Yahudilik, tarihsel süreçte ortodoksiden (doğru inanç formüllerinden) ziyade ortopraksiye (dini hukuka ve ritüellere bağlılığa) ağırlık vermiş bir gelenek olmakla birlikte, özellikle Orta Çağ'da İslam kelam düşüncesi ve felsefesinin de etkisiyle sistematik inanç ilkeleri geliştirmiştir. Yahudi inanç sisteminin merkezinde Evrenin Yaratıcısı olan tek Tanrı (Yehova/Elohim) ile İsrailoğulları arasında Sina Dağı'nda yapılan özel ahit (antlaşma) yer alır. Bu ders özetinde Yahudiliğin Tanrı tasavvurunu, 12. yüzyıl filozofu İbn Meymûn'un (Maimonides) belirlediği On Üç İnanç Esasını, Hz. Musa merkezli vahiy anlayışını, seçilmişlik doktrinini ve Mesih beklentisini Dinler Tarihi perspektifiyle inceleyeceğiz.
1. Yahudilikte İnanç Esaslarının Yapısı ve Şema Yisrael
İlk dönem Yahudi kutsal metinlerinde (Tanah) sistematik bir akaid listesi yer almaz; bunun yerine Tanrı'nın birliği, İsrailoğulları ile yaptığı ahit ve Tevrat'taki emirlere (Mitzvot) itaat vurgulanır. Yahudilikte imanın en temel ve değişmez özeti, Tesniye (6:4) eserinda geçen ve her dindar Yahudinin sabah-akşam dualarında okuduğu 'Şema Yisrael' (Dinle Ey İsrail!) bildirgesidir: 'Dinle ey İsrail! Tanrımız Rab (Yehova) tek olan Rab'dir.' Bu cümle, Yahudiliğin politeizme (çok tanrıcılığa) ve teslise karşı katı monoteist duruşunu simgeler.
Tarihsel süreçte Yahudilerin farklı kültürlerle karşılaşması, özellikle İslam dünyasında kelam ve felsefe tartışmalarının gelişmesi, Yahudi bilginlerini de kendi inanç esaslarını maddeler hâlinde sistemleştirmeye yöneltmiştir. Saadia Gaon (10. yüzyıl) ile başlayan bu süreç, Endülüslü Yahudi filozof ve din bilgini Musa İbn Meymûn (Maimonides, 1135-1204) tarafından Mişna tefsirine yazdığı mukaddimede 'On Üç İnanç İlkesi' olarak nihai şekline kavuşturulmuştur.
2. Yahudilikte Tanrı Tasavvuru: Yehova (YHWH) ve Elohim
Yahudilikte Tanrı; evreni yoktan var eden, bir ve tek olan, eşi ve benzeri bulunmayan, cismani olmayan (antropomorfizmden uzak), ezeli ve ebedi Yaratıcı'dır. Bununla birlikte Tanah'ın erken dönem metinlerinde Tanrı'nın zaman zaman insani duygularla (kıskanan, pişman olan, dinlenen, güreşen) tasvir edildiği antropomorfik (insanbiçimci) ifadeler ile sadece İsrailoğullarının ulusal Tanrısıymış gibi algılanmasına yol açan 'monolatrist' (başka milletlerin ilahlarını varsayıp sadece kendi Tanrısına tapma) izler görülür. Sonraki peygamberler ve Orta Çağ Yahudi kelamcıları bu ifadeleri mecaz olarak yorumlayarak mutlak ve aşkın tevhid anlayışını yerleştirmişlerdir.
Yahudi kutsal metinlerinde Tanrı için kullanılan iki temel isim vardır: 'YHWH' (dört sessiz harften oluşan Tetragrammaton / Yehova veya Yahve) ve 'Elohim'. On Emir'de Tanrı'nın adını boş yere ağza almak yasaklandığı için Yahudiler YHWH ismini telaffuz etmezler; bunun yerine dua ve okumada 'Adonay' (Rabbim) veya günlük konuşmada 'Ha-Şem' (O İsim) kelimesini kullanırlar. Yahudi geleneğinde Elohim ismi Tanrı'nın adalet ve hükümranlık sıfatını, YHWH (Adonay) ismi ise O'nun merhamet ve lütuf sıfatını temsil eder.
