Med (uzatma) Çeşitleri: Mushaftaki Med İşaretleri ve Okunmayan Harfler, Vakıf Şekillerinin (İskan, Ravm, İşmam) Medlere Etkisi, Vasıl-Vakıf Farkı, Çok Medli Kelimelerin Çözümlemesi ve Kafirun, Felak, Fil, Kureyş Surelerinde Telaffuz Uygulamaları

Mushaf, okuyucuya hangi harfin ne kadar uzatılacağını bazı işaretlerle haber verir. Bunların en önemlisi med harfinin üzerine konan dalgalı çizgi biçimindeki medde işaretidir (~). Bu işaret, o yerde Medd-i Tabii'nin üzerine çıkan bir fer'i med bulunduğunu gösterir: Medd-i Muttasıl'da جَآءَ ve السَّمَآءِ, Medd-i Munfasıl'da بِمَآ أُنْزِلَ, Medd-i Lazım'da الضَّآلِّينَ, mukattaa harflerinde الٓمٓ gibi. Medde gören okuyucu “burada 1 elif yetmez” diye düşünmeli, ardından sebebe bakarak meddin çeşidini ve ölçüsünü belirlemelidir. Medd-i Tabii'de medde bulunmaz. Medd-i Arız ve Medd-i Lin'in sebebi yalnız durakta ortaya çıktığı için bunlar da medde ile gösterilmez; ayet sonunda durulduğunda okuyucu bu uzatmayı kendisi fark etmelidir.

Medde işaretiyle karıştırılmaması gereken bir yazım da kelime başındaki آ şeklidir. آمَنُوا, آتَى, آدَمَ kelimelerinde bu biçim, hemze ile arkasından gelen elifin tek harf gibi birleşik yazılmasıdır; burada sebep med harfinden önce geldiği için Medd-i Bedel vardır ve Hafs rivayetinde yalnız 1 elif uzatılır. Ancak arkasında kalıcı sükun bulunan آلْآنَ ve soru hemzesi taşıyan آللّٰهُ kelimelerinde aynı yazım 4 elif okunur. Bunlara ek olarak geçen haftalarda tanıdığımız asar (dik üstün) ve çeker (dik esre) 1 eliflik uzatmayı, zamirden sonra yazılan küçük vav ve ya (لَهُۥ, بِهٖ) ise zamir sılasını gösterir.

Mushafta bazı harfler yazıldığı hâlde hiç okunmaz. Çoğul bildiren vavdan sonra yazılan elif (قَالُوا, آمَنُوا, فَلْيَعْبُدُوا) okunmaz; bu elif, vavı kelimenin kökünden ayırt ettiği için ayırıcı elif (elif-i fârika) diye anılır. أُولٰئِكَ kelimesinde hemzeden sonraki vav, مِائَةٌ kelimesinde ise mimden sonraki elif okunmaz. Bazı mushaf baskılarında bu harflerin üzerine küçük bir yuvarlak konarak okunmadıkları belirtilir. Bir de yalnız durakta okunan elifler vardır: Hafs rivayetinde أَنَا kelimesinin sonundaki elif geçişte okunmaz (وَلَا أَنَا عَابِدٌ “ve lâ ene âbidün”), durulduğunda “enâ” diye okunur. Kehf Suresi 38. ayetteki لٰكِنَّا هُوَ اللّٰهُ رَبِّي ifadesi geçişte “lâkinne huvallâhu rabbî” okunur; Ahzab Suresi 10. ayetin sonundaki الظُّنُونَا kelimesinde durulunca elif okunur: “ez-zunûnâ”. Bu harfleri okumak, var olmayan bir meddi okuyuşa eklemek demektir.

Ayet sonunda ya da uygun bir yerde dururken son harfin harekesi üç farklı şekilde ele alınabilir. Bunların en yaygını iskandır: Son harf tamamen sakin okunur, harekeden hiçbir iz kalmaz; نَسْتَعِينُ kelimesinde “nesta'în” diye durmak gibi. İkincisi ravmdır: Son harfin harekesi, yanındaki kişinin duyabileceği kadar hafif ve kısa bir sesle, harekenin yaklaşık üçte biri ölçüsünde gösterilir; “nesta'înü” derken sondaki ötrenin fısıltıya yakın duyulması gibi. Üçüncüsü işmamdır: Son harf sakin okunduktan hemen sonra dudaklar, ses çıkarmadan ötre harekesine işaret eder gibi yuvarlanır. İşmam kulakla duyulmaz, ancak dinleyenin yüzüne bakan kişi tarafından görülür.

