İçeriğe geç

9. sınıf · Kur'an-ı Kerim · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

İdgam Çeşitleri (Misleyn, Mütecaniseyn, Mütekaribeyn), Sakin Mim'in Hâlleri ve Ra Harfinin Okunuşu (KK.9.2.6)

2. TEMA: KUR'AN-I KERİM'İ GÜZEL OKUMA KURALLARI (TECVİT) teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Tenvin ve sakin nunun hâllerini tamamladıktan sonra, tecvit ilminde Kur'an-ı Kerim tilavetine akıcılık ve ses uyumu kazandıran Sakin Mim'in Hâlleri, İdgam Çeşitleri ve Ra (ر) harfinin okunuş kuralları konularına geçiyoruz. Dudak mahrecinden çıkan mim harfinin kendisinden sonraki harfle kurduğu ses ilişkisini, birbirinin aynı veya yakın mahreçli harflerin nasıl birleştirildiğini (idgam) ve Ra harfinin ne zaman kalın, ne zaman ince okunacağını örnekleriyle öğreneceğiz.

Sakin Mim'in (مْ) Üç Hâli: İdgam, İhfa ve İzhar-ı Şefevî

Üzerinde hareke bulunmayan (cezimli) mim harfine sakin mim (مْ) denir. Mim harfi dudak mahrecinden çıktığı için sakin mim ile ilgili tecvit kurallarına dudakla ilgili anlamında şefevî sıfatı eklenir. Sakin mim'den sonra gelen harfe göre üç farklı tecvit kuralı uygulanır:

Birincisi İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (مْ + م): Sakin mim'den (مْ) hemen sonra harekeli bir mim (م) harfi gelirse, birinci sakin mim ikinci harekeli mim'e katılır ve iki mim tek bir şeddeli mim gibi 1,5 elif miktarı gunne (geniz sesi) tutularak okunur. Örnekler: لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ (lehum-mâ yeşâûn), أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ (et'amehum-min cû'), عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ (aleyhim-mu'sadeh).

İkincisi İhfa-i Şefevî / Dudak İhfası (مْ + ب): Sakin mim'den (مْ) sonra be (ب) harfi gelirse, dudaklar birbirine fazla bastırılmadan hafifçe temas ettirilerek mim sesi gunneli biçimde gizlenir. Örnekler: تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ (termîhim-bihicâretin), وَهُمْ بِالْآخِرَةِ, رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ. Üçüncüsü İzhar-ı Şefevî / Dudak İzharı (مْ + diğer 26 harf): Sakin mim'den sonra م ve ب dışındaki 26 harften biri gelirse, sakin mim tutulmadan, gunne yapılmadan kendi mahrecinden açık ve net olarak okunur. Örnekler: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ, أَلَمْ تَرَ كَيْفَ, هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ.

SAKİN MİM'İN (مْ) ÜÇ HÂLİ VE TECVİT KURALLARI (KK.9.2.6) 1. İDGAM-I MİSLEYN MEAL-GUNNE مْ + م (Mim + Mim) • Sakin mim'den (مْ) sonra harekeli bir mim (م) gelirse iki mim birleştirilerek gunneli ve şeddeli okunur. Örnek: لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ Örnek: أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ 2. İHFA-İ ŞEFEVÎ (DUDAK İHFASI) مْ + ب (Mim + Be) • Sakin mim'den (مْ) sonra be (ب) harfi gelirse dudaklar hafifçe değdirilip mim sesi gunneli olarak gizlenir. Örnek: تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ Örnek: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ 3. İZHAR-I ŞEFEVÎ (DUDAK İZHARI) مْ + Diğer 26 Harf • Sakin mim'den (مْ) sonra م ve ب dışındaki 26 harften biri gelirse mim harfi gunnesiz ve açıkça (net) okunur. Örnek: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ Örnek: أَلَمْ تَرَ · هُمْ فِيهَا
🔍 Büyütmek için dokunun

İdgam Çeşitleri: Misleyn, Mütecaniseyn ve Mütekaribeyn (KK.9.2.6)

