Din kavramı; inanç, bağlılık, ibadet ve hayatla ilişkisi bakımından farklı biçimlerde tanımlanır. Bu hafta Kur’an’daki anlamları, İslam âlimlerinin tanımları ve farklı disiplinlerin yaklaşımları arasında karşılaştırma yapacağız.
Neden birden fazla tanım vardır?
Dine bağlı bir kişi dini kendi inancından yola çıkarak tanımlar; dini inceleme konusu yapan araştırmacı ise topladığı verilere dayanarak tanım yapar. Tanımların farklılaşmasında hem dinin yapısı hem tanımı yapanın bakış açısı etkilidir.
Tanımların ortak yönü, üstün bir güce duyulan bağlılık ve bu inancın doğurduğu davranışlardır. Bir tanım inancı, başka bir tanım ibadeti veya toplumsal hayatı öne çıkarabilir. Karşılaştırma yaparken önce vurgulanan boyut belirlenmelidir.
Kur’an’da din kelimesinin anlam alanı
Din kelimesi Kur’an’da her bağlamda aynı dar anlamda kullanılmaz. İnanç ve ibadet, kulluk ve itaat, hesap ve ceza günü, kanun ve kurallar, örf ve âdet, sorumluluk gibi anlamlarla ilişkilidir.
Örneğin Fatiha suresinin 4. ayetindeki kullanım hesap ve ceza günüyle; Yusuf suresinin 76. ayetindeki kullanım kanun ve kurallarla ilgilidir. Kelimenin anlamı, içinde bulunduğu cümle ve konuyla birlikte belirlenmelidir.
Âl-i İmrân suresinin 19. ayetinde “Kuşkusuz Allah katında din İslâm’dır…” buyrulur. Aynı surenin 85. ayetinde ise “Kim İslâm’dan başka bir din arama çabası içine girerse, bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecek…” buyrulur; böylece İslam dışındaki dinlerin varlığına da değinilmiş olur. Bu yüzden din kelimesi bazen yalnız İslam’ı, bazen de bütün dinleri karşılar.
Kur’an, İslam dışındaki inançlara, hatta Mekkeli müşriklerin inancına bile din adını verir. Buna karşılık dinsizlik gibi bir anlayıştan hiç söz etmez.
Mutlak din ve değişken din ayrımı
Kur’an’daki din kavramı mutlak din ve değişken din olarak ikiye ayrılır. Mutlak din, Allah’a nispet edilen ve bütün peygamberlerin getirdiği dindir; esasları zamana ve mekâna göre özünde değişmez. Bu anlamdaki din İslam’dır.
Değişken din, insanların algılayış ve belirlemelerine göre biçimlenen, kişi ve toplumlarda farklılaşan dinleri kapsar. Bu kategoriye hem ilahi kaynaklı olup insan anlayışlarıyla dönüştürülen hem de insanlar tarafından oluşturulan dinler girer. Bu nedenle kavramın kapsamı, yalnız aynı ilahi esasın farklı yorumlarıyla sınırlı tutulmaz.
İslam âlimlerinin tanımlarında vurgu
İslam âlimlerinin tanımlarında ilahi kaynak, vahiy, akıl, özgür irade ve insanı hayra yöneltme öne çıkar. Dünya ve ahiret hayatı birlikte değerlendirilir.
Cürcânî, akıl sahiplerini peygamberin bildirdiklerini kabule çağıran ilahi düzenlemeyi vurgular. Tahanevî, kişinin kendi iradesiyle dünya ve ahiret iyiliğine yönelmesini öne çıkarır. Ömer Nasuhi Bilmen’in tanımında ilahi rehberlik, peygamberler ve gönüllü tercih birlikte yer alır.
Muhammed İkbal’in yaklaşımında içten benimsenen dinin kişilik ve karakter üzerindeki dönüştürücü etkisi belirgindir. Bu tanımlar karşılaştırılırken ortak unsurlar kadar hangi unsurun daha belirgin olduğu da görülmelidir.
Tahanevî’nin tanımında geçen hâlde salâh, dünyada iyiliğe; ahirette felâh ise ahirette kurtuluşa yönelmeyi anlatır. Bu ifadeler, tanımın iki yaşam alanını birlikte ele aldığını gösterir.
Disiplinlere göre yaklaşım ve karşılaştırma
Batılı din bilimciler dini, içinde bulundukları disipline göre tanımlamıştır. Bu yüzden tanımların çoğu, dinin teolojik, ahlaki, felsefi, psikolojik ya da sosyolojik yönlerinden yalnız birini öne çıkarır.
