Yahudiliğin Ritüelleri, Sembolleri ve Kutsal Mekânları: Dua, Şabat, Bayramlar, Hayat Döngüsü, Kaşrut, Menora, Magen David, Kudüs ve Sinagog

Dinler Tarihi'nde ritüel, bir dinin mensuplarınca belirli zaman, yer ve biçimde düzenli olarak tekrarlanan dinî uygulamalara denir. Yahudilikte ritüeller mitzva (emir, dinî yükümlülük) kavramıyla birlikte düşünülür. Rabbani geleneğe göre Tora'da 248'i emir, 365'i yasak olmak üzere toplam 613 mitzva bulunur. Yahudiler bu emirleri yerine getirmeyi, Tanrı ile İsrailoğulları arasında yapıldığına inandıkları ahdin bir gereği olarak görür. MS 70'te İkinci Mabed yıkılınca kurban ibadeti sona ermiş; rabbiler kurbanın yerini dua, Tora öğrenimi ve iyilik almıştır görüşünü benimsemiştir.

Yahudilikte günde üç vakit dua edilir: sabah duası Şaharit, öğleden sonra duası Minha ve akşam-gece duası Maariv (Arvit). Gelenek bu üç vakti Hz. İbrahim, Hz. İshak ve Hz. Yakup'a dayandırır ve Mabed'deki sabah ile akşam kurbanlarının zamanlarına karşılık geldiğini belirtir. Duaların iki temel unsuru, sabah ve akşam okunan Şema Yisrael ile ayakta, Kudüs'e yönelerek ve sessizce okunan Amida duasıdır. Dualar Sidur adı verilen dua derlemesinden okunur. Toplu dua için minyan, yani 13 yaşını doldurmuş en az on kişilik bir topluluk gerekir; Ortodokslar minyanda yalnızca erkekleri sayarken Muhafazakâr ve Reform ekoller kadınları da sayar.

Dua sırasında kullanılan ritüel eşyalar Tora'daki emirlere dayanır. Talit, sabah duasında omuzlara alınan dua şalıdır; dört köşesinde tzitzit denilen püsküller bulunur (Sayılar 15:38-39). Tefilin, içinde Tora pasajları yazılı parşömen bulunan iki küçük deri kutudur; biri alına, diğeri sol kola kayışlarla bağlanır (Tesniye 6:8). Tefilin hafta içi sabah duasında takılır, Şabat ve bayramlarda takılmaz. Kipa, Tanrı'ya saygının ifadesi olarak başa giyilen küçük takkedir; Tora'da doğrudan bir emir olmayıp gelenekle yerleşmiştir. Mezuza ise Şema'yı içeren parşömenin konduğu ve evlerin kapı pervazlarına çakılan kutucuktur (Tesniye 6:9); dindar Yahudiler kapıdan geçerken mezuzaya dokunur.

Şabat, İbranice 'durmak, ara vermek' anlamına gelen ve Yahudiliğin en önemli haftalık ritüelini oluşturan kutsal dinlenme günüdür. Tekvin 2:2-3'te Tanrı'nın yaratılışı altı günde tamamlayıp yedinci günü kutsadığı anlatılır. On Emir'in dördüncüsü 'Şabat gününü kutsal sayarak anımsa' (Çıkış 20:8) buyruğudur; Tesniye 5:15 ise Şabat'ı Mısır'daki kölelikten kurtuluşun hatırası olarak da yorumlar. Yahudi takviminde gün akşamla başladığı için Şabat cuma gün batımından başlar ve cumartesi akşamı gökte üç yıldız görününceye kadar yaklaşık 25 saat sürer.

Şabat ev ile sinagog arasında paylaşılan törenlerle yaşanır. Cuma günü gün batmadan önce evin kadını genellikle iki Şabat mumu yakar ve dua eder. Sinagogda Şabat'ı bir gelin gibi karşılamayı simgeleyen Kabbalat Şabat duaları okunur. Akşam yemeğinden önce bir kadeh şarap üzerinde Kidduş (takdis) duası okunur ve iki örgülü halla ekmeği bölünür; iki ekmek, çölde cuma günleri iki kat man yağdığı anlatısını hatırlatır (Çıkış 16:22). Cumartesi sabahı sinagogda o haftaya ait Tora bölümü (paraşa) okunur; böylece Tora bir yıl içinde baştan sona okunmuş olur. Şabat, cumartesi akşamı şarap, güzel kokulu baharat ve örgülü mumla yapılan Havdala (ayırma) töreniyle uğurlanır.