Birincisi sakin (cezimli), ikincisi harekeli olan iki harfin birbirine katılarak tek bir şeddeli harf gibi okunmasına idgam denir. Yan yana gelen iki harfin mahreç (çıkış yeri) ve sıfat yakınlıklarına göre idgam üçe ayrılır: Birincisi İdgam-ı Misleyn: Mahreci ve sıfatı birebir aynı olan iki harfin yan yana gelmesidir. Eğer birleşen harfler ن (مِنْ نِعْمَةٍ) veya م (لَهُمْ مَا) ise İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (gunneli); bunların dışındaki harfler ise (اِضْرِبْ بِعَصَاكَ, قَدْ دَخَلُوا, رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ) İdgam-ı Misleyn Bila-Gunne (gunnesiz) olur.

İkincisi İdgam-ı Mütecaniseyn: Mahreçleri (çıkış yerleri) aynı, fakat sıfatları farklı olan iki harfin yan yana gelerek birincisinin ikinciye katılmasıdır ve gunnesiz okunur. Kur'an-ı Kerim'de üç mahreç grubunda görülür: 1) ط - د - ت grubu (قَدْ تَبَيَّنَ → kat-tebeyyene, عَبَدْتُمْ → abettum, وَدَّتْ طَائِفَةٌ, بَسَطْتَ); 2) ظ - ذ - ث peltek harfler grubu (إِذْ ظَلَمُوا → iz-zalemû, يَلْهَثْ ذٰلِكَ); 3) ب - م dudak grubu (يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا → irkem-meanâ — bu grupta mim'den dolayı gunne yapılır).

Üçüncüsü İdgam-ı Mütekaribeyn: Mahreçleri veya sıfatları birbirine yakın olan iki harfin yan yana gelerek birleştirilmesidir ve iki harf çiftinde görülür: 1) ل ve ر harfleri (قُلْ رَبِّ → kur-rabbi, بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ → ber-refeahullâhu); 2) ق ve ك harfleri (أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ → elem nahluk-kum).

MAhREÇ VE SIFAT BİRLİKTELİĞİNE GÖRE İDGAM ÇEŞİTLERİ (KK.9.2.6) 1. İDGAM-I MİSLEYN (Aynı Harflerin Birleşmesi) • Mahreçleri ve sıfatları BİREBİR AYNI olan iki harfin (birincisi sakin, ikincisi harekeli) şeddeli okunmasıdır. • ن ve م harflerinde gunneli: مِنْ نِعْمَةٍ · لَهُمْ مَا • Diğer harflerde gunnesiz: اِضْرِبْ بِعَصَاكَ · قَدْ دَخَلُوا 2. İDGAM-I MÜTECANİSEYN (Aynı Mahreç, Farklı Sıfat) • Mahreçleri (çıkış yerleri) AYNI, sıfatları farklı olan üç harf grubunda olur: 1) ط - د - ت grubu: قَدْ تَبَيَّنَ · عَبَدْتُمْ · بَسَطْتَ 2) ظ - ذ - ث grubu: إِذْ ظَلَمُوا 3) ب - م grubu: يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا 3. İDGAM-I MÜTEKARİBEYN (Yakın Mahreç ve Sıfat) • Mahreçleri veya sıfatları birbirine YAKIN olan iki harfin birleştirilmesidir: 1) ل ve ر harfleri (لْ + ر): قُلْ رَبِّ · بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ 2) ق ve ك harfleri (قْ + ك): أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ
🔍 Büyütmek için dokunun

Ra (ر) Harfinin Okunuş Hâlleri: Kalın (Tefhim) ve İnce (Terkik)

Arap alfabesindeki Ra (ر) harfi, kendi harekesine veya sakin olduğunda kendisinden önceki harfin harekesine göre bazen kalın (tefhim), bazen de ince (terkik) okunur:

