Allah’ın Güzel İsimleri: Rakib, Şekur, Hamid (Ayırt Etme, Uygulama ve Pekiştirme)

Kur'an-ı Kerim'de Allah'ın güzel isimleri çoğu zaman ayetlerin sonunda ikili gruplar hâlinde yer alır. Bu çiftler rastgele değildir: Her isim diğerini tamamlar ve ikisi birlikte ayette anlatılan konunun özünü verir. Bu hafta üç ismimizin hangi isimlerle birlikte geldiğine yakından bakıyoruz. Rakîb ismi, Hz. İsa'nın Allah'a hitabını aktaran Mâide suresinin 117. ayetinde Şehîd ismiyle birlikte geçer: 'Sen beni vefat ettirince onların üzerine gözetleyici yalnız sen oldun. Sen her şeye şahitsin.' Gözetim ile tanıklığın yan yana gelmesi, Allah'ın hem her şeyi an be an takip ettiğini hem de her şeye şahit olduğunu birlikte anlatır.

Şekûr ismi, bağışlama ve yumuşaklık bildiren isimlerle eşleşir. Şûrâ suresinin 23. ayetinde 'Kim bir iyilik kazanırsa onun güzelliğini artırırız. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir.' buyrulur. Teğâbün suresinin 17. ayetinde ise Halîm ismiyle birlikte gelir: 'Eğer Allah'a güzel bir borç verirseniz, O da onu sizin için kat kat artırır ve sizi bağışlar. Allah şükrün karşılığını bolca veren, hilm sahibidir.' Burada 'Allah'a güzel borç' ifadesi, Allah rızası için ihtiyaç sahiplerine yapılan yardımı anlatır. Halîm, kullarının hatalarını görüp hemen cezalandırmayan, onlara düzelme fırsatı tanıyan demektir. İki isim birlikte şu mesajı verir: Allah iyiliği büyütür, kusuru ise hemen cezalandırmaz.

Hamîd ismi en çok Ganî ile birlikte geçer. Bakara suresinin 267. ayetinde müminlere kazandıklarının iyilerinden harcamaları emredilir ve ayet 'Bilin ki Allah her bakımdan zengindir, övülmeye layıktır.' cümlesiyle biter. Mesaj açıktır: Allah verilen sadakaya muhtaç değildir; ama övülmeye layık olan O'nun adına verilecek şey de en güzelinden olmalıdır. Hamîd ismi Hûd suresinin 73. ayetinde Mecîd, Şûrâ suresinin 28. ayetinde 'İnsanlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren, rahmetini yayan O'dur. O, Velî'dir, Hamîd'dir.' ifadesiyle Velî, Bürûc suresinin 8. ayetinde ise Azîz ismiyle birlikte gelir. Velî ile birlikteliği, yardım eden dost olan Allah'ın bu yardımı sebebiyle övgüye layık olduğunu; Azîz ile birlikteliği ise O'nun gücünün de övülmeye değer olduğunu gösterir.

Allah'ın güzel isimlerinden bazıları anlamca birbirine çok yakındır. Bu isimleri ayırt edebilmek için her birinin ayırt edici yönünü bilmek gerekir. Gözetim ailesinde Rakîb, gözünü hiç ayırmadan sürekli takip etmeyi ve bu takibin içinde korumayı anlatır. Şehîd, her şeye hazır ve tanık olmayı; 'Şüphesiz Allah her şeye şahittir.' (Hac suresi, 17. ayet) ayetinde olduğu gibi hiçbir olayın O'ndan habersiz gerçekleşmediğini bildirir. Basîr her şeyi görmeyi, Alîm her şeyi bilmeyi, Hafîz ise korumayı ve muhafaza etmeyi anlatır: 'Şüphesiz Rabbim her şeyi koruyandır.' (Hûd suresi, 57. ayet). Kısacası Basîr görmeyi, Alîm bilmeyi, Hafîz korumayı öne çıkarırken Rakîb bunların hepsini kesintisiz bir takip hâlinde birleştirir.