Bu üç şeklin her harekede yapılamadığını bilmek gerekir. İskan bütün harekelerde yapılabilir. Ravm yalnız ötre ve esrede, işmam ise yalnız ötrede yapılır. Bu yüzden Fatiha Suresi'nde نَسْتَعِينُ kelimesinde üç şekil de, الرَّحِيمِ kelimesinde iskan ve ravm, الْعَالَمِينَ kelimesinde ise yalnız iskan uygulanabilir. Tenvinli üstünle biten kelimelerde durulunca Medd-i Ivaz yapılır (أَفْوَاجًا = efvâcâ); kelime sonundaki yuvarlak ta (ـة) durakta he sesine dönüşür ve yalnız iskan ile okunur. Çoğul mimi (عَلَيْهِمْ) ile geçişte sonraki sakin harf yüzünden geçici hareke alan harflerde de ravm ve işmam yapılmaz.

Vakıf şeklinin seçimi doğrudan uzatma ölçüsünü etkiler. İskan ve işmamda son harf tam sakin okunduğu için Medd-i Arız ve Medd-i Lin'in sebebi oluşur; bu medler caiz olarak 1, 2 veya 4 elif uzatılabilir. Ravmda ise harekenin bir kısmı seslendirildiği için harf tam sakin sayılmaz, okuyuş geçişe benzer; bu nedenle ravm ile durulduğunda Medd-i Arız yapılmaz, uzatma yalnız 1 elif Medd-i Tabii ölçüsünde kalır. Medd-i Muttasıl ise vakıf şeklinden etkilenmez: يَشَاءُ kelimesinde iskanla da ravmla da durulsa uzatma vacip olarak 4 eliftir; çünkü bu meddin sebebi duraktaki sükun değil, aynı kelimedeki hemzedir.

Kur'an okurken bir kelimeyi sonrakine bağlayarak durmadan okumaya vasıl, kelimenin sonunda nefes alarak durmaya vakıf denir. Med çeşitlerinin bir kısmı yalnız durakta, bir kısmı yalnız geçişte ortaya çıkar. Medd-i Arız, Medd-i Lin ve Medd-i Ivaz durak sükunuyla doğduğu için sadece vakıfta bulunur. Zamir sılası ise geçişte yapılır, zamir üzerinde durulursa düşer. Med harfinden sonra ayrı kelimede sakin harf geldiği için okunmayan med harfleri (فِي الْأَرْضِ) de yalnız geçişte düşer. Medd-i Muttasıl ve Medd-i Lazım ise sebepleri kelimenin kendi yapısında bulunduğu için durakta da geçişte de aynı kalır. Bu nedenle bir okuyucu, nerede duracağına karar verdiği anda o kelimede hangi meddi yapacağına da karar vermiş olur.

Ayetler birbirine bağlandığında bu değişim açıkça duyulur. İhlas Suresi'nin birinci ayeti ikinci ayete bağlanırsa أَحَدٌ اللّٰهُ الصَّمَدُ “ehadunillâhus-samed” diye okunur: Durakta düşen tenvin geçişte okunur ve sonraki sakin lamla karşılaştığı için araya esreli bir nun sesi girer. Nasr Suresi'nin ikinci ayeti üçüncüye bağlanırsa أَفْوَاجًا فَسَبِّحْ “efvâcen fesebbih” okunur; durakta yapılan Medd-i Ivaz geçişte ortadan kalkar. Fatiha'da نَسْتَعِينُ اهْدِنَا ifadesi geçişte “nesta'înühdinâ” okunur; durakta 1, 2 veya 4 elif olabilen Medd-i Arız, geçişte yalnız 1 eliflik Medd-i Tabii'ye döner. Tersine إِنَّهُ kelimesi geçişte “innehû” diye sılalı, durakta ise “inneh” diye sılasız okunur.

Okuyucu bazen nefesi yetmediği için anlamın uygun olmadığı bir yerde durmak zorunda kalır; buna zorunlu durak (ıztırari vakıf) denir. Böyle bir durakta, geçişte okunmayan med harfi geri gelir: فِي الْأَرْضِ ifadesinde فِي üzerinde zorunlu olarak durulursa ya okunur ve “fî” denir. Ardından okuyucu anlamı tamamlamak için bir iki kelime geriden alarak yeniden başlar (ibtida) ve ifadeyi “fil-ard” şeklinde doğru biçimiyle okur. Aynı şekilde إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ ifadesinde إِنَّا üzerinde durulursa sonraki hemze okunmadığı için Medd-i Munfasıl kaybolur ve yalnız Medd-i Tabii kalır. Kısacası vasıl ile vakıf, yalnız nefes almayı değil uzatmanın türünü ve ölçüsünü de belirler.