Rabbani gelenek, Mabed'in yapımında kullanılan işlerden yola çıkarak Şabat'ta yapılması yasak olan 39 ana iş türü (melaha) belirlemiştir: ekip biçmek, pişirmek, yazı yazmak, ateş yakmak ve söndürmek, özel alandan kamusal alana eşya taşımak bunlardandır. Ortodoks Yahudiler bu yasakları elektrik düğmesine basmak ve araç kullanmak gibi modern işlere de uygular; Reform Yahudilikte ise uygulama büyük ölçüde bireysel tercihe bırakılmıştır. Ancak bütün ekoller pikuah nefeş ilkesini kabul eder: Bir insanın hayatını kurtarmak Şabat kurallarından önce gelir. Kur'an-ı Kerim de İsrailoğullarına konan cumartesi yasağından söz eder (Bakara, 2:65; A'râf, 7:163). İslam'da ise cuma günü bir tatil günü olarak değil, namazdan sonra 'yeryüzüne dağılıp Allah'ın lütfundan rızık arama' günü olarak tanımlanır (Cuma, 62:9-10).

Yahudi bayramları ay-güneş (lunisolar) takvimine göre belirlenir. Aylar Ay'ın evrelerine göre 29 veya 30 gündür; ancak bayramların mevsimlerden kaymaması için 19 yıllık bir döngüde 7 kez yıla on üçüncü bir ay (Adar II) eklenir. Bu yüzden Pesah her yıl ilkbaharda, Sukot sonbaharda kutlanır. Dinî yıl, sonbahardaki Tişri ayında Roş Haşana ile başlar; Tora ise Mısır'dan çıkışın yaşandığı Nisan ayını 'ayların ilki' sayar (Çıkış 12:2). Şabat'ta olduğu gibi bayramlar da bir önceki günün akşamı gün batımında başlar.

Tora'da emredilen en eski bayramlar, Mabed döneminde Kudüs'e hac yapıldığı için üç hac bayramı (Şaloş Regalim) olarak anılır (Tesniye 16:16). Pesah (Fısıh), Nisan ayının 15'inde başlar ve Mısır'daki kölelikten kurtuluşu anar; bayram boyunca mayalı ekmek (hametz) yenmez, mayasız ekmek matsa yenir. İlk akşam aile sofrasında çıkış kıssasının anlatıldığı Seder töreni yapılır. Pesah'tan yedi hafta sonra kutlanan Şavuot, buğday hasadının ve Sina'da Tora'nın verilişinin bayramıdır. Tişri ayının 15'inde başlayan Sukot (Çardak Bayramı) ise İsrailoğullarının çölde çadırlarda geçirdiği kırk yılı hatırlatır; bayram boyunca suka denen geçici çardaklarda yemek yenir.

Sonbaharın başındaki Yüksek Kutsal Günler (Yamim Noraim) tövbe ve muhasebe dönemidir. Tişri 1-2'de kutlanan Roş Haşana yeni yılın başıdır; Tanrı'nın insanları yargıladığı gün kabul edilir ve sinagogda şofar üflenir (Levililer 23:24). On gün sonra, Tişri 10'da Yom Kippur (Kefaret Günü) gelir; yaklaşık 25 saat yemeden içmeden oruç tutulur, gün boyunca günahlar için af dilenir (Levililer 16:29-31). Tora'da yer almayan ama sonradan kabul gören bayramlar da vardır: Hanuka, Makabilerin Seleukos egemenliğine karşı ayaklanıp MÖ 164 dolaylarında Mabed'i yeniden ibadete açmalarını anan sekiz günlük ışık bayramıdır. Purim, Pers döneminde vezir Haman'ın Yahudileri yok etme planından kurtuluşu anar; bu olayın anlatıldığı Ester Megillası (tomarı) okunur. Av ayının 9'u olan Tişa Beav ise Birinci ve İkinci Mabed'in yıkılışının yas ve oruç günüdür.

Yahudilikte insan hayatının önemli dönüm noktaları dinî törenlerle kutsanır. Erkek çocuklar doğumdan sonraki sekizinci günde sünnet edilir; bu törene Brit Mila (sünnet ahdi) denir ve dayanağı Tanrı'nın Hz. İbrahim ile yaptığı ahittir (Tekvin 17:10-12). Sünneti genellikle mohel adı verilen eğitimli bir kişi yapar ve çocuğa bu törende adı verilir; çocuğun sağlığı uygun değilse tören ertelenir. Kız çocuklarına ise sinagogda Tora okunurken ad verilir. Erkek çocuk 13, kız çocuk Ortodokslara göre 12 yaşını doldurduğunda dinî yükümlülük çağına girer: Bu geçiş Bar Mitzva ('emrin oğlu') ve Bat Mitzva ('emrin kızı') törenleriyle kutlanır. Genç, sinagogda ilk kez Tora'dan okur. Bilinen ilk Bat Mitzva töreni 1922'de, Rekonstrüksiyonizmin kurucusu Mordecai Kaplan'ın kızı Judith için yapılmıştır.