| İsim / Terim | Köken ve Okunuş Özelliği | Teolojik ve İnançsal Karşılığı |
|---|---|---|
| YHWH (Yehova/Yahve) | Dört harfli özel isim (Tetragrammaton); telaffuz edilmez. | Varlığı kendinden olan, ahit yapan ve merhamet eden Rab |
| Adonay | YHWH yerine dua ve Tevrat okumasında söylenen unvan | Efendim, Rabbim, mutlak egemen |
| Ha-Şem | Günlük konuşmada Adonay yerine kullanılan ifade | 'O İsim' (Tanrı'nın adına hürmeten dolaylı kullanım) |
| Elohim / El Şadday | Güç ve kudret kökünden gelen isim | Evrenin Yaratıcısı, mutlak adalet ve kudret sahibi Tanrı |
| Yehova Tsevaot | Peygamberler eserinda sık geçen unvan | Orduların / Evrendeki güçlerin Rabbi |
3. İbn Meymûn'un (Maimonides) On Üç İnanç İlkesi
Endülüs'ün Kurtuba şehrinde doğup Mısır'da vefat eden Musa İbn Meymûn (Rambam / Maimonides), İslam dünyasındaki kelam (özellikle Mu'tezile ve Eş'ariyye) ile İslam felsefesinden (Fârâbî ve İbn Sînâ) derin biçimde etkilenerek Yahudiliğin inanç esaslarını 13 maddede sistemleştirmiştir. İbranicede 'Ani Ma'amin' (İnanıyorum ki...) cümlesiyle başlayan bu on üç ilke, geleneksel Yahudi dua kitaplarına (Siddur) girmiş ve Ortodoks Yahudiliğin standart akaid metni kabul edilmiştir.
İbn Meymûn'un 13 ilkesi üç ana grupta toplanabilir: İlk 5 madde Tanrı'nın varlığı, birliği, cisimsizliği, ezeliliği ve yalnız O'na ibadet edilmesiyle (Ulûhiyyet) ilgilidir. 6 ile 9. maddeler arasındaki dört ilke peygamberlik, Hz. Musa'nın üstünlüğü, Tevrat'ın ilahi kökeni ve neshedilemeyeceği (Nübüvvet ve Vahiy) konularını kapsar. Son dört madde (10-13) ise Tanrı'nın insan fiillerini bilmesi, mükâfat ve ceza, Mesih'in gelişi ve ölülerin dirilişi (Mead / Eskatoloji) ilkelerini içerir.
| Ana Kategori | Kapsadığı Maddeler | Temel İnanç İçeriği |
|---|---|---|
| 1. Tanrı İnancı (Ulûhiyyet) | 1, 2, 3, 4 ve 5. İlkeler | Tanrı yaratıcıdır, tektir, cisim değildir, ezelidir ve ibadet yalnız O'na yapılır. |
| 2. Peygamberlik ve Vahiy (Nübüvvet) | 6, 7, 8 ve 9. İlkeler | Peygamberlik haktır, Hz. Musa en büyük peygamberdir, yazılı/sözlü Tora Tanrı'dandır ve değiştirilemez. |
| 3. Sorumluluk ve Ahiret (Eskatoloji) | 10, 11, 12 ve 13. İlkeler | Tanrı her ameli bilir, iyiyi ödüllendirip kötüyü cezalandırır, Mesih gelecektir ve ölüler diriltilecektir. |
4. Peygamberlik, Hz. Musa ve Vahiy (Tora ve Talmud) İnancı
Yahudi inancına göre Tanrı, iradesini insanlara bildirmek üzere peygamberler (Neviim) seçmiştir; ancak peygamberlik tarihi İsrailoğulları ile sınırlı görülür ve Malaki ile sona erdiği kabul edilir. Bütün peygamberler içinde Hz. Musa (Moşe Rabbenu / Öğretmenimiz Musa) eşsiz ve aşılamaz bir konuma sahiptir. İbn Meymûn'un 7. ilkesine göre Hz. Musa, kendisinden önceki ve sonraki bütün peygamberlerin en büyüğüdür; diğer peygamberler vahyi rüya, vizyon veya melek aracılığıyla alırken, Hz. Musa Tanrı ile uyanıkken ve aracısız olarak ('yüz yüze') konuşmuştur.
