Türküz, Türkçe Konuşuruz: Materyal Seçimi, Anahtar Kelime, Söz Varlığı, Konuşma ve Yazma Görevi

Her okuma ve dinleme bir seçimle başlar. Türkçenin güzelliğini anlatan bir şiir okuyacaksan amacın bilgi edinmek değil, duyguyu ve anlatımı tatmaktır; o zaman kısa bir şiir ve bir sözlük yeterlidir. Türkçeye başka dillerden hangi sözcüklerin girdiğini araştıracaksan amacın bilgi edinmektir; güvenilir bir genel ağ sayfası, bir ansiklopedi maddesi ve not kâğıdı gerekir. Materyal seçerken dört şeye bakarsın: amacın, ilgi ve ihtiyacın, elindeki süre ve bilgiye erişim olanakların.

Yardımcı materyaller de seçimin parçasıdır. Bilmediğin sözcükler için sözlük, bilgi kontrolü için genel ağ, bulduklarını düzenlemek için çalışma kâğıdı ya da grafik düzenleyici kullanırsın. Dinleme ve izlemede de aynı sorular geçerlidir: Dinleme etkileşimli mi, yani konuşmacıya soru sorabilecek misin; yoksa etkileşimsiz mi, yani bir ses kaydı ya da video mu? Etkileşimli dinlemede konuşmacıyla göz teması kurup kısa onaylarla ilişkiyi sürdürürsün; etkileşimsiz dinlemede ise kaydı durdurup not alabilirsin.

Materyali seçtikten sonra stratejini seçersin. Şiiri sesli okuyup ahengi duymak, dize sonlarında duraklamak, anahtar kelimelerin altını çizmek, her dörtlüğün yanına tek kelimelik not düşmek birer stratejidir. Seçimlerin kesin değildir; okurken işe yaramadığını görürsen değiştirirsin. Buna üst bilişsel izleme denir: Ne yaptığını, işe yarayıp yaramadığını fark edip yolunu düzeltmek. Örneğin on dakikan varsa şiiri iki kez okumak yerine bir kez okuyup anahtar kelimeleri çıkarmayı seçersin.

Yüzey anlam, bir metinde doğrudan söylenen şeydir; satır arası okumaya gerek kalmadan anlaşılır. “Türküz, Türkçe Konuşuruz” şiirinde şair Türkçeye duyduğu sevgiyi açıkça dile getirir, Türkçeyi güzel kullanan ozanları ve bilginleri adlarıyla anar ve her dörtlüğü Türk olduğumuzu, Türkçe konuştuğumuzu söyleyen dizeyle bitirir. Bunlar şiirin yüzeyinde duran, doğrudan verilen bilgilerdir. Şiirin konusu Türkçe sevgisi; iletmek istediği mesaj ise dilimize sahip çıkmak, onu doğru ve güzel konuşmaktır.

Yüzey anlamı bulmak için önce başlığa ve görsele bakarsın; bunlar bağlam hakkında ipucu verir. Başlıkta “Türk” ve “Türkçe” sözcüklerinin yan yana durması, dil ile kimlik arasındaki bağı düşündürür. Sonra ön bilginle bağlantı kurarsın: Üçüncü haftada okuduğun Karamanoğlu Mehmet Bey’in Türkçeyi devlet dili yapan buyruğu ve geçen haftaki Dil Bayramı bilgisi şiiri anlamana yardım eder. Son olarak metinde açıkça söylenenleri kendi cümlelerinle sıralarsın.

Anahtar kelime, metnin içeriğini en iyi yansıtan ve ana düşünceye hizmet eden kelimedir. Bu şiirde “Türkçe”, “Türk”, “konuşmak” ve “dil” anahtar kelimelerdir; şiirde anılan ozan ve bilgin adları da Türkçenin ustalarını temsil ettiği için anahtar söz varlığına girer. Anahtar kelimeyi seçtikten sonra metinle ilişkisini söylersin: “Türkçe” kelimesi hem başlıkta hem her dörtlükte geçer, şiirin ekseni odur. Anahtar kelimeleri bir kavram haritasına yerleştirirsen şiirin özetini tek bakışta görürsün.