Disiplin örnekleri şöyle özetlenebilir: Teolojik tanımlarda Tanrı’ya veya manevi varlıklara inanç ele alınır. Ahlaki tanımlarda iyi yaşama yönelme, psikolojik tanımlarda manevi yaşantı, sosyolojik tanımlarda değerlerin korunması öne çıkar. Aynı disiplin başlığındaki tanımların da farklı ifadeler ve kapsamlar taşıyabildiği görülür.
Ahlaki tanımlardan biri dini iyi bir yaşama yönelten bir vesile, diğeri duyguyla iç içe bir ahlak olarak görür. Felsefi tanımlardan biri dini sonsuz bir ilgi, diğeri beşerî bir yansıtma olarak ele alır. Bu örneklerde aynı yaklaşımın içinde de vurgu değişir.
Batılı din bilimcilerden Max Müller, akıl ve mantık kurallarına bağlı olmayan, sonsuzu kavramaya yönelik zihinsel yeteneği; Rudolf Otto, kutsal kabul edilenle kurulan ilişkiyi; Mircea Eliade, yaşama anlam kazandıran, öte dünya arayışına yönelten ve bir model sunan deneyimi öne çıkarır. Max Müller’in tanımındaki zihnî meleke ifadesi zihinsel yetenek anlamındadır.
Bu bakışlar farklı sorulara cevap verir. Dini yalnız bir boyuta indirgemek, öteki yönlerini açıklamada sınırlı kalabilir. Karşılaştırırken “Tanımın konusu ne, hangi kanıtı kullanıyor, hangi boyutu açıklıyor ve hangi boyutu dışarıda bırakıyor?” soruları yol gösterir.
Örnekler
Örnek 1Bir tanım bağlılık duygusunu, diğeri ibadet davranışlarını öne çıkarıyor. Aralarındaki fark nasıl adlandırılır?
Cevabı göster
Dinin farklı boyutlarını vurguluyorlar. İlki inanç ve bağlılığa, ikincisi bu kabulün davranışa yansımasına odaklanıyor.
Örnek 2Fatiha suresinin 4. ayetindeki din kelimesini “alışkanlık” anlamıyla açıklamak neden uygun değildir?
Cevabı göster
Bu bağlamda hesap ve ceza günü anlamı öne çıkar. Kelimeye anlam verirken ayetin konusuyla uyum aranmalıdır.
Örnek 3Bir metin dinin insanı kendi tercihiyle hayra yöneltmesini vurguluyor. Hangi iki unsur belirgindir?
Cevabı göster
Özgür irade ve hayra yönelme belirgindir. Tanımda insanın bilinçli tercihi ile dinin yönlendirici amacı birlikte ele alınmıştır.
Örnek 4Kişilik ve karakterin dinî inançla dönüşmesini ele alan tanımda hangi vurgu öne çıkar?
Cevabı göster
Dinin bireyin iç dünyası ve kişiliği üzerindeki etkisi öne çıkar. Muhammed İkbal’in tanımı bu yönü belirginleştirir.
Örnek 5İki toplumun dinî uygulamalarında farklılık görülmesi, mutlak ve değişken din ayrımında hangi boyutla ilişkilendirilebilir?
Cevabı göster
İnsanların anlayış ve uygulama farklılıkları, değişken din boyutuyla ilişkilidir. Bu gözlem tek başına ilahi esasların değiştiği anlamına gelmez.
Örnek 6Yalnız dinin toplumsal ilişkilerini inceleyen bir tanım, bireysel inanç deneyimini eksiksiz açıklamış sayılır mı?
Cevabı göster
Hayır. Toplumsal boyutu öne çıkarırken bireysel duygu ve deneyimleri sınırlı ele alabilir. Tanımın kapsamı, hangi soruya cevap verdiğiyle değerlendirilmelidir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Kur’an’daki din kavramıyla ilgili iki bilgi şöyledir: K — Kur’an’da İslam dışındaki inançlar da din olarak adlandırılır. L — Allah katında din İslam’dır; İslam’dan başka bir din seçenin tercihi kabul edilmez. Bu iki kayda dayanarak hangi değerlendirme yapılabilir?
K kaydı, din kelimesinin genel kullanımını; L kaydı, Allah’ın öngördüğü dini bildirir. Bir inancın din diye adlandırılması, Allah katında kabul edildiğinin kanıtı değildir. A adlandırmayı kabulle, B kabul ölçütünü genel adlandırmayla, D ortak kelimeyi aynı inançla karıştırır. E ise kelimenin farklı kapsamlarla kullanılmasını çelişki sayar.
2Muhammed İkbal’in tanımına göre din, içten benimsenip tam olarak kavrandığında kişiliği değiştirebilecek güçtedir. Bir çalışma kaydında öğrencinin dinî inancını içten benimsediğini söylediği not edilmiştir. Kayıt, tanımdaki koşullar açısından tamamlanacaktır. Mevcut kayda hangi çalışma eklenmelidir?