İbn Meymûn'un 8 ve 9. ilkeleri doğrudan vahiy anlayışını belirler: Bugün elde bulunan Tevrat (Tora), Sina Dağı'nda Hz. Musa'ya verilen metnin birebir aynısıdır. Üstelik Hz. Musa'ya yalnız 'Yazılı Tora' (Tevrat'ın beş kitabı) değil, aynı zamanda onun açıklaması olan 'Sözlü Tora' (daha sonra Mişna ve Gemara birleşimiyle Talmud olarak yazıya geçirilen gelenek) da Sina'da verilmiştir. 9. ilkeye göre Tora ebedidir; Tanrı tarafından bile değiştirilemez (neshedilemez) ve ondan sonra yeni bir şeriat (Hristiyanlık veya İslam) gelemez.
5. Seçilmişlik (Am Segula) ve Kutsal Toprak (Eretz Yisrael) İnancı
Yahudi teolojisini diğer monoteist dinlerden ayıran en belirgin özelliklerden biri 'Seçilmiş Halk' (Am Segula / Behirat Yisrael) inancıdır. Tanah'a göre Tanrı, Hz. İbrahim ve soyu ile ebedi bir ahit (Berit) yapmış, Sina Dağı'nda Tevrat'ı vererek İsrailoğullarını dünyadaki bütün milletler arasından 'kendi özel kavmi ve kâhinler krallığı' olarak seçmiştir (Çıkış, 19:5-6; Tesniye, 7:6). Geleneksel Yahudi yorumuna göre bu seçilmişlik, İsrailoğullarına diğer milletlerde (Goyim / Gentile) bulunmayan 613 ilahi emri (Mitzvot) taşıma yükümlülüğü getirir.
Seçilmişlik inancının ayrılmaz parçası 'Vaadedilmiş Topraklar' (Eretz Yisrael / Kenan Diyarı) doktrinidir. Tanrı'nın Hz. İbrahim, Hz. İshak ve Hz. Yakup'a mülk olarak söz verdiği bu topraklar, Yahudi ibadetlerinin tam olarak uygulanabileceği kutsal merkez (Kudüs / Siyon ve Süleyman Mabedi) olarak görülür. Yahudilikte Yahudi olmayan milletlerin (Goyim) kurtuluşu için Yahudi olmaları şart koşulmaz; onların Hz. Nuh'a verildiğine inanılan 'Yedi Nuh Yasası'na (putperestlik, cinayet, hırsızlık, zina, küfür ve canlı hayvandan et koparma yasağı ile adalet mahkemeleri kurma emrine) uymaları yeterli sayılır.
| Ahit Unsuru | İbranice Terim | Teolojik İşlevi |
|---|---|---|
| Seçen İrade | YHWH (Tanrı) | Tarihe müdahale eden, İsrailoğullarını Mısır'dan çıkaran ve ahit yapan Rab |
| Seçilen Muhatap | Am Segula (İsrailoğulları) | Yakup'un (İsrail) on iki boyundan gelen ve ahdi taşıyan özel kavim |
| Ahdin Şartnamesi | Tora ve Mitzvot (613 Emir) | Seçilmişliğin devamı için uyulması gereken dini ve hukuki kurallar |
| Ahdin Mekânı | Eretz Yisrael ve Bet ha-Mikdaş | Vaadedilmiş Kutsal Topraklar ve Kudüs'teki Süleyman Mabedi |
6. Yahudi Eskatolojisi: Mesih (Maşiah) Beklentisi ve Ahiret İnancı
İbn Meymûn'un 12. ilkesi, gecikse bile gelecek olan Mesih'i (İbranice 'Maşiah' yani meshedilmiş/kutsal yağ sürülmüş kral) her gün beklemeyi emreder. Yahudilikteki Mesih anlayışı Hristiyanlıktan tamamen farklıdır: Mesih ilahi bir varlık veya Tanrı'nın oğlu değil, Kral Davut'un soyundan gelecek bilge, adil ve güçlü bir insan liderdir. Yahudiler Hz. İsa'yı beklenen Mesih olarak kabul etmezler; çünkü onlara göre gerçek Mesih geldiğinde dünyadaki bütün Yahudileri Kutsal Topraklar'da toplayacak, Kudüs'teki Üçüncü Mabed'i inşa edecek ve dünyada evrensel barış çağını başlatacaktır.