Söz varlığı, bir dildeki kelimelerin, deyimlerin, atasözlerinin, kalıp sözlerin ve terimlerin tümüdür. Türkçenin söz varlığı iki kaynaktan beslenir: Eski Türkçeden bugüne gelen köklü kelimeler ve bu köklerden eklerle türetilen yeni kelimeler. Türkçe ek bakımından çok zengindir; tek bir kökten onlarca kelime türetilir. “Göz” kökünden gözlük, gözcü, gözlem, gözetmek, gözde; “bil-” kökünden bilgi, bilim, bilgin, bilinç, bilgisayar türemiştir. Geçen hafta tanıdığın “belgegeçer” de bu gücün ürünüdür.

Anlatım gücü, aynı anlamı birçok farklı yolla söyleyebilmektir. “Çok sevindi” demek yerine “sevinçten havalara uçtu” (deyim), “sevinçten gözleri ışıl ışıl oldu” (ikileme) ya da “bayram etti, sevinci apaçık yüzünden okunuyordu” (deyim ve pekiştirme) diyebilirsin. Eş anlamlı kelimeler (dil – lisan, şair – ozan), yakın anlamlı kelimeler (konuşmak – söylemek – anlatmak), zıt anlamlı kelimeler (zengin – yoksul, sessiz – gürültülü) ve eş sesli kelimeler (“dil”: konuşma aracı ve ağızdaki organ) bu gücün parçalarıdır.

Şiirin anahtar söz varlığını belirledikten sonra bu kelimeler arasındaki anlam ilişkilerini incelersin. “Ozan”, “âşık” ve “şair” yakın anlamlıdır; “dil” ile “Türkçe” bütün-parça ilişkisi taşır: Türkçe bir dildir. “Konuşmak” kelimesi “söz”, “ses” ve “ağız” kelimelerini çağrıştırır. Bilmediğin bir kelimeyle karşılaşırsan önce dizedeki ipuçlarından anlamını tahmin eder, sonra sözlükten kontrol edersin; tahminin tutmasa bile kelimeyi bağlamıyla birlikte öğrenmiş olursun.

Bu haftanın konuşma görevi Türkçe üzerine hazırlıklı bir konuşmadır. Konuşmaya başlamadan önce üç seçim yaparsın. Amaç: Bilgi mi vereceksin, bir görüşe ikna mı edeceksin, duygu mu paylaşacaksın? Konu: Amaç belliyse konu daralır; “Türkçe” çok geniştir, “Günlük konuşmada yabancı kelimeler yerine Türkçelerini kullanmak” ise konuşulabilir bir konudur. Tür: Sunum, şiir okuma, kısa bilgilendirici konuşma ya da bir arkadaşınla karşılıklı konuşma. Amaç, konu ve tür birbirine uymalıdır: İkna amacıyla şiir okunmaz, görüş bildiren bir konuşma yapılır.

Sonra yöntem ve tekniklerini seçersin. Sözlü üretimde, yani sen anlatıp dinleyicilerin dinlediği konuşmada not kartı, görsel ve örnek cümleler hazırlarsın; sözlü etkileşimde, yani karşılıklı konuşmada ise soru listesi ve kısa cevaplar hazırlarsın. Süre de bir ölçüttür: İki dakikalık konuşmada tek örnek, beş dakikalık konuşmada üç örnek anlatılır. Konuşurken dinleyicinin tepkisine göre yöntemini değiştirmek üst bilişsel izlemedir: Dinleyiciler sıkılıyorsa örneğe geçer, anlamıyorlarsa cümleni kısaltırsın.

Konuşmanın başı, ortası ve sonu bellidir: Selam ve hitapla başlar, konuyu örneklerle sürdürür, kısa bir toparlama ve teşekkürle bitirirsin. Söz varlığını bilinçli kullanırsın: Aynı anlamı eş ve yakın anlamlı kelimelerle, bir deyimle ya da bir atasözüyle söylemek konuşmayı zenginleştirir; ama her unsur bağlama uymalıdır, bilgilendirici bir konuşmada art arda üç atasözü söylemek anlatımı bozar. Üçüncü haftada çalıştığın ses ayarlarını hatırla: Nefesini konuşmanın başında ayarla, kelimeleri doğru telaffuz et, sesinin şiddetini sınıfın büyüklüğüne göre seç, vurgu ve tonlamayı anlatılan duyguya uydur.