Mushafta pek çok kelime birden fazla med harfi taşır; bazen bir harfte iki sebep bir araya gelir, bazen yazılan harf okunmaz. Böyle kelimelerde tahmin yürütmek yerine sabit bir çözümleme sırası izlemek hatayı önler. 1. adım: Kelimedeki elif, vav ve ya harflerini bul. 2. adım: Bu harflerin gerçekten med harfi olup olmadığını kontrol et: Elifin önü üstün, vavın önü ötre, yanın önü esre olmalı ve harfin kendisi harekesiz olmalıdır; harekeli vav ve ya ile önü üstün sakin vav ve ya (lin) med harfi değildir. 3. adım: Med harfinin arkasına bak: Hemze mi, sükun mu, yoksa sebep yok mu? 4. adım: Sebep aynı kelimede mi, sonraki kelimede mi; durakta mı oluşuyor? 5. adım: İki sebep çakışıyorsa kuvvet sırasına göre güçlü olanı uygula.

Bu yöntemi bazı kelimelerde deneyelim. أُولٰئِكَ kelimesinde hemzeden sonraki vav yazılıdır ama okunmaz; lam üzerindeki asardan sonra aynı kelimede hemze geldiği için burada Medd-i Muttasıl vardır ve kelime “ülââike” diye 4 elif uzatılarak okunur. جَاءُوا kelimesinde elif ile hemze yan yana olduğu için önce Medd-i Muttasıl (4 elif), hemzeden sonra gelen vavda ise Medd-i Bedel (1 elif) vardır; sondaki ayırıcı elif okunmaz: “cââû”. السَّمَاوَاتِ kelimesinde iki elif bulunur ve ikisinin arkasında da sebep olmadığı için ikisi de 1 eliflik Medd-i Tabii'dir: “es-semâvâti”. Bakara Suresi 4. ayetteki وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ ifadesinde الْآخِرَةِ kelimesinde Medd-i Bedel, يُوقِنُونَ kelimesinin ilk vavında Medd-i Tabii, durulduğunda son vavda Medd-i Arız vardır.

Sebeplerin çakıştığı kelimeler en dikkat isteyen örneklerdir. Maun Suresi 6. ayetteki يُرَاءُونَ kelimesinde önce elif ile hemze buluşur ve Medd-i Muttasıl oluşur; ardından hemzeden sonra gelen vav hem Medd-i Bedel hem de durakta nunun sakin okunması sebebiyle Medd-i Arız taşır. Arız, Bedel'den güçlü olduğu için durakta bu vav 1, 2 veya 4 elif uzatılabilir: “yurââûn”. Maide Suresi 2. ayetteki آمِّينَ الْبَيْتَ ifadesinde ise hemzeden sonra gelen elifin arkasında şeddeli mim vardır; elif hem Medd-i Bedel hem Medd-i Lazım sebebi taşır. Lazım en güçlü med olduğu için hüküm vacip 4 eliftir: “âââmmînel-beyte”. Görüldüğü gibi aynı kelimede farklı med harfleri farklı hükümler taşıyabilir; her med harfi ayrı ayrı çözümlenmelidir.

Kafirun Suresi, Medd-i Munfasıl'ı ve tesviye ilkesini öğrenmek için en uygun surelerden biridir. Birinci ayetteki قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ifadesinde يَا kelimesinin elifinden sonra ayrı kelimede hemze geldiği için Medd-i Munfasıl vardır; أَيُّهَا kelimesinin sonundaki elif ise sonraki sakin lam yüzünden okunmaz: “yâ eyyühel-kâfirûn”. الْكَافِرُونَ kelimesinde كَا hecesi Medd-i Tabii, durakta son vav Medd-i Arız'dır. İkinci ayetteki لَا أَعْبُدُ ve üçüncü ayetteki وَلَا أَنْتُمْ, مَا أَعْبُدُ ifadeleri de Munfasıl'dır. Surede toplam yedi Medd-i Munfasıl bulunur: يَا أَيُّهَا, لَا أَعْبُدُ, iki kez وَلَا أَنْتُمْ, iki kez مَا أَعْبُدُ ve وَلَا أَنَا. Okuyucu ilk Munfasıl'ı kaç elif uzattıysa diğer altısını da aynı ölçüde okumalıdır.

Kafirun Suresi'nde dikkat isteyen iki yer daha vardır. Dördüncü ayetteki وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ ifadesinde أَنَا kelimesinin sonundaki elif geçişte okunmaz; ifade “ve lâ ene âbidün mâ abedtüm” diye okunur ve أَنَا ile عَابِدٌ arasında uzatma yapılmaz. مَا تَعْبُدُونَ ve مَا عَبَدْتُمْ ifadelerinde ise sonraki kelime hemzeyle başlamadığı için مَا kelimesinin elifi yalnız 1 elif Medd-i Tabii'dir. Son ayetteki لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ ifadesinde Hafs rivayetinde وَلِيَ kelimesindeki ya üstünlüdür, dolayısıyla med harfi değildir; دِينُكُمْ kelimesinde Medd-i Tabii, ayet sonundaki دِينِ kelimesinde durakta Medd-i Arız vardır. Üçüncü, dördüncü ve beşinci ayetlerin sonları (أَعْبُدُ, عَبَدْتُمْ) med taşımaz.