Evlilik törenlerinde gelin ve damat hupa adı verilen dört direkli bir örtünün altında durur; hupa kurulacak yeni yuvayı simgeler. Damadın eşine karşı yükümlülüklerini, özellikle maddi sorumluluklarını belirleyen evlilik sözleşmesine ketuba denir. Tören, yüzük takılması ve yedi evlilik duasının (Şeva Berahot) okunmasıyla devam eder; sonunda damat ayağıyla bir bardak kırar. Bardak kırmak, en mutlu anda bile Mabed'in yıkılışının unutulmadığını hatırlatır. Ölüm hâlinde cenaze mümkün olduğunca çabuk ve sade biçimde defnedilir. Yakınlar elbiselerinin bir kısmını yırtarak (keria) yaslarını gösterir; defnin ardından evde yedi gün süren Şiva yası tutulur. Ölen için sinagogda Tanrı'yı yücelten Kadiş duası okunur; ölüm yıl dönümünde (Yahrzeit) mum yakılır.

Kaşrut, Yahudi beslenme kurallarının bütünüdür. Kurallara uygun yiyeceğe koşer (uygun), uygun olmayana taref denir. Levililer 11 ve Tesniye 14'e göre kara hayvanlarından yalnızca hem geviş getiren hem de çift tırnaklı olanlar (koyun, sığır, keçi gibi) yenebilir; domuz bu nedenle yasaktır. Su hayvanlarından yalnızca yüzgeci ve pulu olanlar koşerdir; karides, midye ve ahtapot yenmez. Kanın yenmesi yasaktır (Levililer 17:12); hayvan şehita denilen yöntemle, eğitimli bir kasap tarafından keskin bir bıçakla kesilir ve kanı akıtılır. 'Oğlağı anasının sütünde pişirmeyeceksin' (Çıkış 23:19) ayetinden yola çıkılarak et ve süt ürünleri birlikte pişirilmez ve yenmez; dindar evlerde bunlar için ayrı kap kacak kullanılır. Balık, sebze ve yumurta gibi ne et ne süt sayılan yiyeceklere parve denir. İslam'daki helal-haram anlayışıyla karşılaştırıldığında domuz eti ve kan her iki dinde de yasaktır; ancak İslam'da et ve süt ayrımı yoktur.

Sembol, soyut bir inancı, değeri ya da topluluk kimliğini görünür kılan işaret veya nesnedir. Yahudiliğin bilinen en eski ve en önemli sembolü Menora, yani yedi kollu şamdandır. Çıkış 25:31-40'ta saf altından yapılması emredilen Menora, önce Hz. Musa döneminde çölde taşınan Buluşma Çadırı'nda (Mişkan), sonra Kudüs'teki Mabed'de yakılmıştır. MS 70'te Romalılar İkinci Mabed'i yıkınca Menora'yı ganimet olarak Roma'ya götürmüştür; bu olay Roma'daki Titus Takı'nın kabartmalarında tasvir edilir. Yedi kol, geleneksel yorumlarda yaratılışın yedi gününe ve Tanrı'nın ışığının dünyaya yayılmasına işaret eder. Menora bugün İsrail Devleti'nin resmî armasında da yer alır.

Günümüzde Yahudilikle en çok özdeşleştirilen işaret, iç içe geçmiş iki eşkenar üçgenden oluşan altı köşeli yıldız Magen David'dir ('Davut'un kalkanı'). Bu sembol Tora'da geçmez ve Menora kadar eski bir dinî sembol değildir. Altı köşeli yıldız Orta Çağ'da Yahudi, Hristiyan ve Müslüman toplumlarda genel bir süsleme ve tılsım motifi olarak kullanılmış; İslam kültüründe Mühr-i Süleyman adıyla bilinmiştir. Yahudi topluluğunun simgesi olarak 17. yüzyılda Prag'da öne çıkmış, 19. yüzyılda sinagoglarda yaygınlaşmış, 1897'de Siyonist hareketin bayrağına konmuş ve 1948'de İsrail bayrağında yer almıştır. Nazi Almanyası döneminde Yahudilere zorla taktırılan sarı yıldız, bu sembolün acı bir tarihî hatırasıdır.