Yahudilikte ahiret (Olam ha-Ba / Gelecek Dünya) ve ölülerin dirilişi (Tehiyat ha-Metim — 13. ilke) inancı tarihsel olarak tedrici bir gelişim göstermiştir. Tevrat'ın ilk beş eserinda cennet ve cehennemden açıkça söz edilmez; mükâfat ve ceza daha çok bu dünyada uzun ömür, bereket veya sürgün olarak anlatılır ve ölülerin gittiği karanlık bir yerden ('Şeol') bahsedilir. Babil Sürgünü sonrasında Ferisiler ölülerin bedenle dirilişini ve ahiret yargısını savunurken, Sadukiler bunu reddetmiştir. Rabbani (Ortodoks) Yahudilik Ferisilerin çizgisini sürdürerek dirilişi inanç esası saymış; modern dönemde Reformist Yahudilik ise bedensel dirilişi ve kişisel Mesih'i reddedip 'Mesiyanik Barış Çağı' ve ruhun ölümsüzlüğü yorumunu benimsemiştir.
Örnekler
Örnek 1Yahudilikte en temel iman bildirgesi kabul edilen 'Şema Yisrael' metninin kaynağını, anlamını ve ibadet hayatındaki yerini açıklayınız.
Cevabı göster
Şema Yisrael, Tevrat'ın Tesniye (6:4) bölümünde geçen 'Dinle ey İsrail! Tanrımız Rab tek olan Rab'dir' cümlesidir. Yahudiliğin mutlak monoteizm (tek tanrıcılık) ilkesini özetler. Dindar Yahudiler bu metni sabah ve akşam dualarında okurlar; ayrıca parşömene yazılı hâlini kapı pervazlarındaki kutucuklarda (Mezuza) ve dua sırasında kol ile alınlarına bağladıkları kutucuklarda (Tefilin) taşırlar.
Örnek 2Yahudiler kutsal metinlerde geçen dört harfli Tanrı ismini (YHWH) neden telaffuz etmezler ve bunun yerine hangi ifadeleri kullanırlar?
Cevabı göster
On Emir'de yer alan 'Tanrın Rabbin adını boş yere ağzına almayacaksın' emrine riayet etmek ve Tanrı'nın adına saygısızlık yapmaktan kaçınmak için YHWH (Tetragrammaton) ismini seslendirmezler. Bunun yerine dua ve Tevrat okumasında 'Adonay' (Rabbim/Efendim), günlük konuşmada ise 'Ha-Şem' (O İsim) ifadesini kullanırlar.
Örnek 3İbn Meymûn'un (Maimonides) On Üç İnanç İlkesi içinde Hz. Musa ve Tevrat ile ilgili yer alan maddelerin (7, 8 ve 9. ilkeler) temel iddiası nedir?
Cevabı göster
7. ilkeye göre Hz. Musa gelmiş geçmiş en büyük peygamberdir ve Tanrı ile aracısız konuşmuştur. 8. ilkeye göre eldeki Yazılı Tora (Tevrat) ve Sözlü Tora (Talmud) bütünüyle Sina Dağı'nda Hz. Musa'ya verilmiştir. 9. ilkeye göre ise Tora ebedidir, Tanrı tarafından bile değiştirilemez (neshedilemez) ve ondan sonra başka bir şeriat gelemez.
Örnek 4Yahudilikteki 'Seçilmiş Halk' (Am Segula) anlayışına göre Yahudi olmayan milletlerin (Goyim) dini konumu ve kurtuluş şartı nedir?
Cevabı göster
Yahudiliğe göre İsrailoğulları Tanrı ile yapılan ahit gereği 613 emri (Mitzvot) yerine getirmek üzere seçilmiştir. Ancak Yahudi olmayan milletlerin kurtuluşa ermesi için Yahudi olmaları gerekmez; onların Hz. Nuh'a verildiğine inanılan evrensel ahlak kurallarına yani 'Yedi Nuh Yasası'na (putperestlik, cinayet, hırsızlık, zina vb. yasaklara) uymaları yeterli kabul edilir.