Felak Suresi ise ilginç bir özelliğe sahiptir: Beş ayetin sonundaki الْفَلَقِ, خَلَقَ, وَقَبَ, الْعُقَدِ ve حَسَدَ kelimelerinde son harften önce med harfi yoktur; bu yüzden ayet sonlarında hiç Medd-i Arız oluşmaz. Durakta kâf, be ve dal harfleri sakin okunurken kalkale ile seslendirilir. Ayet içlerinde أَعُوذُ, مَا خَلَقَ, غَاسِقٍ, إِذَا, النَّفَّاثَاتِ ve حَاسِدٍ kelimelerinde 1 eliflik Medd-i Tabii vardır. فِي الْعُقَدِ ifadesinde ya, sonraki sakin lam yüzünden okunmaz: “fil-ukad”. غَاسِقٍ إِذَا ve حَاسِدٍ إِذَا ifadelerinde sonraki kelime hemzeyle başlasa da Munfasıl yoktur; çünkü önceki kelime med harfiyle değil tenvinle biter.

Fil Suresi'nin beş ayeti de الْفِيلِ, تَضْلِيلٍ, أَبَابِيلَ, سِجِّيلٍ ve مَأْكُولٍ kelimeleriyle biter. Bu kelimelerin hepsinde son harften önce bir med harfi bulunur ve durakta son harf sakin okunduğu için her ayet sonunda Medd-i Arız oluşur; tesviye gereği beşi de aynı ölçüde uzatılır. Ayet içlerinde بِأَصْحَابِ, فِي تَضْلِيلٍ, أَبَابِيلَ (bâ hecesi), تَرْمِيهِمْ ve بِحِجَارَةٍ kelimelerinde 1 eliflik Medd-i Tabii vardır. كَيْفَ, كَيْدَهُمْ ve طَيْرًا kelimelerindeki ya, önü üstün sakin ya olduğu için lin harfidir; ancak bu kelimelerde durulmadığı için uzatılmaz. طَيْرًا أَبَابِيلَ ifadesinde de tenvinden sonra hemze geldiği için Munfasıl oluşmaz. تَرْمِيهِمْ ve فَجَعَلَهُمْ kelimelerindeki “hum” çoğul zamiri olduğundan sıla yapılmaz.

Kureyş Suresi ise Medd-i Lin'in en güzel uygulama alanıdır. Dört ayetin sonundaki قُرَيْشٍ, الصَّيْفِ, الْبَيْتِ ve خَوْفٍ kelimelerinin hepsinde önü üstün sakin vav veya ya vardır ve durakta son harf sakin okunur; böylece dört ayetin dördü de Medd-i Lin ile biter. Lin, durakta caiz olarak 1, 2 veya 4 elif uzatılabilir ve dört durakta aynı ölçü korunmalıdır. Birinci ayetteki لِإِيلَافِ ve ikinci ayetteki إِيلَافِهِمْ kelimelerinde hemzeden sonra ya geldiği için Medd-i Bedel (1 elif), لَافِ hecesinde Medd-i Tabii vardır. İkinci ayetteki الشِّتَاءِ kelimesinde elif ile hemze aynı kelimede olduğu için vacip Medd-i Muttasıl yapılır; bu kelimede durulmadığından ölçüsü 4 eliftir.

Üçüncü ayetteki فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَيْتِ ifadesinde فَلْيَعْبُدُوا kelimesinin vavı Medd-i Tabii'dir, sonundaki ayırıcı elif okunmaz; هٰذَا kelimesinde he üzerindeki asar 1 elif okunur, kelime sonundaki elif ise sonraki sakin lam yüzünden düşer: “hâzel-beyt”. Dördüncü ayetteki الَّذِي أَطْعَمَهُمْ ifadesinde med harfi ya ile biten kelimeden sonra hemzeyle başlayan kelime geldiği için Medd-i Munfasıl vardır; جُوعٍ kelimesinde vav öncesi ötreli med harfi olduğu için durulduğunda Medd-i Arız, وَآمَنَهُمْ kelimesinde Medd-i Bedel, ayet sonundaki خَوْفٍ kelimesinde Medd-i Lin bulunur. Kısa bir surede Tabii, Bedel, Muttasıl, Munfasıl, Arız ve Lin'in bir arada bulunması, Kureyş Suresi'ni med tekrarı için mükemmel bir alıştırma hâline getirir.