Yaşayan İlahî (Semavî/İbrahimî) dinler grubunda yer alan Yahudilik, kökleri Hz. İbrahim, Hz. İshak ve Hz. Yakup'a (İsrail) dayanan, Hz. Musa'ya indirilen vahiy etrafında şekillenmiş en eski vahiy kaynaklı gelenektir. Tarihsel süreçte İbrani, İsrailoğulları, Yahudi ve Musevi kavramlarıyla anılan bu din; zamanla evrensel tebliğ özelliğini kaybederek İsrailoğullarına özgü millî bir din kimliğine bürünmüştür.
Temel Kavramlar ve Yahudiliğin Tarihçesi
Yahudiliği tanımlamak için dört temel kavram kullanılır: 1) İbrani, Hz. İbrahim'in soyundan gelenleri ifade eden ve 'Fırat nehrinin öte yakasından geçenler' veya 'göçebeler' anlamına gelen en eski etnik addır. 2) İsrail (İsrailoğulları / Benî İsrâîl), Hz. İbrahim'in torunu ve Hz. İshak'ın oğlu olan Hz. Yakup'un lakabıdır ('Tanrı ile güreşen/kul'); Hz. Yakup'un on iki oğlundan türeyen on iki kabileye İsrailoğulları denir. 3) Yahudi, Hz. Yakup'un dördüncü oğlu Yahuda'nın soyuna ve Babil sürgünü sonrasında Güney Yahuda Krallığı halkına verilen addır. 4) Musevi ise şeriatı tebliğ eden Hz. Musa'ya nispetle 'Musa'ya bağlı olanlar' anlamında kullanılır.
Yahudi tarihi Atalar Dönemi (Hz. İbrahim, Hz. İshak ve Hz. Yakup'un Kenan diyarına göçü) ile başlar. Hz. Yusuf döneminde Mısır'a yerleşen İsrailoğulları, Firavunların baskısı üzerine Hz. Musa önderliğinde MÖ 13. yüzyılda Mısır'dan çıkmış (Çıkış / Exodus) ve Sina Dağı'nda On Emir'i almıştır. Kenan topraklarında Hâkimler döneminin ardından Krallık Dönemi (Saul/Tâlût, Hz. Davut ve I. Mabed'i inşa eden Hz. Süleyman) yaşanmıştır.
Hz. Süleyman'ın vefatından sonra devlet kuzeyde İsrail (MÖ 722'de Asurlularca yıkıldı) ve güneyde Yahuda olarak ikiye bölünmüştür. MÖ 587'de Babil Kralı Nabukadnezar Kudüs'ü ve I. Mabed'i (Süleyman Mabedi) yıkarak Yahudileri Babil Sürgünü'ne göndermiştir. Pers Kralı Kiros'un izniyle Kudüs'e dönüp II. Mabed'i inşa eden Yahudiler, MS 70 yılında Romalı Komutan Titus'un II. Mabed'i yıkmasıyla (geriye yalnız Ağlama Duvarı / Kotel kalmıştır) Kudüs'ten çıkarılmış ve প্রায় iki bin yıl süren Diaspora (dağılma) dönemini yaşamıştır.
Yahudiliğin Kutsal Metinleri (Tanah ve Talmud) ve İnanç Esasları
Yahudiliğin kutsal metinleri Yazılı Gelenek (Tanah) ve Sözlü Gelenek (Talmud) olmak üzere iki ana külliyattan oluşur. Hristiyanların 'Eski Ahit' (Ahd-i Atîk) adını verdiği yazılı kutsal kitap Tanah (TaNaH), üç bölümün baş harflerinden oluşan bir kısaltmadır: 1) Tora (Tevrat / Şeriat): Hz. Musa'ya vahyedildiğine inanılan ilk beş kitaptır (Tekvin/Yaratılış, Çıkış, Levililer, Sayılar, Tesniye). 2) Neviim (Peygamberler): Yeşu, Hâkimler, Samuel, Krallar, İşaya, Yeremya gibi peygamber kitaplarını içerir. 3) Ketuvim (Kitaplar / Yazılar): Mezmurlar (Zebur), Süleyman'ın Özdeyişleri, Eyüp ve Ester gibi metinlerden oluşur (toplam 24 — Hristiyan tasnifinde 39 — kitap).