Lütuf ailesinde Şekûr ismini diğerlerinden ayıran yön, kulun yaptığı amele karşılık olarak verilen bol mükâfattır. Şâkir de şükrün karşılığını veren demektir: 'Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size niçin azap etsin? Allah şükrün karşılığını veren ve her şeyi bilendir.' (Nisâ suresi, 147. ayet). Şekûr ise bu karşılığın çok ve kat kat oluşunu daha güçlü biçimde anlatır. Vehhâb, kulun önceden hiçbir ameli olmadan karşılıksız bağışlayan demektir; hayat, akıl ve sağlık gibi nimetler bu bağışın örnekleridir. Kerîm ise ikramı bol ve cömert olandır: 'Ey insan! Seni, keremi bol Rabbine karşı aldatan nedir?' (İnfitâr suresi, 6. ayet). Vehhâb'ın bağışı amelden önce, Şekûr'un karşılığı ise amelden sonra gelir.

Övgü ailesinde Hamîd, Allah'ın güzel sıfatları ve iyilikleri sebebiyle övülmeye layık olduğunu anlatır. Mecîd, şanı, şerefi ve ikramı geniş, yüce olandır. Ganî hiçbir şeye muhtaç olmayan, Celîl ise ululuk ve azamet sahibidir. Bir başka ince fark da şudur: Arapçada 'şekûr' kelimesi bir insan için kullanıldığında 'çok şükreden' anlamına gelir; Allah için kullanıldığında ise 'şükrün karşılığını bolca veren' demektir. Aynı kelimenin kula ve Allah'a nispet edildiğinde farklı anlam kazanması, isimleri ayırt ederken kimi nitelediğine bakmamız gerektiğini gösterir.

Allah'ın güzel isimlerini en iyi anlayan ve hayatına yansıtanlar peygamberlerdir. Kur'an-ı Kerim, Hz. Nuh'u 'Ey Nuh ile birlikte gemide taşıdığımız kimselerin nesli! Şüphesiz o çok şükreden bir kuldu.' (İsrâ suresi, 3. ayet) diye över. Uzun yıllar boyunca zorluklarla karşılaşan Hz. Nuh, her durumda şükrü elden bırakmamıştır. Hz. İbrahim de 'Allah'ın nimetlerine şükreden biriydi. Allah onu seçmiş ve doğru yola iletmişti.' (Nahl suresi, 121. ayet) ayetiyle anılır. Yaşlılığında evlat sahibi olunca 'Bana ihtiyarlığımda İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamd olsun.' (İbrâhîm suresi, 39. ayet) diyerek nimeti hamdle karşılamıştır.

Hz. Yusuf, murakabe bilincinin en güzel örneklerinden biridir. Gençliğinde kendisini kötülüğe çağıran biriyle kapalı bir odada yalnız kaldığında 'Allah'a sığınırım! Çünkü O benim Rabbimdir, bana güzel davrandı.' (Yûsuf suresi, 23. ayet) diyerek bu çağrıyı reddetmiştir. Kimsenin görmediği bir yerde bile Allah'ın gözetimini hatırlaması, Rakîb ismini kavramış bir kalbin tavrıdır. Hz. Süleyman ise büyük bir saltanata ve olağanüstü imkânlara sahip olduğu hâlde nimeti kendinden bilmemiştir: 'Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin lütfundandır. Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur.' (Neml suresi, 40. ayet). Aynı peygamber 'Rabbim! Beni, bana ve anne babama verdiğin nimete şükretmeye ve razı olacağın salih ameller işlemeye sevk et.' (Neml suresi, 19. ayet) diye dua etmiştir.

Peygamberimiz Hz. Muhammed de şükür ve hamdi hayatının merkezine koymuştur. Sevindirici bir haber aldığında Allah'a şükür secdesi yaptığı rivayet edilir (Ebû Dâvûd, Cihâd). Sevdiği sahabi Muaz bin Cebel'e 'Ey Muaz! Vallahi ben seni seviyorum. Her namazın sonunda: Allah'ım! Seni anmak, sana şükretmek ve sana güzelce ibadet etmek için bana yardım et, demeyi bırakma.' (Ebû Dâvûd, Vitr, 26) buyurmuştur. Bu dua, şükrün bile Allah'ın yardımıyla yapılabileceğini öğretir. Peygamberimizin ümmetine öğrettiği salli ve barik dualarının sonunda da 'innek hamîdün mecîd' (şüphesiz sen övülmeye layık, şanı yücesin) ifadesi yer alır (Buhârî, Daavât). Böylece her gün okuduğumuz bu dualarda Hamîd ve Mecîd isimlerini anmış oluruz.

