. Metnin bütün bölümleri bu merakı gösterir: Mahmut tepük kelimesinin nereden geldiğini araştırır, bulduğu bilgiyi yazıp hazine sandığına koyar. Dedesiyle arasındaki sevgi bağı metinde anlatılır ama metin baştan sona bu bağı anlatmaz; bu bağ, Mahmut'un merakını paylaştığı sahneyi destekleyen bir ayrıntıdır.
Örnek 2Metne göre Mahmut'un annesi, babası ve dedesi hakkında birer bilgi yazınız.
Cevabı göster
Annesi Rabia Hanım, bilgili ve anlayışlı bir kadındır; Karahanlıların tanınmış âlimi Seyfettin Bezügvar'ın kızıdır. Babası Hüseyin Çağrı Bey, Karahanlı Devleti'nin ileri gelen soylu ailelerinden birindendir. Dedesi Muhammet Buğra Han, Karahanlıların hükümdarı olması beklenen kişidir.
Örnek 3“Teneffüste bahçede arkadaşımla göz göze gelince ikimiz de gülmeye başladık.” cümlesindeki deyimi bulunuz, anlamını yazınız ve bu deyimi siz de bir cümlede kullanınız.
Cevabı göster
Deyim “göz göze gelmek”tir; iki kişinin bakışlarının karşılaşması anlamına gelir. Örnek cümle: Sahnede şiir okurken annemle göz göze gelince heyecanım geçti.
Örnek 4Aşağıdaki ipuçlarına göre damgaların hangi boylara ait olduğunu yazınız. a) Damgada bir üçgen vardır. b) Damga şimşeğe benzer. c) Damga, aynı işaretin yukarı ve aşağı bakan iki hâlinden oluşur.
Cevabı göster
a) Bayat b) İğdir c) Dodurga
Örnek 5“Ortak Sözcüklerimiz, Ortak Dilimiz” adlı içeriği izlemeden önce, izlerken ve izledikten sonra neler yaparsınız?
Cevabı göster
İzlemeden önce içeriğin başlığına ve görsellerine bakarak konusunu tahmin eder, tahminimin gerekçesini yazarım. İzlerken önemli bilgileri tabloya not alırım; gerekirse içeriği yeniden izlerim. İzledikten sonra tahminimin doğru olup olmadığını ve gerekçemin uygunluğunu değerlendiririm.
Örnek 6Okula henüz başlamamış çocuklar için “kelime madeni” konulu bir paragraf yazacaksınız. Hangi seçimleri yaparsınız? Paragrafınız için birer başlatma, sürdürme ve sonlandırma cümlesi yazınız.
Cevabı göster
Konu: Bir kelime madeni bulmak. Hedef kitle: Okula henüz başlamamış çocuklar. Yazma ortamı: Defter. Başlatma: “Bir gün bahçede kazı yaparken kelimelerle dolu bir maden buldum.” Sürdürme: “Madenden önce kolay kelimeler çıktı, sonra derinlerden yepyeni kelimeler geldi.” Sonlandırma: “Böylece her gün yeni bir kelime öğrenmenin ne kadar eğlenceli olduğunu anladım.”

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1“Bir Kelime Seyyahı” metninin konusu aşağıdakilerden hangisidir?
2Metne göre Mahmut'un annesi Rabia Hanım kimin kızıdır?
3Damgasında üç paralel çizgi bulunan boy hangisidir?
4Bir içeriği izlemeden önce konusunu tahmin ederken en çok nelerden yararlanırız?
5Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?
- Mahmut, aklına takılan soruların cevabını dedesinin kütüphanesinde araştırırdı.
- Mahmut, bulduğu bilgileri bir defterin arasına saklardı.
- Metne göre Mahmut, Karahanlı Devleti'nin geleceği olarak görülür.
- Mahmut yalnızca ilimle ilgilenir, ata binmeyi ve ok kullanmayı sevmezdi.
- İğdir boyunun damgası şimşeğe benzer.
6Boyları damgalarıyla ilgili ipuçlarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
1. Mahmut koşarak uzaklaşınca arkadaşları arkasından hayretle .
2. Mahmut'un her şeyin nedenini araştırma çok güçlüydü.
3. Yazımızı okuyacak kişilere denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir kelime madeni bulduğunuzu düşünerek bir paragraf yazacaksınız. Yazmaya başlamadan önce hangi üç seçimi yaparsınız? Yazarken nelere dikkat edersiniz?

Kısaca

“Bir Kelime Seyyahı” metninin konusu Mahmut'un kelimelere olan merakıdır; dedesiyle arasındaki bağ ve tepük oyunu konunun ayrıntılarıdır.
Bakakalmak, tutku, sevgi, mükemmel, medrese gibi kelimelerin anlamını cümleden tahmin eder, sözlükten kontrol ederiz; göz göze gelmek bir deyim, koşa koşa bir ikilemedir.
Kaşgarlı Mahmut'un sözlüğünde geçen Türk boylarının damgaları çizgi, üçgen, dörtgen gibi işaretlerden oluşur; bazıları harfe, şimşeğe ya da dağa benzer.
Bir içeriği izlemeden önce başlık ve görsellerden konusunu tahmin eder, izlerken tabloya not alır, izledikten sonra tahminimizi değerlendiririz.
Paragraf yazmadan önce konu, hedef kitle ve yazma ortamını seçer; yazarken başlatma, sürdürme ve sonlandırma ifadeleri kullanırız.

Bu dersin öteki kaynakları

6. Sınıf Türkçe Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Türkçe Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
6. Sınıf Türkçe Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Türkçe 6.Sınıf Ders Kitabı (1.Kitap) Ders kitabı
Türkçe 6.Sınıf Ders Kitabı (2.Kitap) Ders kitabı
6. Sınıf Türkçe Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
6. Sınıf Türkçe 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Bir Kelime Seyyahı: Kaşgarlı Mahmut, Akıcı Okuma ve Virgül Çalışma kâğıdı