Örnek 5Yahudilikteki Mesih (Maşiah) beklentisi ile Hristiyanlıktaki Mesih inancı arasındaki en temel iki farkı belirtiniz.
Cevabı göster
Birincisi, Hristiyanlıkta Mesih (Hz. İsa) Tanrı'nın Oğlu ve ilahi kurtarıcı kabul edilirken, Yahudilikte Mesih Kral Davut soyundan gelecek normal bir insan ve siyasi/dini liderdir. İkincisi, Hristiyanlara göre Mesih gelmiş ve asli günahı üstlenmiştir; Yahudilere göre ise Mesih henüz gelmemiştir, geldiğinde Yahudileri Kutsal Topraklar'da toplayıp Üçüncü Mabed'i inşa edecektir.
Örnek 6Yahudi tarihinde ahiret ve ölülerin dirilişi inancının gelişiminde Ferisiler, Sadukiler ve modern Reformist Yahudiliğin yaklaşımlarını karşılaştırınız.
Cevabı göster
İkinci Mabed döneminde Sadukiler yazılı Tevrat'ta açıkça geçmediği gerekçesiyle ölülerin dirilişini ve ahireti reddetmiş; Ferisiler ise Sözlü Tora'ya dayanarak bedensel dirilişi ve ahiret yargısını savunmuştur. Ortodoks Yahudilik Ferisilerin görüşünü 13. inanç esası olarak korurken, modern Reformist Yahudilik bedensel dirilişi reddedip sadece ruhun ölümsüzlüğünü kabul etmiştir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Orta Çağ'da İslam kelam düşüncesi ve felsefesinden de etkilenerek Yahudiliğin inanç esaslarını 'Ani Ma'amin' (İnanıyorum ki...) cümleleriyle başlayan On Üç İlke hâlinde sistemleştiren Yahudi bilgin aşağıdakilerden hangisidir?
12. yüzyıl Endülüslü Yahudi filozof ve bilgini Musa İbn Meymûn (Rambam / Maimonides), Mişna tefsirinde Yahudi akaidini 13 madde hâlinde sistemleştirmiştir.
2Yahudilikteki Tanrı tasavvuru ve Tanrı isimleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Yahudilikte enkarnasyon (Tanrı'nın bedenleşmesi) kesinlikle reddedilir; İbn Meymûn'un 3. ilkesi Tanrı'nın cisim olmadığını açıkça belirtir.
3Yahudi inanç sisteminde peygamberlik ve vahiy anlayışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Karâîlik mezhebi Sözlü Tora'yı (Talmud ve Mişna geleneğini) reddeder ve yalnızca yazılı kutsal metni (Tanah) otorite kabul eder.
4Geleneksel (Ortodoks) Yahudiliğin Mesih (Maşiah) beklentisi kapsamında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
Mesih'in çarmıha gerilerek asli günaha kefaret olması Hristiyan teolojisine aittir; Yahudilikte asli günah ve kefaret doktrini yoktur.
5Aşağıdaki ifadeleri Doğru (D) veya Yanlış (Y) olarak değerlendiriniz.
- Yahudilikte Tesniye 6:4'te yer alan 'Şema Yisrael' (Dinle Ey İsrail!) metni, Tanrı'nın birliğini ilan eden en temel iman ikrarıdır.
Doğrudur; Şema Yisrael Yahudi monoteizminin özetidir.
- İbn Meymûn'un 9. inanç ilkesine göre Tevrat zamanın şartlarına göre yeni gelen peygamberler tarafından değiştirilebilir.
Yanlıştır; 9. ilkeye göre Tora ebedidir ve asla neshedilemez/değiştirilemez.
- Yahudi inancına göre Yahudi olmayan milletlerin (Goyim) kurtuluşu için Yedi Nuh Yasası'na uymaları yeterli görülür.
Doğrudur; 613 emir yalnız İsrailoğulları içindir, diğer milletler Nuh Yasaları ile sorumludur.
- İkinci Mabed döneminde Sadukiler, ölülerin bedensel dirilişini ve ahiret yargısını en güçlü biçimde savunan mezheptir.