Hz. Musa'ya Sina Dağı'nda Tevrat ile birlikte sözlü olarak verildiğine ve nesilden nesile hahamlarca aktarıldığına inanılan Sözlü Tora ise MS 2. yüzyılda Haham Yehuda ha-Nasi tarafından Mişna adıyla yazıya geçirilmiştir. Daha sonra Mişna üzerine Kudüs ve Babil akademilerindeki din bilginlerinin yaptığı şerh ve tartışmalara Gemara denmiş; Mişna ile Gemara'nın birleşmesiyle Talmud (Kudüs Talmudu ve Babil Talmudu) meydana gelmiştir.
Yahudilikte ilk dönemlerde sistematik bir akaid listesi yokken, 12. yüzyılda Endülüslü Yahudi filozof ve din bilgini İbn Meymûn (Maimonides / Rambam), İslam kelamcılarından da etkilenerek On Üç İman Esasını belirlemiştir. Buna göre Tanrı (Yehova / Yahve / Elohim) birdir, cisim değildir, ezelî ve ebedîdir; Hz. Musa en büyük peygamberdir; Tevrat değişmemiştir; sonunda Davut soyundan Mesih gelecek ve ölüler diriltilecektir. Ayrıca Yahudilikte Tanrı'nın İsrailoğullarını diğer milletlerden üstün ve seçilmiş halk kıldığına ve Kenan diyarını (Arz-ı Mev'ûd / Vaat Edilen Topraklar) onlara verdiğine inanılır.
Yahudilikte İbadet Mekânı ve Dinî Semboller
Kudüs'teki Süleyman Mabedi'nin (Beytü'l-Makdis) yıkılmasından ve Babil Sürgünü'nden itibaren Yahudilerin ibadet, eğitim ve toplanma merkezine sinagog (havra / beyt ha-knesset) adı verilmiştir. Sinagoglarda dinî ritüelleri yöneten din adamlarına haham (rabbi) denir. Günlük, haftalık (Şabat / Cumartesi) ve yıllık ibadetlerde Tevrat rulolarının saklandığı dolaba Aron ha-Kodeş adı verilir.
Yahudiliğin en eski ve en kutsal dinî sembolü Menora (Yedi Kollu Şamdan) olup, Hz. Musa'nın Sina Dağı'nda gördüğü yanan çalıyı ve dünyanın yedi günde yaratılışını simgeler. Bir diğer yaygın sembol olan Magen David (Davut Yıldızı / Davut Kalkanı) ise iç içe geçmiş iki eşkenar üçgenden oluşan altı köşeli yıldızdır.
Yahudi erkeklerin ibadet ederken veya günlük hayatta Tanrı'nın huzurunda saygıyı simgelemek üzere başlarına taktıkları takkeye kipa (yarmulka), sabah dualarında omuzlarına aldıkları püsküllü dua şalına tallit, alınlarına ve sol kollarına bağladıkları içinde Tevrat ayetleri bulunan küçük deri kutucuklara tefilin, evlerinin kapı pervazlarına çaktıkları kutucuğa ise mezuza adı verilir.
Örnekler
Örnek 1Yahudiliği tanımlamak için kullanılan İbrani, İsrail, Yahudi ve Musevi kavramlarının kökenlerini açıklayınız.
Cevabı göster
İbrani, Hz. İbrahim'e nispetle 'nehrin ötesinden geçen / göçebe' anlamındaki en eski etnik isimdir. İsrail, Hz. Yakup'un lakabıdır ve soyundan gelen on iki kabileye İsrailoğulları denir. Yahudi, Hz. Yakup'un dördüncü oğlu Yahuda'ya ve Güney Yahuda Krallığı'na mensup olanları ifade eder. Musevi ise şeriat sahibi peygamber Hz. Musa'ya bağlı olanlar anlamında kullanılır.
Örnek 2Yahudi tarihinde I. Mabed ve II. Mabed'in kimler tarafından inşa edildiğini ve hangi devletler tarafından yıkıldığını belirtiniz.
Cevabı göster
Kudüs'teki I. Mabed (Beytü'l-Makdis) Hz. Süleyman tarafından inşa edilmiş ve MÖ 587 yılında Babil Kralı Nabukadnezar tarafından yıkılarak Babil Sürgünü yaşanmıştır. Pers döneminde sürgünden dönen Yahudilerin inşa ettiği II. Mabed ise MS 70 yılında Roma komutanı Titus tarafından yıkılmış ve Diaspora (dağılma) dönemi başlamıştır.
