Med (uzatma) Çeşitleri: Medd-i Lazım'ın Kısımları ve Mukattaa Harfleri, Medd-i Tabii Hükmündeki Uzatmalar (Sıla, Ivaz, Bedel), Özel Medler, Medlerin Kuvvet Sırası ve Kısa Surelerde Telaffuz Uygulamaları

Geçen hafta Medd-i Lazım'ın, med harfinden sonra durulsa da geçilse de değişmeyen kalıcı sükun (sükun-u lazım) gelmesiyle oluştuğunu öğrenmiştik. Bu hafta bu meddi daha yakından tanıyoruz. Tecvit âlimleri Medd-i Lazım'ı iki ölçüye göre dörde ayırır: Birinci ölçü, kalıcı sükunun bir kelimede mi yoksa sure başındaki bir harfin adında mı bulunduğudur. İkinci ölçü ise sükunun türüdür: Sükun şedde ile gelmişse ses ağırlaştığı için müsakkal (ağır), yalnızca cezim ile gelmişse muhaffef (hafif) denir. Böylece Kelime-i Müsakkale, Kelime-i Muhaffefe, Harfi Müsakkal ve Harfi Muhaffef olmak üzere dört kısım ortaya çıkar. Dört kısmın hükmü aynıdır: Uzatma vaciptir ve her okuyuşta 4 elif miktarı yapılır.

Kelime-i Müsakkale, med harfinden sonra aynı kelimede şeddeli bir harf gelmesidir. Fatiha'nın sonundaki الضَّالِّينَ (ed-dââllîn), Naziat Suresi 34. ayetteki الطَّامَّةُ (et-tââmme), Abese Suresi 33. ayetteki الصَّاخَّةُ (es-sââhha) ve pek çok ayette geçen دَابَّةٍ (dââbbe) bu kısma örnektir. Kelime-i Muhaffefe ise med harfinden sonra aynı kelimede şeddesiz, yalnız cezimli bir harf gelmesidir; Kur'an-ı Kerim'de bunun bilinen örneği Yunus Suresi'nin 51 ve 91. ayetlerinde geçen آلْآنَ (âââl-âne) kelimesidir. Bu kelimede soru hemzesinden sonra gelen elif, cezimli lam (لْ) sebebiyle 4 elif uzatılır.

Kur'an-ı Kerim'de 29 surenin başında bulunan ve tek tek adlarıyla okunan harflere huruf-u mukattaa (kesik harfler) denir. Bu harfler hece hâlinde değil, alfabedeki adlarıyla okunur: الٓمٓ "elif lââm mîîm" diye okunur. Adı üç harfli olup ortasında med harfi bulunan sekiz harf كَمْ عَسَلْ نَقَصْ formülünde toplanır (kâf, mîm, ayn, sîn, lâm, nûn, kâf, sâd) ve bunlar 4 elif uzatılır. Harfin adının son sesi kendisinden sonraki harfe idgam edilirse Harfi Müsakkal, idgam edilmezse Harfi Muhaffef olur: Bakara Suresi başındaki الٓمٓ içinde "lâm" adının sonundaki mim, "mîm" adının başındaki mime katıldığı için Harfi Müsakkal; aynı ifadedeki "mîm" ile صٓ, قٓ, نٓ ise Harfi Muhaffef'tir. Adı iki harfli olan حَيٌّ طَهُرَ harfleri (hâ, yâ, tâ, hâ, râ) ise Medd-i Tabii gibi yalnız 1 elif uzatılır: طٰهٰ "tâ hâ", يٰسٓ "yâ sîîn" okunur.

Kur'an-ı Kerim'de bazı uzatmalar yazıda belirgin bir med harfi görünmeden yapılır. Bunların başında zamir sılası gelir. Üçüncü tekil şahıs zamiri olan "hu" (ـهُ) ve "hi" (ـهِ), önündeki ve arkasındaki harfler harekeli olduğunda ötresi "û", esresi "î" gibi 1 elif uzatılarak okunur. Buna Sıla-i Kasîra (kısa sıla) denir: إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا "innehû kâne tevvâbâ", لَهُ كُفُوًا "lehû küfüven", بِهِ "bihî" gibi. Zamirden hemen sonra hemze gelirse uzatma Medd-i Munfasıl ölçüsüne çıkar ve buna Sıla-i Tavîle (uzun sıla) denir: Bakara Suresi 255. ayetteki عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ "indehûûû illâ bi-iznih" bunun güzel bir örneğidir. Zamirden önceki harf sakin ise Hafs rivayetinde sıla yapılmaz: وَاسْتَغْفِرْهُ "vestağfirhu", فِيهِ هُدًى "fîhi hüden" okunur; bunun bilinen istisnası Furkan Suresi 69. ayetteki فِيهِ مُهَانًا "fîhî mühânâ" ifadesidir.