Yanlıştır; Sadukiler dirilişi ve ahireti reddetmiş, bu inancı Ferisiler savunmuştur.
- Reformist Yahudilik, kişisel bir Mesih'in gelişi yerine tüm insanlığın barış içinde yaşayacağı 'Mesiyanik Çağ' fikrini benimsemiştir.
Doğrudur; Reformist Yahudilik geleneksel eskatolojiyi sembolik/evrensel olarak yorumlar.
- Yahudilikte Tesniye 6:4'te yer alan 'Şema Yisrael' (Dinle Ey İsrail!) metni, Tanrı'nın birliğini ilan eden en temel iman ikrarıdır.
6Yahudi İnanç Esaslarıyla İlgili Terimleri Açıklamalarıyla Eşleştiriniz
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Yahudiliğin inanç esaslarını 12. yüzyılda 'On Üç İlke' hâlinde sistemleştiren Endülüslü filozof olarak bilinir.
- Yahudiler dört harfli YHWH ismini telaffuz etmeyip ibadet ve dualarda bunun yerine kelimesini okurlar.
- Yahudi inancında Sina Dağı'nda Hz. Musa'ya Yazılı Tora ile birlikte verildiği kabul edilen ve Talmud'da toplanan geleneğe Tora denir.
- Yahudi olmayan insanlığın uyması gereken yedi temel ahlaki kurala Yasaları adı verilir.
- İbn Meymûn'un 12. ilkesinde geleceği beklenen ve Davut soyundan çıkacağına inanılan kurtarıcı lidere İbranicede denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İbn Meymûn'un On Üç İnanç İlkesi'ni 'Tanrı Tasavvuru (1-5)', 'Vahiy ve Peygamberlik (6-9)' ve 'Ahiret ve Mesih (10-13)' başlıkları altında özetleyerek İslam akaidi ile benzer ve farklı yönlerini değerlendiriniz.
1. ipucu: İlk beş maddedeki tevhid ve cisimsizlik vurgusunun İslam kelamıyla ortak yönünü belirtiniz.
2. ipucu: 7-9. maddelerdeki Hz. Musa ve Tora'nın ebediliği iddiasının evrensel peygamberlik anlayışından farkını açıklayınız.
3. ipucu: 10-13. maddelerdeki hesap günü ve milli Mesih beklentisini yorumlayınız.
Cevap: 1. Tanrı Tasavvuru (1-5): Tanrı'nın varlığı, birliği, cisimsizliği, ezeliliği ve yalnız O'na ibadet edilmesi İslam'daki tevhid ve tenzih ilkesiyle büyük ölçüde örtüşür. 2. Vahiy ve Peygamberlik (6-9): Hz. Musa'nın en üstün peygamber sayılması ve Tevrat'ın neshedilemeyeceği (sonraki vahiylerin reddi) İslam'ın 'Hz. Muhammed'in hatemü'l-enbiya oluşu ve Kur'an'ın son vahiy oluşu' inancıyla ayrışır. 3. Ahiret ve Mesih (10-13): İlahi adalet ve ölülerin dirilişi İslam'daki ahiret inancına benzerken, Davut soyundan siyasi bir kral-Mesih beklentisi Yahudiliğe özgü milli bir eskatolojidir.
Kısaca
- Yahudilikte imanın özeti Tesniye 6:4'te yer alan 'Şema Yisrael' (Dinle ey İsrail! Tanrımız Rab tek olan Rab'dir) bildirgesidir.
- Tanrı'nın dört harfli özel ismi (YHWH) hürmeten telaffuz edilmez; yerine ibadette 'Adonay', günlük dilde 'Ha-Şem' kullanılır.
- Musa İbn Meymûn (Maimonides), Yahudi inanç esaslarını Tanrı, Vahiy ve Eskatoloji ekseninde On Üç İlke olarak sistemleştirmiştir.
- Ortodoks Yahudiliğe göre Hz. Musa en büyük peygamberdir; Sina'da verilen Yazılı Tora ve Sözlü Tora (Talmud) ebedidir ve değiştirilemez.
- Seçilmişlik (Am Segula), Kutsal Toprak (Eretz Yisrael) ve Davut soyundan gelecek insan-kral Mesih (Maşiah) beklentisi Yahudi teolojisinin merkezindedir.