Ra Harfinin Kalın (Tefhim) Okunduğu Başlıca Durumlar: 1) Ra harfi üstün (رَ) veya ötre (رُ) harekeli ise kalın okunur (رَبَّنَا, رُزِقْنَا, كَفَرُوا). 2) Ra harfi sakin (رْ) olup kendisinden önceki harfin harekesi üstün veya ötre ise kalın okunur (مَرْيَمَ, الْقُرْآنُ, يَرْزُقُ). 3) Ra sakin, öncesi de sakin (vakıf hâlinde), daha önceki harf üstün veya ötre ise kalın okunur (وَالْعَصْرْ, فِي خُسْرْ). 4) Sakin Ra'dan önce esre bulunsa bile, aynı kelimede Ra'dan hemen sonra kalın (isti'lâ) bir harf (ص، ض، ط، ظ، خ، غ، ق) üstünlü olarak gelirse Ra kalın okunur (مِرْصَادًا, قِرْطَاسٍ, فِرْقَةٍ).

Ra Harfinin İnce (Terkik) Okunduğu Başlıca Durumlar: 1) Ra harfinin kendi harekesi esre / kesra (رِ) ise ince okunur (رِزْقًا, رِجَالٌ, كَرِيمٌ). 2) Ra harfi sakin (رْ) olup kendisinden önceki harf asli (gerçek) esreli ise ve sonrasında kalın harf yoksa ince okunur (فِرْعَوْنَ, وَاسْتَغْفِرْ, مِرْيَةٍ). 3) Durak (vakıf) sebebiyle sakin olan Ra'dan hemen önce cezimli yâ (يْ - med veya lîn yâ'sı) varsa ince okunur (قَدِيرٌ ← قَدِيرْ, خَبِيرٌ ← خَبِيرْ, خَيْرٌ ← خَيْرْ).

RA (ر) HARFİNİN OKUNUŞ HÂLLERİ: KALIN (TEFHİM) VE İNCE (TERKİK) 1. KALIN (TEFHİM) OKUNDUĞU DURUMLAR • Ra harfinin harekesi üstün (رَ) veya ötre (رُ) ise: رَبَّنَا · رَحْمَةٌ · رُزِقْنَا · كَفَرُوا • Ra sakin (رْ) olup önceki harf üstün veya ötre ise: مَرْيَمَ · يَرْزُقُ · قُرْآنٌ · الْعَرْشِ • Sakin Ra'dan sonra kalın (isti'lâ) harf gelirse: مِرْصَادًا · قِرْطَاسٍ · فِرْقَةٍ 2. İNCE (TERKİK) OKUNDUĞU DURUMLAR • Ra harfinin harekesi esre / kesra (رِ) ise: رِزْقًا · رِجَالٌ · كَرِيمٌ · الْفَجْرِ • Ra sakin (رْ) olup önceki harf asli esreli ise: فِرْعَوْنَ · شِرْعَةً · مِرْيَةٍ · وَاسْتَغْفِرْ • Durak (vakıf) sebebiyle sakin olan Ra'dan önce sakin yâ (يْ) harfi varsa: قَدِيرٌ ← قَدِيرْ · خَبِيرْ · خَيْرْ
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Sakin mim'in (مْ) üç okunuş hâlini adlarıyla yazarak her birinin hangi harflerle gerçekleştiğini birer örnekle açıklayınız.

    Cevabı göster

    1) İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne: Sakin mim'den (مْ) sonra harekeli mim (م) gelirse olur; gunneli birleştirilir (Örnek: لَهُمْ مَا). 2) İhfa-i Şefevî: Sakin mim'den (مْ) sonra be (ب) harfi gelirse olur; dudakta gunneli gizlenir (Örnek: تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ). 3) İzhar-ı Şefevî: Sakin mim'den (مْ) sonra م ve ب dışındaki 26 harften biri gelirse olur; gunnesiz ve açık okunur (Örnek: لَمْ يَلِدْ).