Mushafta uzatma bazen küçük işaretlerle gösterilir. Harfin üstüne dik konan üstüne asar, altına dik konan esreye çeker denir; ikisi de 1 elif Medd-i Tabii hükmündedir: الرَّحْمٰنِ "er-rahmâni", ذٰلِكَ "zâlike", هٰذَا "hâzâ", إِلٰهِ "ilâhi", بِهٖ "bihî". Kelime sonundaki tenvinli üstün (ـًا) üzerinde durulduğunda tenvinin nun sesi düşer ve yerine 1 elif uzatma yapılır; "karşılık, bedel" anlamındaki bu uzatmaya Medd-i Ivaz denir: أَفْوَاجًا durakta "efvâcâ", تَوَّابًا durakta "tevvâbâ", عَلِيمًا حَكِيمًا durakta "alîmen hakîmâ" okunur. Tenvinli ötre ve esrede ise durulunca tenvin düşer, harf sakin okunur ve uzatma yapılmaz: أَحَدٌ "ehad" olur.

Hemzeden sonra med harfi gelirse oluşan uzatmaya Medd-i Bedel denir. آمَنُوا kelimesinin aslı iki hemzelidir; ikinci hemze med harfine dönüştüğü (bedel olduğu) için bu adı alır. آمَنُوا "âmenû", إِيمَانًا "îmânen", أُوتُوا "ûtû" kelimelerinde hemzeden sonra med harfi vardır. Ülkemizde okunan Asım kıraatinin Hafs rivayetinde Medd-i Bedel, Medd-i Tabii gibi 1 elif uzatılır. Medd-i Bedel'i Medd-i Muttasıl ile karıştırmamak gerekir: Muttasıl'da önce med harfi sonra hemze gelir (جَاءَ); Bedel'de ise önce hemze sonra med harfi gelir (آمَنُوا).

Bazı uzatmalar, ölçüsü bakımından yeni bir med olmasa da yerine getirdikleri özel görev nedeniyle ayrı adlarla anılır. Bunlardan ilki Medd-i Temkindir. "Temkin" sözlükte "sağlamlaştırmak, yerli yerine oturtmak" demektir. Bir kelimenin sonunda öncesi esreli med harfi ya (ي) bulunur ve sonraki kelime harekeli bir ya ile başlarsa, iki ya birbirine katılıp şeddeli tek harf gibi okunmasın diye birinci ya'daki med belirgin şekilde 1 elif yapılır. Nas Suresi 5. ayetteki الَّذِي يُوَسْوِسُ "ellezî yuvesvisu" ve sıkça geçen فِي يَوْمٍ "fî yevmin" ifadeleri bunun örneğidir. Aynı dikkat vav için de gösterilir: آمَنُوا وَعَمِلُوا "âmenû ve amilû" okunurken iki vav birleştirilmez. Temkin ihmal edilirse "fiyyevmin" ya da "ellezîyyuvesvisu" gibi hatalı bir okuyuş ortaya çıkar.

İkincisi Medd-i Ta'zimdir. Kelime-i tevhit olan لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ ve لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ ifadelerindeki لَا إِلٰهَ kısmında med harfinden sonra ayrı kelimede hemze geldiği için aslında Medd-i Munfasıl vardır. Munfasıl caiz olduğundan hızlı okuyuşta kısaltılabilir; ancak bazı kıraat âlimleri Allah'tan başka ilah bulunmadığını vurgulamak ve Allah'ı yüceltmek (tazim) amacıyla buradaki olumsuzluk edatı لَا üzerindeki uzatmayı hızlı okuyuşta da kısaltmamış, orta ölçüde uzatmayı tercih etmiştir. Bu uzatmaya Medd-i Ta'zim (Medd-i Mübalağa) denir. Burada uzatma, anlamdaki kesin olumsuzluğu sesle de hissettirir.

Üçüncüsü Medd-i Farktır. Soru bildiren hemze (أَ) ile harf-i tarif (الْ) yan yana geldiğinde harf-i tarifin hemzesi düşer ve soru hemzesinden sonra bir uzatma yapılır. Yunus Suresi 59. ayetteki آللّٰهُ أَذِنَ لَكُمْ "Allah mı size izin verdi?" ve En'am Suresi 143-144. ayetlerdeki آلذَّكَرَيْنِ "İki erkeği mi?" ifadeleri bunun örneğidir. Bu med uzatılmayıp kısa okunursa soru cümlesi haber cümlesine benzer ve anlam değişir; uzatma soru ile haberi birbirinden ayırdığı (fark ettirdiği) için bu adı almıştır. Medd-i Fark, Medd-i Lazım hükmündedir ve 4 elif uzatılır; Yunus Suresi'ndeki آلْآنَ kelimesi de soru hemzesi taşıdığı için aynı ailedendir.