Bu ünite kapsamında öğrendiğimiz ibadetler, Rakîb, Şekûr ve Hamîd isimlerinin hayatımıza en somut biçimde yansıdığı alanlardır. Dikkat çekici bir bilgi şudur: Kur'an-ı Kerim'de bazı ibadet ayetleri 'şükredesiniz diye' ifadesiyle sona erer. Abdest ayeti 'Allah size güçlük çıkarmak istemez, fakat sizi temizlemek ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.' (Mâide suresi, 6. ayet) diye biter. Oruç ayeti de 'Allah sizin için kolaylık ister... sizi doğru yola iletmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz ve şükretmeniz içindir.' (Bakara suresi, 185. ayet) cümlesiyle tamamlanır. Kurbanla ilgili ayette de hayvanların insanlara boyun eğdirilmesinin sebebi 'şükredesiniz diye' (Hac suresi, 36. ayet) şeklinde açıklanır. Demek ki ibadet, Şekûr olan Allah'ın nimetlerine kulun verdiği fiilî şükürdür.

Oruç, murakabe bilincini en çok geliştiren ibadettir. Oruçlu kişi evde yalnızken su içebilecek durumdayken bile içmez; çünkü Allah'ın kendisini gördüğünü bilir. Peygamberimiz bir hadis-i kudsîde Allah'ın şöyle buyurduğunu haber verir: 'Âdemoğlunun her ameli kendisi içindir; ancak oruç müstesna. O benim içindir ve onun karşılığını ben vereceğim.' (Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm). Bu hadiste iki isim birlikte belirir: Kimsenin görmediği orucu gören Rakîb, karşılığını bizzat vereceğini bildiren Şekûr. Zekât ve sadaka da benzer bir bilinç ister. Peygamberimiz, kıyamet gününde Allah'ın gölgelendireceği kişiler arasında 'sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizli sadaka vereni' saymıştır (Buhârî, Ezân; Müslim, Zekât). Gizli verilen sadakayı insanlar bilmez ama Rakîb olan Allah bilir.

Namaz ve hac ise hamdin en yoğun yaşandığı ibadetlerdir. Namazın her rekâtında Fâtiha'daki hamd tekrarlanır; namaz, kulun her gün beş vakit Hamîd olan Rabbine övgüsünü yenilemesidir. Hac ve umrede hacıların sürekli tekrar ettiği telbiye ise şu cümleyi içerir: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk... İnne'l-hamde ve'n-ni'mete leke ve'l-mülk' yani 'Buyur Allah'ım buyur!... Şüphesiz hamd de nimet de mülk de senindir.' (Buhârî, Hac). Bu kısa söz, hamdin de nimetin de sahibinin Allah olduğunu ilan eder. Kurban hakkında ise 'Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sizin takvanız ulaşır.' (Hac suresi, 37. ayet) buyrulur. Allah Ganî ve Hamîd'dir, kurbana muhtaç değildir; ibadetin değeri kulun kalbindeki takva ve ihlastadır.

Şükrün zıddı küfrân-ı nimet, yani nimete karşı nankörlüktür. Nankörlük; nimeti fark etmemek, onu kendi gücünden bilmek, Allah'ın rızasına aykırı yolda kullanmak ve israf etmek şeklinde ortaya çıkar. Kur'an-ı Kerim bu tehlikeye dikkat çeker: 'Andolsun, sizi yeryüzüne yerleştirdik ve orada size geçim imkânları verdik. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!' (A'râf suresi, 10. ayet). Nimetlerin sayısızlığı ise şöyle bildirilir: 'Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız.' (Nahl suresi, 18. ayet). Nimeti kendinden bilmenin en bilinen örneği Kârûn'dur. Büyük bir servete sahip olan Kârûn, kendisine öğüt verilince 'Bu servet bana ancak bendeki bilgi sayesinde verildi.' (Kasas suresi, 78. ayet) demiş ve sonunda servetiyle birlikte helak olmuştur.

Kur'an-ı Kerim, nankörlüğün toplumsal sonuçlarını da bir örnekle anlatır: 'Allah, bir şehri örnek verdi: Güven ve huzur içindeydi, rızkı her yerden bol bol geliyordu. Fakat Allah'ın nimetlerine nankörlük etti; Allah da onlara yaptıkları yüzünden açlık ve korku elbisesini tattırdı.' (Nahl suresi, 112. ayet). Peygamberimiz de nimetin kaybından Allah'a sığınırdı: 'Allah'ım! Nimetinin yok olmasından, verdiğin sağlığın değişmesinden ... sana sığınırım.' (Müslim, Rikâk). Ayrıca 'Sonra o gün nimetlerden elbette sorguya çekileceksiniz.' (Tekâsür suresi, 8. ayet) ayeti, her nimetin bir sorumluluk olduğunu hatırlatır. Peygamberimiz 'İki nimet vardır ki insanların çoğu bu ikisinde aldanmıştır: Sağlık ve boş vakit.' (Buhârî, Rikâk, 1) buyurarak en çok ihmal edilen nimetlere dikkat çekmiştir.

