9. Sınıf Kimya 2. Hafta: Kimyasal Maddelerin Kullanımı ve Güvenlik

1. KBRN Farkındalığı ve Laboratuvar Genel Güvenlik Kuralları

KBRN (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer); zararlı maddelerin kazara veya kasıtlı biçimde yayılmasıyla insan sağlığını, gıda ve tarım sistemlerini ve çevreyi tehdit eden tehlikeli durumları tanımlar. Ülkemizde su üstü savunma platformlarında KBRN Tespit ve Teşhis (KBRN TT) sistemleri kullanılmakta; AFAD tarafından da gıda, tarım ve hayvancılık sistemlerini KBRN kirliliğinden korumak ve atıkları bertaraf etmek üzere projeler yürütülmektedir.

Laboratuvar ortamında güvenliği sağlamak için öncelikle uygun kişisel koruyucu ekipman (önlük, koruyucu gözlük, eldiven, kapalı ayakkabı) giyilmeli; laboratuvarda yiyecek-içecek tüketilmemeli, oyun ve şaka yapılmamalıdır. Sorumlu kişinin izni olmadan hiçbir düzeneğe veya kimyasala dokunulmamalı ve deney yönergesi dışına çıkılmamalıdır.

Kimyasal maddeler kullanılmadan önce mutlaka etiketleri okunmalı; hiçbir kimyasal madde koklanmamalı ve tadına bakılmamalıdır. Deney bitiminde elektrikli cihazların fişi çekilmeli, su vanaları kapatılmalı, eller su ve sabunla yıkanmalı; kullanılmış atık kimyasallar doğrudan lavaboya dökülmeyip özelliklerine uygun atık kaplarına aktarılmalıdır.

2. Cam Malzemeler, Kimyasallar, Ölçüm Aletleri ve Acil Durum Kuralları

Cam malzemelerle çalışırken kırık, çatlak veya kirli cam eşyalar kullanılmamalı; uzun cam borular dik taşınmalı; termometre veya kılcal borular delikli tıpaya geçirilirken vazelin gibi kayganlaştırıcılar sürülmelidir. Kırılan camlar asla çıplak elle toplanmamalı, özellikle cıvalı veya sıvılı termometre kırıklarında derhâl laboratuvar sorumlusuna haber verilmelidir.

Kimyasallarla çalışırken şişe kapakları işlem biter bitmez sıkıca kapatılmalı, temizlenmeyen spatül veya pipet başka maddeye daldırılmamalıdır. Sıvılar pipetle çekilirken asla ağız kullanılmamalı, mutlaka puar takılmalıdır. Asit çözeltisi seyreltilirken su asidin üzerine değil, asit pipetle yavaşça suyun içerisine dökülmelidir. Uçucu-yanıcı maddeler alevden uzak tutulmalı, zehirli gaz ve buhar çıkaran maddelerle çeker ocakta çalışılmalıdır.

Ölçüm yaparken sıvıların hacmi beherglasla ölçülmemeli; bunun yerine dereceli silindir (mezür), pipet veya damlalık kullanılmalı ve mezür düz zeminde sabitken tam göz hizasından okunmalıdır. Acil durumlarda kimyasal değen deri ya da göz en az 15 dakika bol suyla yıkanmalı; asit temasında bol suyla yıkama sonrası zayıf baz çözeltisi uygulanmalı; alev alan kişinin havayla temasını kesmek için yangın battaniyesi kullanılmalıdır.

3. Temel Güvenlik Uyarı İşaretleri (Risk Piktogramları)

Kimyasal madde etiketlerinde yer alan sağlık ve güvenlik amaçlı sembollere temel güvenlik uyarı işaretleri (risk piktogramları) denir. Yanıcı/parlayıcı madde alev simgesiyle gösterilir ve ateşten uzak tutulur; oksitleyici (yakıcı) madde ise ortasında halka bulunan alev simgesiyle gösterilir ve havasız ortamda bile yanmayı destekleyebilir.

Korozif (aşındırıcı) madde hem metal yüzeye hem de ele damlayan sıvı simgesiyle gösterilir; canlı dokuyu tahrip eder ve metalleri aşındırır. Patlayıcı madde kıvılcımlarla parçalanan küre simgesiyle, tahriş edici madde ünlem işaretiyle (deri ve göze zarar verir), zehirli (toksik) madde kuru kafa simgesiyle, sağlık etkisi ise insan göğsünde yıldız simgesiyle (kısa veya uzun vadeli ciddi sağlık hasarı) gösterilir.