Bazen tek bir med harfinde iki farklı uzatma sebebi bir araya gelir. Böyle durumlarda tecvitte "güçlü sebep zayıf sebebi geçersiz kılar" ilkesi uygulanır. Medlerin güçlüden zayıfa doğru sırası şöyledir: Lazım, Muttasıl, Arız, Munfasıl, Bedel. Bu sıranın mantığı kolayca anlaşılır: Medd-i Lazım'da sebep kalıcı sükundur ve aynı kelimededir; Muttasıl'da sebep de aynı kelimededir ama hemzedir; Arız'ın sebebi sadece durakta oluşan geçici sükundur; Munfasıl'da hemze ayrı bir kelimededir; Bedel'de ise hemze med harfinden sonra değil öncedir, bu yüzden en zayıf sebeptir.

Çakışmaya en sık rastlanan örnek, ayet sonunda hemze ile biten kelimelerdir. يَشَاءُ veya السَّمَاءِ kelimesinde durulduğunda hemze geçici olarak sakin okunur; böylece aynı elifte hem Medd-i Muttasıl hem Medd-i Arız sebebi bulunur. Muttasıl daha güçlü olduğundan hüküm Muttasıl'ındır: Bu kelime durakta 1 elife indirilemez, vacip olarak 4 elif uzatılır. Buna karşılık حُسْنُ مَآبٍ ifadesinde durulduğunda elifte hem Medd-i Bedel (önünde hemze var) hem Medd-i Arız (sonrasında durak sükunu var) sebebi buluşur; güçlü olan Arız'dır ve durakta 1, 2 veya 4 elif uzatılabilir. Sebep ortadan kalkarsa med de değişir: إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ ifadesinde إِنَّا üzerinde durulursa hemze okunmadığı için Munfasıl ortadan kalkar ve Medd-i Tabii kalır.

Med harflerinin her zaman okunmadığını da bilmek gerekir. Kelime sonundaki med harfinden sonra bir sonraki kelimenin başında sakin harf (çoğunlukla harf-i tarifin lamı ya da şeddeli harf) gelirse iki sakin yan yana gelemeyeceği için med harfi yazıda kalır ama okunuşta düşer. فِي الْأَرْضِ "fil-ard", إِلَّا الَّذِينَ "illellezîne", وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ "ve amilüs-sâlihât", قَالَا الْحَمْدُ "kâlel-hamdü" şeklinde okunur. Bu durum Medd-i Lazım değildir; çünkü sükun ayrı kelimededir ve med harfi okunmadığı için uzatma da yoktur. Ayrıca caiz medlerde tesviye (eşitleme) ilkesine uyulur: Bir okuyuşta Munfasıl kaç elif uzatıldıysa sonraki Munfasıllar da aynı ölçüde uzatılır.

Med kurallarını bilmek işin yarısıdır; asıl hedef, bu kuralları kulağa doğru gelen ölçüde telaffuz etmektir. Tecvit eğitiminde uzatma süresi geleneksel olarak parmakla ölçülür: Normal okuma hızında bir parmağı kapatıp açacak kadar geçen süre 1 elif kabul edilir; 2 elif iki parmak, 4 elif dört parmak süresidir. Öğrenme sürecinde dört basamak izlenir: Önce güvenilir bir hocadan ya da kayıttan dinleyerek uzatmaları algılarız; sonra metin üzerinde med harflerini ve sebeplerini işaretleyerek belirleriz; ardından parmakla ölçerek hece hece tekrar ederiz; en sonunda akıcı bir okuyuş içinde ölçüyü bozmadan telaffuz ederiz. Tilavet boyunca aynı hızı korumak, ölçülerin tutarlı kalmasını sağlar.

Okuma hataları tecvitte lahn olarak adlandırılır ve ikiye ayrılır. Lahn-ı celi (açık hata), harfi değiştirmek, düşürmek veya eklemek gibi kelimenin yapısını bozan hatalardır. Medd-i Tabii'yi kısaltıp قَالَ kelimesini "kale" diye okumak, med harfini düşürmek anlamına geldiği için bu türdendir; olumsuzluk bildiren لَا veya seslenme bildiren يَا gibi kelimelerde elifi kısaltmak da kelimeyi başka bir edata benzetir. Tersi de hatadır: Med harfi olmayan kısa harekeyi uzatmak, kelimeye olmayan bir harf eklemek demektir. أَحَدٌ kelimesini "âhad", لَمْ يَلِدْ ifadesini "lem yâlid", هُوَ kelimesini "hûve" diye okumak bu yanlışa örnektir.