Ritüellere bağlı başka semboller de vardır. Hanukiya, Hanuka bayramında yakılan dokuz kollu şamdandır. Şofar, genellikle koç boynuzundan yapılan bir çalgıdır; Roş Haşana'da ve Yom Kippur'un sonunda üflenerek insanları uyanışa ve tövbeye çağırır, koç boynuzu ise Hz. İbrahim'in oğlunun yerine kurban ettiği koçu hatırlatır. Sefer Tora, Tora'nın beş bölümünün sofer denilen yetkin bir yazıcı tarafından parşömen üzerine elle yazıldığı ruludur; tek bir harf hatası bile rulonun kullanılmamasına yol açabilir. Rulo sinagogda özel bir dolapta saklanır, okunurken metne parmakla değil yad denen gösterge çubukla dokunulur. Kapılardaki mezuza ve dua şalındaki tzitzit de birer ritüel eşya olmanın yanında Tanrı'nın emirlerini sürekli hatırlatan sembollerdir.

Yahudiliğin en kutsal şehri Kudüstür. Tanah'a göre Hz. Davut yaklaşık MÖ 1000 yılında Kudüs'ü başkent yapmış, oğlu Hz. Süleyman ise şehirde Birinci Mabed'i inşa ettirmiştir. Mabed'in en iç bölümü olan Kodeş HaKodaşim (En Kutsal Yer), Ahit Sandığı'nın bulunduğu ve yılda bir kez, Yom Kippur'da yalnızca başkâhinin girebildiği yerdi. Birinci Mabed MÖ 586'da Babil Kralı Nebukadnezar tarafından yıkılmış; sürgünden dönüşten sonra yapılan İkinci Mabed MÖ 516'da tamamlanmış, Kral Herodes döneminde genişletilmiş ve MS 70'te Roma komutanı Titus tarafından yıkılmıştır. Mabed'in bulunduğu Mabed Tepesi (Moriya), gelenekte Hz. İbrahim'in oğlunu kurban etmeye götürdüğü yer olarak da anılır.

Mabed'den bugüne kalan en önemli yapı, Herodes döneminde Mabed Tepesi'ni çevreleyen istinat duvarının batı bölümü olan Batı Duvarıdır (HaKotel HaMaaravi). Yüzyıllar boyunca Mabed'in yıkılışına ağlanan bir yer olduğu için 'Ağlama Duvarı' diye de anılır. Yahudiler burada dua eder, taşların arasına dualarını yazdıkları kâğıtları bırakır; Bar Mitzva törenleri de sıkça burada yapılır. Aynı duvar Müslümanlarca Burak Duvarı olarak bilinir; rivayete göre Hz. Muhammed İsra ve Miraç gecesinde Burak'ı bu duvarın yakınına bağlamıştır. Duvarın üzerindeki düzlük, Müslümanların Harem-i Şerif dediği, Mescid-i Aksa ile 7. yüzyılın sonunda Emevi halifesi Abdülmelik döneminde yapılan Kubbetü's-Sahra'nın bulunduğu alandır. Kur'an-ı Kerim'de 'Kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan, çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksa'ya götüren Allah'ın şanı yücedir.' (İsrâ, 17:1) buyrulur. Bu yüzden Kudüs Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanlar için kutsaldır. Kudüs dışında Yahudi geleneğinde dört kutsal şehir anılır: Kudüs, ataların kabirlerinin bulunduğu Makpela Mağarası ile Hebron (Müslümanlarca Halilürrahman), 16. yüzyılda Kabala çalışmalarının merkezi olan Safed ve rabbani öğretim merkezlerinden Taberiye. Tora'nın verildiği Sina Dağı da vahiy hatırasıyla önemlidir.

Sinagog, Yunanca 'bir araya gelme' kökünden gelir; İbranicede beyt kneset (toplanma evi), beyt tefila (dua evi) ve beyt midraş (öğrenme evi) gibi adlarla anılır. Sinagogun Babil sürgünü ve sonrasında geliştiği düşünülür; MS 70'te Mabed yıkılınca Yahudi dinî hayatının merkezi hâline gelmiştir. Sinagogda kurban sunulmaz; dua edilir, Tora okunur ve öğretilir. Başlıca bölümleri şunlardır: Kudüs yönündeki duvarda Tora rulolarının saklandığı dolap Aron Hakodeş, onun önünde sürekli yanan kandil Ner Tamid ve Tora'nın okunduğu kürsü Bima (Sefarad geleneğinde Teva). Ortodoks sinagoglarda kadınlar ve erkekler ayrı bölümlerde oturur. Cemaate dinî rehberlik eden bilgine rabbi, duaları ezgiyle yöneten kişiye hazan denir. Türkiye'de İstanbul'daki Neve Şalom (1951), Balat'taki tarihî Ahrida sinagogları ve 2015'te restore edilerek yeniden açılan Edirne Büyük Sinagogu önemli örneklerdir; Manisa'daki antik Sardes (Sart) kentinde ise Roma dönemine ait büyük bir sinagogun kalıntıları bulunur.