Yeryüzündeki büyük dinlerin doğuş haritasına baktığımızda son derece dikkat çekici bir gerçekle karşılaşırız: Günümüzde milyarlarca mensubu bulunan yaşayan dünya dinlerinin tamamı Asya kıtasındaki üç temel kültür havzasında (Orta Doğu/Batı Asya, Güney Asya/Hindistan ve Doğu Asya/Çin-Japonya) ortaya çıkmıştır. Bu dinlerin bir kısmı doğduğu topraklarda millî bir din olarak kalırken, bir kısmı ticaret, göç, fetih ve tebliğ faaliyetleriyle tüm kıtalara yayılmıştır. Bu haftaki dersimizde dinlerin ortaya çıktığı ve yayıldığı coğrafi bölgeleri inceleyeceğiz.
1. Dinlerin Ortaya Çıktığı Üç Ana Coğrafi Havza
Dinler tarihi araştırmaları, günümüzde yaşayan büyük dinlerin tamamının Asya kıtasındaki üç ana coğrafi ve kültürel havzada doğduğunu göstermektedir: 1. Orta Doğu (Batı Asya / Bereketli Hilal ve Hicaz) Havzası: İlahi (vahye dayalı) dinlerin beşiğidir. Yahudilik Filistin, Mısır ve Mezopotamya üçgeninde; Hristiyanlık Roma hâkimiyetindeki Filistin/Kudüs bölgesinde; son ilahi din olan İslamiyet ise Arap Yarımadası’nın Hicaz bölgesinde (Mekke ve Medine) ortaya çıkmıştır. Ayrıca Sâbiîlik Aşağı Mezopotamya’da (Fırat-Dicle), Mecûsîlik (Zerdüştlük) ise İran’da doğmuştur.
2. Güney Asya (Hint Alt Kıtası) Havzası: İndus ve Ganj nehirlerinin suladığı Hindistan coğrafyasında dört din doğmuştur: En eski gelenek olan Hinduizm, MÖ 6. yüzyılda kast sistemine ve kanlı kurbanlara tepki olarak doğan Budizm ve Cayinizm, 15–16. yüzyılda Kuzey Hindistan’ın Pencap bölgesinde Guru Nanak tarafından kurulan Sihizm. 3. Doğu Asya (Çin ve Japonya) Havzası: Çin’deki Sarı Irmak havzasında MÖ 6. yüzyılda Konfüçyanizm (Konfüçyüs) ve Taoizm (Lao-Tzu); Japon takımadalarında ise Japonların geleneksel tabiat ve ata kültüne dayanan Şintoizm ortaya çıkmıştır.
2. İlahi Dinlerin Yayıldığı Coğrafi Bölgeler
1. İslamiyet’in Yayılış Coğrafyası: 7. yüzyılda Mekke ve Medine’de doğan İslamiyet; fetihler, Müslüman tüccarların dürüst ticareti ve sûfîlerin tebliğ faaliyetleriyle hızla yayılmıştır. Günümüzde İslam dünyası; Orta Doğu, Kuzey Afrika, Sahra Altı Afrika’nın önemli bir kısmı, Orta Asya (Türkistan), Kafkasya, Balkanlar ve Güney/Güneydoğu Asya (Endonezya, Pakistan, Hindistan, Bangladeş, Malezya) kuşağında yoğunlaşmaktadır. Bugün dünyada en fazla Müslüman nüfusa sahip ülke Güneydoğu Asya’daki Endonezya’dır; Avrupa ve Kuzey Amerika’da da önemli bir Müslüman nüfus yaşamaktadır.
2. Hristiyanlığın Yayılış Coğrafyası: Filistin’de doğan Hristiyanlık, doğduğu topraklarda azınlıkta kalmış; buna karşılık Roma İmparatorluğu sınırları içinde Anadolu ve Avrupa’ya yayılmıştır. 15. yüzyıldaki Coğrafi Keşifler ve sömürgecilik hareketleriyle Kuzey ve Güney Amerika, Sahra Altı Afrika ve Okyanusya (Avustralya) kıtalarına taşınmıştır. Günümüzde Katoliklik Güney/Batı Avrupa ve Latin Amerika’da; Protestanlık Kuzey Avrupa ve Kuzey Amerika’da; Ortodoksluk ise Doğu Avrupa, Rusya ve Yunanistan’da yaygındır. 3. Yahudiliğin Dağılımı: Millî bir din karakteri taşıdığından tebliğ/misyonerlik faaliyeti yürütmemiştir. MS 70 yılında Kudüs’ün yıkılmasıyla başlayan diaspora (dağılma) süreci sonrasında Yahudi nüfusu bugün en yoğun olarak İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri’nde, daha az oranda ise Avrupa ülkelerinde yaşamaktadır.
3. Hint ve Uzak Doğu Dinlerinin Yayılış Bölgeleri
Hint ve Doğu Asya kökenli dinlerden yalnızca Budizm doğduğu toprakların dışına çıkarak evrensel bir yayılış göstermiştir. Hindistan’da doğan Budizm, zamanla Hindistan’da etkisini kaybetmiş; ancak İpek Yolu ve deniz yolları üzerinden Sri Lanka, Myanmar, Tayland, Kamboçya, Tibet, Çin, Kore ve Japonya’ya yayılarak Doğu ve Güneydoğu Asya’nın en yaygın dinlerinden biri olmuştur.