Örnek 3Yahudiliğin yazılı kutsal külliyatı olan Tanah'ın (TaNaH) bölümlerini ve Tevrat'ın beş bölümünün isimlerini yazınız.
Cevabı göster
Tanah; Tora (Tevrat/Yasa), Neviim (Peygamberler) ve Ketuvim (Kitaplar/Yazılar) olmak üzere üç ana bölümden oluşur. İlk bölüm olan Tora'nın (Tevrat'ın) beş bölümü şunlardır: Tekvin (Yaratılış), Çıkış (Mısır'dan Çıkış), Levililer, Sayılar ve Tesniye.
Örnek 4Yahudilikte sözlü kutsal gelenek olan Talmud nasıl oluşmuştur?
Cevabı göster
Hz. Musa'ya Sina Dağı'nda sözlü olarak verildiğine inanılan açıklamalar MS 2. yüzyılda Haham Yehuda ha-Nasi tarafından 'Mişna' adıyla yazıya geçirilmiştir. Daha sonra Kudüs ve Babil'deki din bilginlerinin Mişna üzerine yaptıkları şerh ve tartışmalara 'Gemara' denmiş; Mişna ile Gemara'nın birleşmesiyle 'Talmud' külliyatı oluşmuştur.
Örnek 5İbn Meymûn'un (Maimonides) sistemleştirdiği Yahudi inanç esaslarının temel özelliklerini ve seçilmişlik inancını değerlendiriniz.
Cevabı göster
İbn Meymûn'un 13 maddelik iman esaslarında Tanrı'nın birliği, cisim olmaması, ezeli ve ebedi oluşu, Hz. Musa'nın en üstün peygamberliği, Tevrat'ın değişmezliği, Mesih'in gelişi ve ölülerin dirilişi yer alır. Yahudilikte ayrıca İsrailoğullarının seçilmiş üstün ırk olduğu ve Kenan topraklarının onlara vaat edildiği inancı vardır; bu anlayış dinin evrenselliğini engelleyerek millî bir dine dönüşmesine yol açmıştır.
Örnek 6Yahudilikte Menora, Magen David, Kipa, Tallit, Tefilin ve Mezuza kavramlarının ne anlama geldiğini açıklayınız.
Cevabı göster
Menora yedi kollu şamdan, Magen David ise altı köşeli Davut Yıldızı sembolüdür. Kipa başa takılan takke, Tallit ibadette omuza alınan püsküllü dua şalı, Tefilin sabah ibadetinde alın ve sol kola bağlanan ayet yazılı deri kutucuklar, Mezuza ise evlerin giriş kapısı pervazına çakılan içinde Tevrat metni bulunan kutucuktur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Yahudi kutsal metin külliyatı içinde Hz. Musa'ya vahyedildiğine inanılan Tekvin, Çıkış, Levililer, Sayılar ve Tesniye adlı beş metinden oluşan bölüme ne ad verilir?
Tanah'ın ilk bölümü olan ve beş metinden (Pentatök) oluşan kısma Tora (Tevrat) adı verilir.
2Yahudilikte sözlü geleneğin ilk yazılı metni olan Mişna ile hahamların bu metin üzerine yaptığı Gemara adlı yorumların birleşmesiyle oluşan esere ne ad verilir?
Sözlü gelenekte Mişna ve Gemara bölümlerinin birleşmesiyle oluşan esere Talmud denir.
3Orta Çağ'da İslam dünyasında yetişen ve Yahudiliğin inanç esaslarını 'On Üç İman İlkesi' hâlinde sistemleştiren ünlü Yahudi bilgin aşağıdakilerden hangisidir?
12. yüzyılda Kurtuba ve Kahire'de yaşayan İbn Meymûn (Maimonides), Yahudi akaidini 13 madde hâlinde sistemleştirmiştir.
4Aşağıdakilerden hangisi Yahudilikte evlerin giriş kapısının sağ pervazına yerleştirilen ve içinde Tevrat'tan bölümler yazılı parşömen bulunan küçük kutucuğa verilen addır?