Nankörlükten korunmanın yolları da ayet ve hadislerde gösterilmiştir. Birincisi doğru karşılaştırma yapmaktır: 'Dünya işlerinde sizden aşağıda olana bakın; sizden üstün olana bakmayın. Bu, Allah'ın size verdiği nimeti küçümsememeniz için daha uygundur.' (Müslim, Zühd, 9). İkincisi nimetleri tefekkür etmek, yani gözümüzü, nefesimizi, ailemizi ve okulumuzu düşünerek fark etmektir. Üçüncüsü israftan sakınmaktır: 'Yiyiniz, içiniz fakat israf etmeyiniz.' (A'râf suresi, 31. ayet). Dördüncüsü sıkıntıda da sabrı ve şükrü korumaktır. Peygamberimiz şöyle buyurur: 'Müminin durumu ne hoştur! Her işi kendisi için hayırlıdır. Sevindirici bir şeye ulaşırsa şükreder, bu onun için hayır olur. Başına bir sıkıntı gelirse sabreder, bu da onun için hayır olur.' (Müslim, Zühd, 64). Şekûr olan Allah, hem şükrü hem sabrı karşılıksız bırakmaz.

Şimdi öğrendiklerimizi yeni metinler üzerinde uygulama zamanı. Bir metinde güzel isim ararken ilk ve en önemli soru şudur: Bu kelime Allah'ı mı niteliyor? Kur'an-ı Kerim'de bazı kelimeler Allah'ın isimleriyle aynı köktendir ama bir meleği ya da insanı niteler. Örneğin 'İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında gözetleyen, yazmaya hazır bir melek bulunmasın.' (Kâf suresi, 18. ayet) ayetindeki 'gözetleyen' kelimesi bir meleği niteler. Hz. Şuayb'ın kavmine söylediği 'Siz de bekleyin, ben de sizinle beraber bekleyenim.' (Hûd suresi, 93. ayet) sözündeki kelime de bir insanı anlatır. Hz. Nuh için kullanılan 'çok şükreden' ifadesi de böyledir. Bu metinlerde kelimeler önemli bir anlam taşır ama Allah'ın güzel ismi olarak tespit edilmez.

Tespit adımından sonra araştırma adımı gelir: İsmin geçtiği ayetin bağlamı, birlikte geldiği isim ve ayetin verdiği mesaj incelenir. Örneğin 'Onlar cimrilik eden ve insanlara da cimriliği emreden kimselerdir. Kim yüz çevirirse bilsin ki Allah her bakımdan zengindir, övülmeye layıktır.' (Hadîd suresi, 24. ayet) ayetinde bağlam cimrilik ve paylaşmaktır; isimler Ganî ve Hamîd'dir; mesaj ise Allah'ın kimsenin malına muhtaç olmadığı, paylaşmanın faydasının insana döndüğüdür. Son adım etiketlemedir. Bazen bir metin birden fazla alana etiket alabilir: Nisâ suresinin 147. ayetinde geçen Şâkir ismi lütuf ve mükâfat alanına, Alîm ismi ise bilgi ve gözetim alanına girer. Böyle metinlerde her isim ayrı ayrı etiketlenir.

Etiketleme sonunda ismi hayata bağlamak gerekir. Günümüzde murakabe bilinci yalnızca sınıfta ya da sokakta değil, dijital dünyada da önem taşır. İnternette kimliğimizi gizleyebileceğimizi düşünerek kırıcı yorum yazmak, başkasının ödevini kendi emeğimiz gibi göstermek ya da izinsiz fotoğraf paylaşmak, 'kimse bilmez' düşüncesinden doğar. Oysa Rakîb olan Allah ekranın başındaki niyetimizi de bilir. Şekûr ismi bize ders çalışmak için kullandığımız bilgisayarı, tableti ve interneti birer nimet olarak görmeyi; Hamîd ismi ise ulaştığımız güzel bir sonucu övgü toplamak için değil, Allah'a hamd etmek için anmayı öğretir. Böylece isimler bilgi olmaktan çıkar, karakterimizin parçası olur.