  2. Örnek 2Aşağıdaki ayet örneklerinde yer alan idgam çeşitlerini (Misleyn, Mütecaniseyn, Mütekaribeyn) nedenleriyle birlikte belirleyiniz: a) قَدْ دَخَلُوا b) قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ c) وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا

    Cevabı göster

    a) قَدْ دَخَلُوا: Sakin dal (دْ) harfinden sonra yine dal (دَ) harfi geldiği için (aynı iki harf) 'İdgam-ı Misleyn Bila-Gunne' vardır. b) قَدْ تَبَيَّنَ: Sakin dal (دْ) harfinden sonra aynı mahreçten çıkan fakat sıfatı farklı olan te (ت) harfi geldiği için 'İdgam-ı Mütecaniseyn' vardır. c) قُلْ رَبِّ: Sakin lam (لْ) harfinden sonra yakın mahreçli ra (ر) harfi geldiği için 'İdgam-ı Mütekaribeyn' vardır.

  3. Örnek 3İdgam-ı Misleyn kuralı hangi harflerde 'Meal-Gunne' (gunneli), hangi harflerde 'Bila-Gunne' (gunnesiz) olarak uygulanır? Örnek veriniz.

    Cevabı göster

    Gunne sıfatı sadece nun (ن) ve mim (م) harflerinde bulunduğu için; sakin ن'dan sonra ن gelirse (مِنْ نِعْمَةٍ) veya sakin م'den sonra م gelirse (أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ) 'İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne' (gunneli) olur. Bu iki harfin dışındaki diğer 26 harfin kendisiyle birleşmesinde ise (اِذْهَبْ بِكِتَابِي، رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ gibi) 'İdgam-ı Misleyn Bila-Gunne' (gunnesiz) olur.

  4. Örnek 4«فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ» (Kevser, 2) ve «إِنَّ اللّٰهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» (Bakara, 20) ayetlerinin son kelimelerinde durulduğunda (vakıf yapıldığında) Ra (ر) harflerinin kalın mı yoksa ince mi okunacağını nedenleriyle açıklayınız.

    Cevabı göster

    Birinci ayetin sonundaki «وَانْحَرْ» kelimesinde durulduğunda Ra sakindir ve kendisinden önceki حَ harfinin harekesi üstün olduğu için Ra KALIN okunur. İkinci ayetin sonundaki «قَدِيرٌ ← قَدِيرْ» kelimesinde durulduğunda ise sakin Ra'dan hemen önce cezimli med yâ'sı (ي) bulunduğu için Ra İNCE okunur.

  5. Örnek 5«مِنْ بَعْدِ» ifadesindeki tecvit kuralı ile «وَهُمْ بِالْآخِرَةِ» ifadesindeki tecvit kuralını karşılaştırarak aralarındaki farkı açıklayınız.

    Cevabı göster

    «مِنْ بَعْدِ» ifadesinde sakin nundan (نْ) sonra be (ب) harfi geldiği için sakin nun mim sesine çevrilerek gunneli okunur; bu kural 'İklâb'dır. «وَهُمْ بِالْآخِرَةِ» ifadesinde ise doğrudan sakin mim'den (مْ) sonra be (ب) harfi geldiği için mim sesi dudakta gunneli olarak gizlenir; bu kural 'İhfa-i Şefevî' (Dudak İhfası) kuralıdır.

  6. Örnek 6İdgam-ı Mütecaniseyn kuralının uygulandığı üç mahreç grubunu harfleriyle birlikte yazınız.

    Cevabı göster

    1. Grup (Dil ucu - üst ön diş dipleri): ط - د - ت harfleri (قَدْ تَبَيَّنَ، عَبَدْتُمْ). 2. Grup (Dil ucu - ön diş uçları / peltek harfler): ظ - ذ - ث harfleri (إِذْ ظَلَمُوا، يَلْهَثْ ذٰلِكَ). 3. Grup (Dudak harfleri): ب - م harfleri (ارْكَبْ مَعَنَا).