Evlerin kapı pervazlarına çakılan ve içinde Şema duası (Tesniye, 6/4-9) yazılı olan kutucuğa mezuza denir.
5
- İsrail kavramı Hz. İbrahim'in torunu olan Hz. Yakup'un lakabıdır ve onun on iki oğlundan gelen soyu ifade eder.
- Kudüs'teki I. Mabed (Süleyman Mabedi) MÖ 587 yılında Babil Kralı Nabukadnezar tarafından yıkılmıştır.
- Yahudilikte sözlü gelenek kabul edilen Talmud; Tora, Neviim ve Ketuvim adlı üç bölümden oluşur.
- Yahudiliğin en eski dinî sembollerinden biri olan Menora, yedi kollu şamdanı ifade eder.
- İslam inancına göre Hz. Musa ve Hz. Davut peygamber olmayıp sıradan birer kabile yöneticisidir.
- İsrail kavramı Hz. İbrahim'in torunu olan Hz. Yakup'un lakabıdır ve onun on iki oğlundan gelen soyu ifade eder.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hz. Musa önderliğinde İsrailoğullarının Mısır'daki Firavun baskısından kurtulup Sina'ya geçmesine (Exodus) denir.
- MS 70 yılında Romalılarca yıkılan II. Mabed'den geriye kalan ve Yahudilerce kutsal sayılan batı istinat duvarına Duvarı denir.
- Tanah'ın üçüncü bölümü olan (Kitaplar) içinde Hz. Davut'a nispet edilen Mezmurlar (Zebur) yer alır.
- Yahudi erkeklerin ibadet sırasında ve günlük yaşamda başlarına taktıkları yuvarlak takkeye adı verilir.
- Yahudilikte cuma gün batımından cumartesi gün batımına kadar hiçbir iş yapılmayan haftalık kutsal dinlenme gününe denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Yahudiliğin kutsal metinlerini (Tanah ve Talmud) iç yapıları bakımından açıklayarak İslam'ın Tevrat ve Zebur'a bakışını değerlendiriniz.
1. ipucu: Tanah'ın üç bölümünü (Tora, Neviim, Ketuvim) açıklayınız.
2. ipucu: Talmud'un Mişna ve Gemara'dan oluşan sözlü gelenek yapısını belirtiniz.
3. ipucu: İslam'ın asıl Tevrat ve Zebur'a iman ettiğini, ancak mevcut metinlerin tahrife uğradığını kabul ettiğini vurgulayınız.
Cevap: Yahudiliğin kutsal metinleri yazılı gelenek (Tanah) ve sözlü gelenek (Talmud) olarak ikiye ayrılır. Tanah; Tora (Tevrat: 5 kitap), Neviim (Peygamberler) ve Ketuvim (Mezmurlar/Zebur dahil Yazılar) bölümlerinden oluşur. Talmud ise sözlü yasa Mişna ve yorumu Gemara'dan meydana gelir. İslam inancına göre Hz. Musa'ya indirilen Tevrat ve Hz. Davut'a indirilen Zebur asılları itibarıyla ilahi kitaplardır; ancak tarihsel süreçte Babil sürgünü gibi olaylarla orijinal metinler kaybolmuş ve insan sözü karışarak tahrif edilmiştir.
Kısaca
- Yahudilik; İbrani, İsrail (Hz. Yakup), Yahudi (Yahuda) ve Musevi (Hz. Musa) kavramlarıyla tanımlanan, yaşayan en eski İlahî kökenli dindir.
- Tarihsel süreç; Atalar Dönemi, Mısır'dan Çıkış, Krallık (Hz. Davut ve Hz. Süleyman), Bölünme, Babil Sürgünü ve MS 70 Roma yıkımı sonrası Diaspora dönemlerinden oluşur.
- Yazılı kutsal metin Tanah; Tora (Tevrat: 5 kitap), Neviim (Peygamberler) ve Ketuvim (Yazılar/Mezmurlar) olmak üzere üç bölümdür.
- Sözlü gelenek ise MS 2. yüzyılda derlenen Mişna ve onun yorumu olan Gemara'nın birleşmesiyle oluşan Talmud'dur.
- İbn Meymûn Yahudi akaidini 13 ilkede toplamıştır; Menora (yedi kollu şamdan) ve Magen David (altı köşeli yıldız) dinin temel sembolleridir.