Çevreye zararlı madde kurumuş ağaç ve ölü balık simgesiyle, basınçlı gaz tüp simgesiyle (ısıtıldığında patlayabilir, soğuk yanığı yapabilir), radyoaktif madde üç yapraklı pervane simgesiyle (canlı dokuda kalıcı radyasyon hasarı bırakır), tıbbi atık ise sağlık kuruluşlarından çıkan enfeksiyon ve kesici-delici risk taşıyan atıkları bildiren özel sembolle ifade edilir.

4. Günlük Hayatta ve Endüstride Kimyasal Madde Riskleri

Evlerde temizlik amacıyla kullanılan kimyasalların bilinçsizce karıştırılması ağır zehirlenmelere yol açar. Yapısında sodyum hipoklorit (NaClO) bulunan bazik özellikteki çamaşır suyu ile hidroklorik asidin (HCl) sulu çözeltisi olan tuz ruhu karıştırıldığında oda sıcaklığında zehirli klor gazı (Cl₂) açığa çıkar; bu gazın solunması nefes darlığı, öksürük, göğüs ağrısı ve zehirlenmeye neden olur.

Asidik yapılı kireç çözücülerin sulandırılmadan seramik zemine dökülmesi hem çimento esaslı derz dolgularının mineral bileşenleriyle tepkimeye girerek aşınmasına hem de solunum tahrişine yol açar. Yapısında genellikle sodyum hidroksit (NaOH) bulunan güçlü yağ çözücülerle çalışırken koruyucu gözlük takılmaması ise sıçrama anında gözde yanma ve ciltte tahriş oluşturur.

Laboratuvarda yağ içinde saklanan sodyum (Na) gibi aktif bir alkali metalin suya fazla miktarda atılması şiddetli tepkime ve patlama riski doğurur. Endüstriyel tesislerden cıva (Hg) gibi ağır ve toksik metallerin denizlere bırakılması ise sucul besin zinciri yoluyla insanlara geçerek kalp, karaciğer, böbrek ve sinir sistemini tahrip eden Minamata hastalığına sebep olur.

5. Kimya Laboratuvarında Kullanılan Cam ve Ölçüm Malzemeleri

Kimya laboratuvarında her cam malzemenin kendine özgü bir görevi vardır: Beherglas sıvıların karıştırılması, saklanması ve ısıtılmasında; koni biçimli erlenmayer çözelti hazırlama ve titrasyon işlemlerinde; küresel gövdeli cam balon ise çözelti kaynatma ve ısıtmada kullanılır. Boyun kısmında hassas ölçü çizgisi bulunan balon joje, derişimi (konsantrasyonu) belli çözeltilerin hazırlanması ve saklanmasında görev alır.

Sıvıların hacmini ölçmek için dereceli silindir (mezür), çok küçük hacimleri hassas ölçüp aktarmak için ise arkasına puar takılan pipet veya damlalık kullanılır. Alt kısmında musluk bulunan dereceli cam boru olan büret, titrasyon işleminde derişimi bilinmeyen maddenin derişimini bulmak için kullanılır.

Zeytinyağı-su gibi heterojen sıvı-sıvı karışımları yoğunluk farkıyla ayırmada musluklu ayırma hunisi; katı-sıvı heterojen karışımları süzgeç kâğıdıyla ayırmada huni; ısıtmayla buharlaşan çözücüyü gaz fazından sıvı faza yoğunlaştırıp geri kazanmada soğutucu; tepkime ortamları arasında bağlantı kurmada U boru ve sıcaklığı ölçmede termometre kullanılır.

6. Karıştırma, Isıtma ve Destek Malzemeleri

Laboratuvarda katı ve sıvılarla işlem yaparken yardımcı araçlardan yararlanılır: Maddeleri karıştırmak için cam çubuk olan baget, toz veya küçük parçalı katıları almak için kaşık benzeri spatül, katı maddeleri ezerek toz hâline getirmek için havan, katı maddeleri ısıtıp kurutmak için saat camı ve saf su püskürterek yıkama yapmak için piset (yıkama şişesi) kullanılır.

Isıtma ve yakma işlemlerinde ısı kaynağı olarak bünzen beki veya ispirto ocağı kullanılır. Isıtılan kabın altına konulan üç ayak ve üzerine yerleştirilen amyant tel, cam malzemenin alevle doğrudan temasını keserek ısının yavaş ve eşit dağılmasını sağlar.