Konuşma bittikten sonra kendini değerlendirirsin: Amacıma ulaştım mı, konudan saptım mı, sesim arka sıralara ulaştı mı, hangi kelimeler eksik kaldı? Güçlü yönlerini bir sonraki konuşmaya taşır, gelişmeye açık yönün için bir önlem belirlersin. Konuşmanın ses kaydını ya da metnini seçki dosyana koyarsan dönem boyunca ilerlemeni görebilirsin.

Bu haftanın yazma görevi Türkçe üzerine kısa bir yazıdır; örneğin “Türkçemi neden seviyorum?” ya da “Dilimizin zenginliği” konulu bir metin. İkinci haftada öğrendiğin gibi önce konunu, hedef kitleni ve yazma aracını belirlersin: Hedef kitlen sınıf arkadaşlarınsa sade bir dil, okul dergisiyse daha düzenli bir yapı gerekir. Araç defter de olabilir, bilgisayar da; dijital ortamda yazıyorsan yazım denetimine güvenme, kuralları kendin bil.

Sonra yazma amacına uygun paragraf türünü seçersin. Bir olayı anlatacaksan olay paragrafı, bir şeyi gözde canlandıracaksan betimleme paragrafı, bir bilgiyi ya da görüşü açıklayacaksan açıklama paragrafı, bir duyguyu aktaracaksan duygu paragrafı kurarsın. Türkçe sevgini anlatan bir yazıda giriş paragrafı duygu, gelişme paragrafı açıklama (Türkçenin söz varlığı, türetme gücü), sonuç paragrafı yine duygu ağırlıklı olabilir.

Metin yapısı ise paragrafların bütün içinde nasıl dizildiğidir. Geçen hafta öğrendiğin açıklayıcı yapı (tanıtım, açıklama/detaylandırma, sonuç) bilgi veren yazıya uyar. Bir anı anlatacaksan öyküleyici yapı, Türkçeyi başka bir dille karşılaştıracaksan karşılaştırma yapısı, dilimizin tarihini anlatacaksan sıralı (kronolojik) yapı seçersin. Yazarken söz varlığını zenginleştirirsin: Aynı kelimeyi üst üste kullanmak yerine eş anlamlısını, bir deyimi ya da ikilemeyi seçersin; bir kavramın görsel karşılığı anlatımı güçlendirecekse yazına küçük bir çizim ya da şema eklersin.

Yazı bitince gözden geçirirsin: Paragraflar amaçlarına uygun mu, yapı tutarlı mı, yazım ve noktalama doğru mu? Yazının son hâlini seçki dosyana koyarsın; dönem sonunda ilk yazınla son yazını karşılaştırdığında yazar kimliğinin nasıl geliştiğini görürsün.

Dil adları ve millet adları özel addır, büyük harfle başlar: Türkçe, İngilizce, Arapça; Türk, Türkler. Dil adlarındaki -çe, -ce, -ça, -ca eki yapım ekidir; özel ada gelen yapım eki ve bu ekten sonra gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz: Türkçenin, Türkçeyi, Türkçede, Türkçeden. “Türkçe’nin” ya da “Türk’çe” yazımı yanlıştır. Buna karşılık “Türk” kelimesine doğrudan gelen çekim eki kesmeyle ayrılır: Türk’ün, Türk’e.

Tırnak işareti, başkasına ait sözleri ve alıntıları gösterir: Karamanoğlu Mehmet Bey, “Bugünden sonra divanda, dergâhta, bârgâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden başka dil kullanılmayacaktır.” buyruğunu vermiştir. Tırnak içindeki cümlenin sonundaki nokta, soru ya da ünlem işareti tırnağın içinde kalır. Şiir, kitap ve metin adları da tırnak içinde yazılır: “Türküz, Türkçe Konuşuruz” şiiri. Tırnak içinde yeniden tırnak gerekirse tek tırnak kullanılır.

Yazını bitirince yazım denetimini kendin yap: Özel adların baş harfleri, kesme işaretleri, tırnakların açılıp kapandığı yerler, cümle sonlarındaki noktalar. Üçüncü haftada öğrendiğin virgül kurallarını ve de/da yazımını da kontrol et: Bağlaç olan de/da ayrı yazılır, bulunma eki -de/-da bitişiktir. “Türkçe de güzeldir.” cümlesinde “de” bağlaçtır ve ayrı yazılır; “Türkçede binlerce kelime vardır.” cümlesinde -de bulunma ekidir ve bitişiktir.