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Sakin mim (مْ) harfinden hemen sonra harekeli bir be (ب) harfi geldiğinde (örneğin «تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ» ayetinde) uygulanan tecvit kuralı aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2«قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ» (Bakara suresi, 256. ayet) ifadesinde sakin dal (دْ) harfinden sonra te (ت) harfinin gelmesiyle oluşan ve mahreçleri aynı, sıfatları farklı iki harfin birleştirilmesini ifade eden tecvit kuralı hangisidir?

  3. 3«وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا» (İsrâ suresi, 24. ayet) ifadesindeki «قُلْ رَبِّ» bölümünde sakin lam (لْ) harfinin yakın mahreçli ra (ر) harfine katılarak «kur-rabbi» şeklinde okunması hangi idgam çeşidine örnektir?

  4. 4Aşağıdaki Kur'an-ı Kerim kelimelerinin hangisinde yer alan Ra (ر) harfi 'ince (terkik)' olarak okunur?

  5. 5

    • Sakin mim'den (مْ) sonra yine harekeli bir mim (م) harfi gelirse (لَهُمْ مَا gibi) İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne olur.
    • «لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ» ayetinde sakin mim harflerinden sonra ي ve و harfleri geldiği için İhfa-i Şefevî yapılır.
    • Mahreçleri ve sıfatları birebir aynı olan iki harfin (ن ve م hariç) birleşmesine İdgam-ı Misleyn Bila-Gunne denir.
    • Ra (ر) harfinin kendi harekesi üstün (رَ) veya ötre (رُ) olduğunda Ra harfi ince (terkik) okunur.
    • «أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ» ayetinde sakin kaf (قْ) harfinden sonra yakın mahreçli kef (ك) harfi geldiği için İdgam-ı Mütekaribeyn kuralı oluşur.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Sakin mim'den sonra mim ve be dışındaki 26 harften biri geldiğinde mim harfinin açıkça okunmasına adı verilir.
    2. Mahreçleri aynı, sıfatları farklı olan iki harfin yan yana gelerek birleştirilmesine İdgam-ı denir.
    3. Mahreçleri veya sıfatları birbirine yakın olan iki harfin (ل-ر ve ق-ك) birleştirilmesine İdgam-ı adı verilir.
    4. Ra (ر) harfinin kendi harekesi esre (kesra) olduğunda Ra harfi olarak telaffuz edilir.
    5. Sakin mim'den sonra be (ب) harfi geldiğinde dudaklarda gunne tutularak yapılan gizlemeye denir.

  8. 8Kureyş suresinin 4. ayeti olan «اَلَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ» ayet-i kerimesinde geçen sakin mim (مْ) ve sakin nun (نْ) kurallarını bularak her birinin adını ve nasıl telaffuz edileceğini açıklayınız.

Kısaca

  • Sakin Mim'in Üç Hâli: Sakin mim'den (مْ) sonra م gelirse İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (لَهُمْ مَا); ب gelirse İhfa-i Şefevî (تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ); diğer 26 harf gelirse İzhar-ı Şefevî (لَمْ يَلِدْ) olur.
  • İdgam-ı Misleyn: Mahreci ve sıfatı aynı olan iki harfin birleşmesidir; ن ve م harflerinde Meal-Gunne (gunneli), diğer 26 harfte Bila-Gunne (gunnesiz) uygulanır.
  • İdgam-ı Mütecaniseyn: Mahreci aynı, sıfatı farklı olan üç harf grubunda (ط-د-ت, ظ-ذ-ث, ب-م) birincinin ikinciye katılmasıdır (قَدْ تَبَيَّنَ, إِذْ ظَلَمُوا, ارْكَبْ مَعَنَا).
  • İdgam-ı Mütekaribeyn: Mahreç veya sıfatları birbirine yakın olan ل-ر (قُلْ رَبِّ) ve ق-ك (أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ) harflerinin birleştirilerek okunmasıdır.
  • Ra (ر) Harfinin Okunuşu: Ra harfi üstün veya ötreli olduğunda (veya sakin olup öncesi üstün/ötre ise) kalın (tefhim); esreli olduğunda (veya sakin olup öncesi asli esre ya da sakin يْ ise) ince (terkik) okunur.

Bu dersin öteki kaynakları