Çok yüksek sıcaklıklarda katıları ısıtma ve kül hâline getirme (yakma) işlemlerinde porselen fincan görünümündeki kroze; az miktardaki maddeleri ısıtma veya karıştırmada deney tüpü; deney düzeneklerini kurup sabitlemede ise metal çubuklu spor (destek) ve kıskaç kullanılır.

Örnekler

Örnek 1Laboratuvarda çözelti hazırlayacak üç öğrenciden biri maddeleri koklayarak, ikincisi tadına bakarak, üçüncüsü ise şişenin üzerindeki etiketi okuyarak seçmeyi önermektedir. Hangi öğrencinin yaklaşımı doğrudur? Açıklayınız.
Cevabı göster
Üçüncü öğrencinin (etiketi okuma) yaklaşımı doğrudur. Çünkü kimyasal maddeler zehirli, tahriş edici veya aşındırıcı olabileceğinden laboratuvarda hiçbir kimyasal madde koklanmamalı ve tadına bakılmamalıdır.
Örnek 2Asit çözeltisi seyreltilirken ve pipetle sıvı aktarılırken hangi güvenlik kurallarına uyulmalıdır?
Cevabı göster
Asit seyreltilirken sıçrama ve aşırı ısınmayı önlemek için su asidin üzerine dökülmemeli, asit pipet yardımıyla yavaşça suyun içerisine eklenmelidir. Pipetle sıvı çekilirken ise sıvı asla ağızla çekilmemeli, mutlaka puar kullanılmalıdır.
Örnek 3Ev temizliğinde tuz ruhu (HCl) ile çamaşır suyunun (NaClO) birlikte kullanılması neden tehlikelidir?
Cevabı göster
Asidik özellikteki tuz ruhu ile bazik özellikteki çamaşır suyu karıştırıldığında kimyasal tepkime sonucunda zehirli klor gazı (Cl₂) açığa çıkar. Bu gazın solunması nefes darlığı, öksürük, göğüs ağrısı ve ciddi zehirlenmelere yol açar.
Örnek 4Endüstriyel atık olarak cıva (Hg) ağır metalinin denizlere bırakılması insan sağlığı ve çevre üzerinde nasıl bir etki oluşturur?
Cevabı göster
Oda sıcaklığında sıvı olan toksik (zehirli) cıva, sucul canlılardan besin zinciri yoluyla insan vücuduna geçerek kalp, karaciğer, akciğer, böbrek ve sinir sistemine zarar verir ve Minamata hastalığına neden olur.
Örnek 5Korozif (aşındırıcı) madde ile oksitleyici (yakıcı) madde uyarı işaretlerinin anlamlarını karşılaştırınız.
Cevabı göster
Korozif madde işareti, temas ettiğinde canlı dokuyu tahrip eden ve metalleri aşındıran maddeleri (örneğin kuvvetli asit ve bazları) belirtir. Oksitleyici madde işareti ise havasız ortamda bile alev alabilen veya yanıcı maddelerin yanmasını hızlandıran maddeleri ifade eder.
Örnek 6Kimya laboratuvarında kullanılan balon joje, ayırma hunisi, büret ve soğutucunun görevlerini kısaca yazınız.
Cevabı göster
Balon joje: Derişimi belli çözeltileri hazırlama ve saklama. Ayırma hunisi: Heterojen sıvı-sıvı karışımları ayırma. Büret: Titrasyon işleminde sıvı hacmi ölçüp derişim bulma. Soğutucu: Buharlaşan çözücüyü yoğunlaştırarak sıvı faza geri döndürme.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Aşağıdakilerden hangisi kimya laboratuvarında uyulması gereken güvenlik kurallarına aykırı bir davranıştır?
2Canlı dokuyu tahrip eden, deriyi yakan ve demir gibi metalleri aşındıran kuvvetli asit ve bazların etiketinde bulunması gereken temel güvenlik uyarı işareti aşağıdakilerden hangisidir?
3Evde banyo temizliği sırasında tuz ruhu (HCl) dökülen yüzeye suyla durulama yapılmadan çamaşır suyu (NaClO) eklenmesi sonucunda açığa çıkan ve solunduğunda zehirlenmeye yol açan madde aşağıdakilerden hangisidir?
4Zeytinyağı ve su gibi birbiri içinde çözünmeyen heterojen sıvı-sıvı karışımlarını ayırmak için kullanılan musluklu laboratuvar malzemesi aşağıdakilerden hangisidir?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mi yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Asit çözeltisi hazırlanırken veya seyreltilirken asit, pipet yardımıyla yavaşça suyun içerisine dökülmelidir.
- Laboratuvarda sıvılar pipetle aktarılırken puar yerine ağızla çekilerek daha hızlı işlem yapılmalıdır.
- Laboratuvarda kimyasal maddenin cilde veya göze teması durumunda bölge en az 15 dakika bol su ile yıkanmalıdır.
- Sodyum (Na) metali su ile hiçbir tepkime vermediği için laboratuvarda su dolu kaplarda saklanır.
- Bünzen beki aleviyle ısıtma yapılırken cam malzemenin alevle doğrudan temasını kesmek ve ısıyı eşit dağıtmak için amyant tel kullanılır.
6Aşağıdaki temel laboratuvar malzemelerini kullanım amaçlarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Kimyasal maddelerin etiketlerinde bulunan sağlık ve güvenlik amaçlı uyarı sembollerine risk adı verilir.
2. Zehirli buhar ve gaz çıkaran kimyasal maddelerle çalışılırken mutlaka ocak kullanılmalıdır.
3. Pipetlerin arkasına takılarak sıvı veya çözeltilerin güvenli biçimde çekilmesini sağlayan araca denir.
4. Toz hâlindeki veya küçük parçalı katı kimyasalları almak için kullanılan kaşık benzeri laboratuvar malzemesine adı verilir.
5. Ağır ve toksik bir metal olan cıvanın (Hg) su kaynaklarından besin zinciri yoluyla insanlara geçmesi hastalığına yol açabilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Evde ve laboratuvarda kimyasal maddelerin güvenli kullanımı için dikkat edilmesi gereken ilkeleri; etiket-piktogram okuma, karıştırma-seyreltme kuralları ve atık-acil durum yönetimi açısından 3 adımda açıklayınız.