Lahn-ı hafi (gizli hata) ise kelimenin yapısını bozmayan ama okuyuşun güzelliğini ve ahengini zedeleyen hatalardır. Caiz medlerde ölçüyü bir yerde 4, bir yerde 1 elif yaparak tesviyeyi bozmak; Medd-i Tabii'yi gereğinden fazla uzatıp sesi sündürmek; lin harflerini durak olmayan yerde uzatmak bu türdendir. عَلَيْهِمْ kelimesini "aleeeyhim" veya يَوْمِ الدِّينِ ifadesini "yeeevmid-dîn" diye uzatmak yanlıştır; lin harfi yalnız sonrasında durak sükunu geldiğinde uzatılabilir. Vacip medleri hızlı okuyuşta 1 elife indirmek ise tecvide açıkça aykırıdır ve mutlaka kaçınılmalıdır.

Haftanın son adımında, namazda sıkça okuduğumuz kısa sureleri med bakımından inceliyoruz. Nasr Suresi birinci ayeti إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللّٰهِ وَالْفَتْحُ ifadesinde إِذَا kelimesindeki elif 1 elif Medd-i Tabii'dir; çünkü sonraki kelime hemzeyle değil cim harfiyle başlar. جَاءَ kelimesinde ise med harfi ile hemze aynı kelimede olduğu için vacip Medd-i Muttasıl vardır. İkinci ayetteki النَّاسَ, يَدْخُلُونَ, فِي دِينِ اللّٰهِ kelimelerinde Medd-i Tabii bulunur; ayet sonundaki أَفْوَاجًا kelimesinde durulduğunda "efvâcâ" şeklinde Medd-i Ivaz yapılır. Üçüncü ayette وَاسْتَغْفِرْهُ kelimesinde zamirden önceki ra sakin olduğu için sıla yoktur; إِنَّهُ كَانَ ifadesinde zamir iki harekeli harf arasında kaldığı için "innehû kâne" şeklinde Sıla-i Kasîra yapılır; تَوَّابًا kelimesinde durakta yine Medd-i Ivaz vardır.

Kevser Suresi'nin ilk ayetindeki إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ ifadesinde Medd-i Munfasıl, أَعْطَيْنَاكَ kelimesinin نَا hecesinde Medd-i Tabii vardır. الْكَوْثَرَ kelimesindeki vav lin harfidir; fakat durakta sükun alan harf ra'dır ve lin harfinin hemen arkasında değildir, bu yüzden burada Medd-i Lin oluşmaz. Son ayetteki شَانِئَكَ kelimesinde hemze bulunsa da med harfi elif ile hemze arasında nun vardır; dolayısıyla Muttasıl değil, Medd-i Tabii vardır. Asr Suresi'nde الْإِنْسَانَ ve لَفِي kelimelerinde Medd-i Tabii; إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ifadesinde إِلَّا kelimesinin elifi sonraki sakin lam yüzünden okunmaz, آمَنُوا kelimesinde Medd-i Bedel (1 elif) vardır; وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ifadesinde vav düşer ve "ve amilüs-sâlihâti" okunur; وَتَوَاصَوْا kelimesinin sonundaki vav lin harfidir ve uzatılmadan "tevâsav" okunur.

İhlas Suresi'nde قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ ayetindeki هُوَ kelimesinde med yoktur, çünkü vav harekelidir; lafzatullahtaki asar 1 elif Medd-i Tabii'dir ve ayet sonunda "ehad" diye durulur. لَمْ يُولَدْ kelimesinde öncesi ötreli sakin vav Medd-i Tabii'dir; son ayetteki لَهُ كُفُوًا ifadesinde Sıla-i Kasîra ile "lehû küfüven" okunur. Nas Suresi'nde ise her ayet sonundaki النَّاسِ ve الْخَنَّاسِ kelimelerinde elif ile sin arasında durak sükunu oluştuğu için Medd-i Arız vardır ve tesviye gereği hepsi aynı ölçüde uzatılır. إِلٰهِ النَّاسِ ifadesindeki asar Medd-i Tabii, beşinci ayetteki الَّذِي يُوَسْوِسُ ifadesi Medd-i Temkin örneğidir. İkinci ayetteki مَلِكِ النَّاسِ ifadesinin Hafs rivayetinde elifsiz, "meliki" diye kısa okunduğuna; Fatiha'daki مَالِكِ kelimesinden farklı olduğuna da dikkat edilmelidir.