B, öğrencinin anlamı kavrayıp kavramadığını incelemeye yöneliktir. Kaynak adı bilmek, cümle ezberlemek, aynı inancı paylaşanlarla zaman geçirmek veya toplum adlarını sıralamak bu koşulu tek başına göstermez. Bu çalışma kavramayı araştırır; öğrencinin kişiliğinin kesinlikle değiştiğini kanıtlamaz.
3İki tanım şöyle özetlenmiştir: Cürcânî, akıl sahiplerini peygamberin bildirdiklerini kabule çağıran ilahi düzenlemeyi vurgular. Tahanevî, insanın kendi iradesiyle dünya ve ahiret iyiliğine yönelmesini öne çıkarır. Bir öğrenci, ilk özette irade açıkça belirtilmediği için Cürcânî’nin özgür iradeyi reddettiğini söylüyor. Bu yoruma hangi cevap verilmelidir?
Bir unsurun verilen özette açıkça yer almaması, o unsurun reddedildiği anlamına gelmez. D, yorumun kanıtı aşmasını önler. A peygamberin çağrısıyla kişisel tercihi birbirinin yerine koyar; B bir tanımın ifadesini diğerine aktarır; C ifade farkından farklı din sonucu çıkarır; E kapsam farkını doğrudan geçersizlik sayar.
4‘Neden birden fazla tanım vardır?’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Neden birden fazla tanım vardır?’ kapsamında doğru açıklama: Tanım farkını incelerken “Hangi boyut öne çıkarılıyor?” diye sor.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- İlk dönemden günümüze geçişi gösteren şemada, hayatın bütün alanlarını kapsayan tanımdan iman ve amel vurgusuna doğru bir ok çizilmelidir.
Önerilen ok tarihsel yönü ters gösterir. Verilen kayıtlarda ilk dönemde iman ve amel vurgusu, günümüzde ise toplumsal yönün daha fazla işlendiği geniş kapsamlı anlatım öne çıkar.
- Dinî hayatın toplumsal ilişkilerine daha fazla yer ayıran bir inceleme, günümüzdeki tanım vurgusunu örneklendirir.
Günümüzdeki tanımlarda toplumsal yöne daha fazla ağırlık verildiği belirtilir. Önerilen inceleme odağı bu vurguyla uyumludur.
- İlk dönemden günümüze geçişi gösteren şemada, hayatın bütün alanlarını kapsayan tanımdan iman ve amel vurgusuna doğru bir ok çizilmelidir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- K kaydında tanımı yapan kişi kendi başvurmuştur.
- L kaydında araştırmacı inceleme sırasında elde ettiği başvurmuştur.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Teolojik tanımlardan biri Tanrı’ya inancı, diğeri manevi varlıklara inancı öne çıkarıyor. Bir öğrenci, aynı disiplin başlığında yer aldıkları için iki tanımda inanılan varlığın aynı kavramla anlatıldığını söylüyor. Verilen tanımlardan bir karşı örnek göstererek bu yorumu düzeltiniz.
1. ipucu: Ortak disiplin başlığı ile tanımda kullanılan varlık kavramını ayrı değerlendir.
2. ipucu: İki özette inancın neye yöneldiğini karşılaştır.
Cevap: Tanımlardan biri Tanrı, diğeri manevi varlıklar kavramını kullanır. Aynı teolojik başlıkta bulunmaları, inanılan varlığı aynı kapsam ve ifadeyle anlattıklarını göstermez. Bu iki tanım, ortak bir disiplin başlığının kendi içinde farklı anlatımlara yer verebildiğini gösterir.
Kısaca
- Dine bağlı bir kişi dini kendi inancından yola çıkarak tanımlar; dini inceleme konusu yapan araştırmacı ise topladığı verilere dayanarak tanım yapar. Tanımların farklılaşmasında hem dinin yapısı hem tanımı yapanın bakış açısı etkilidir.
- Din kelimesi Kur’an’da her bağlamda aynı dar anlamda kullanılmaz. İnanç ve ibadet, kulluk ve itaat, hesap ve ceza günü, kanun ve kurallar, örf ve âdet, sorumluluk gibi anlamlarla ilişkilidir.
- Kur’an’daki din kavramı mutlak din ve değişken din olarak ikiye ayrılır. Mutlak din, Allah’a nispet edilen ve bütün peygamberlerin getirdiği dindir; esasları zamana ve mekâna göre özünde değişmez. Bu anlamdaki din İslam’dır.
- İslam âlimlerinin tanımlarında ilahi kaynak, vahiy, akıl, özgür irade ve insanı hayra yöneltme öne çıkar. Dünya ve ahiret hayatı birlikte değerlendirilir.