Kısaca

KBRN; kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer maddelerin yayılmasıyla oluşan tehlikeli durumları ifade eder; ülkemizde AFAD ve savunma birimleri KBRN kirliliğine karşı tespit, iyileştirme ve atık bertarafı projeleri yürütmektedir.
Laboratuvarda önlük, eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalı; kimyasallar asla koklanmamalı ve tadına bakılmamalı, kullanılmadan önce mutlaka etiketleri okunmalı ve atık kimyasallar lavaboya dökülmeyip uygun atık kaplarında toplanmalıdır.
Kırık veya çatlak cam malzemeler kullanılmamalı, sıvılar pipetle aktarılırken ağızla çekilmeyip mutlaka puar kullanılmalı, asit seyreltilirken asit suyun üzerine yavaşça eklenmeli ve zehirli gaz çıkaran maddelerle çeker ocakta çalışılmalıdır.
Sıvıların hacim ölçümünde beherglas yerine dereceli silindir (mezür), pipet veya büret kullanılmalı; kimyasal temasında cilt ve göz en az 15 dakika bol suyla yıkanmalı, alev alan kişiye yangın battaniyesi ile müdahale edilmelidir.
Kimyasal madde etiketlerinde yer alan risk piktogramları (yanıcı, oksitleyici, patlayıcı, korozif/aşındırıcı, zehirli/toksik, tahriş edici, sağlık etkisi, çevreye zararlı, basınçlı gaz, radyoaktif madde ve tıbbi atık) olası tehlikelere karşı önlem alınmasını sağlar.
Evde tuz ruhu (HCl) ile çamaşır suyunun (NaClO) karıştırılması zehirli klor gazı (Cl₂) çıkışına, sodyum (Na) metalinin suyla teması patlamaya, cıva (Hg) atıklarının suya karışması ise besin zinciri yoluyla Minamata hastalığına yol açar.
Laboratuvarda çözelti hazırlama, titrasyon, ayırma ve ısıtma işlemlerinde beherglas, erlenmayer, balon joje, büret, mezür, ayırma hunisi, cam balon, soğutucu, baget, spatül, kroze, bünzen beki ve amyant tel gibi temel araç gereçler görevlerine uygun kullanılır.

Bu dersin öteki kaynakları

9. Sınıf Kimya Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Kimya Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
9. Sınıf Kimya Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Kimya 9.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
9. Sınıf Kimya Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
9. Sınıf Kimya 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kimya Hayattır: Günlük Hayatta Kimya, Alt Disiplinler ve Kariyer Çalışma kâğıdı