Diğer Asya dinleri ise büyük ölçüde doğdukları kültür havzasında bölgesel/millî kalmışlardır: • Hinduizm: Mensuplarının %95’inden fazlası Hindistan ve Nepal’de (ayrıca Mauritius ve Bali adasında) yaşar. • Cayinizm ve Sihizm: Neredeyse tamamı Hindistan’da (Sihizm özellikle Pencap eyaletinde, az bir kısmı göçle İngiltere ve Kanada’da) yaşar. • Konfüçyanizm ve Taoizm: Çin, Tayvan, Singapur, Kore ve Vietnam’da etkilidir. • Şintoizm: Yalnızca Japonya’da yaşayan millî bir dindir.
Örnekler
Örnek 1Yaşayan dünya dinlerinin ortaya çıktığı üç ana coğrafi bölgeyi ve bu bölgelerde doğan dinleri gruplandırarak yazınız.
Cevabı göster
1. Orta Doğu Havzası: İslamiyet, Hristiyanlık, Yahudilik (ve Sâbiîlik). 2. Güney Asya (Hint) Havzası: Hinduizm, Budizm, Cayinizm ve Sihizm. 3. Doğu Asya (Çin-Japon) Havzası: Konfüçyanizm, Taoizm ve Şintoizm.
Örnek 2Hindistan’da doğmuş olmasına rağmen bugün Hindistan’dan ziyade Çin, Tayland, Myanmar ve Japonya gibi ülkelerde yaygın olan din hangisidir?
Cevabı göster
Budizm’dir. Budizm Hindistan’da doğmuş, Kral Aşoka döneminden itibaren misyonerlik ve İpek Yolu ticaretiyle Doğu ve Güneydoğu Asya’ya yayılmıştır.
Örnek 3Günümüzde İslam nüfusunun en yoğun olduğu bölgeler nerelerdir ve dünyada en fazla Müslüman nüfusa sahip ülke hangisidir?
Cevabı göster
İslam nüfusu Orta Doğu, Kuzey Afrika, Orta Asya (Türkistan) ve Güney/Güneydoğu Asya’da yoğunlaşmıştır. En fazla Müslüman nüfusa sahip ülke ise Güneydoğu Asya’da yer alan Endonezya’dır.
Örnek 4Hristiyanlığın üç büyük mezhebi olan Katoliklik, Protestanlık ve Ortodoksluk günümüzde ağırlıklı olarak hangi coğrafyalarda yaygındır?
Cevabı göster
• Katoliklik: Güney ve Batı Avrupa (İtalya, İspanya, Fransa) ile Latin (Güney) Amerika’da, • Protestanlık: Kuzey Avrupa, İngiltere, ABD ve Avustralya’da, • Ortodoksluk: Doğu Avrupa, Rusya, Balkanlar ve Yunanistan’da yaygındır.
Örnek 5Hinduizm, Yahudilik ve Şintoizm’in İslamiyet ve Hristiyanlık gibi tüm kıtalara yayılmayıp belirli toplumlarla sınırlı kalmasının temel nedeni nedir?
Cevabı göster
Bu dinlerin millî/etnik din karakteri taşıması, dışarıdan insanları dine davet etme (tebliğ/misyonerlik) geleneğine sahip olmaması ve o dine mensup olmayı belirli bir ulustan doğma şartına bağlamasıdır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdaki dinlerden hangisi Güney Asya (Hint alt kıtası) havzasında ortaya çıkan dinlerden biri değildir?
Hinduizm, Budizm, Cayinizm ve Sihizm Hindistan’da (Güney Asya); Taoizm ve Konfüçyanizm ise Çin’de (Doğu Asya) ortaya çıkmıştır.
2Günümüzde dünyada en fazla Müslüman nüfusun yaşadığı ülke aşağıdakilerden hangisidir?
Yaklaşık 240 milyonu aşan Müslüman nüfusuyla dünyada en fazla Müslümanın yaşadığı ülke Güneydoğu Asya’daki Endonezya’dır.
3Hint alt kıtasında ortaya çıkan dinler arasında doğduğu coğrafyanın dışına taşarak Çin, Japonya, Tayland ve Myanmar gibi ülkelerde yaygınlık kazanan tek din aşağıdakilerden hangisidir?
Hint kökenli dinlerden yalnızca Budizm evrensel bir yayılış göstererek Doğu ve Güneydoğu Asya’ya yayılmıştır.
4Aşağıdaki din ve yoğun olarak yaşandığı ülke/bölge eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
Cayinizm mensuplarının neredeyse tamamı Hindistan’da yaşamaktadır; Güney Amerika’da en yaygın din Hristiyanlıktır (Katoliklik).
5MS 70 yılında Kudüs’ün Romalılar tarafından yıkılmasının ardından Yahudilerin Filistin dışındaki çeşitli ülkelere dağılarak yaşamalarına verilen ad ve bugün İsrail dışında en yoğun yaşadıkları ülke aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Yahudilerin ana vatanları dışında dağılarak yaşamalarına “diaspora” denir; bugün İsrail dışında en fazla Yahudi nüfusu ABD’de yaşamaktadır.
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Günümüzde yaşayan büyük dünya dinlerinin tamamı tarihsel olarak Asya kıtasında ortaya çıkmıştır.
Orta Doğu (Batı Asya), Güney Asya ve Doğu Asya havzalarının üçü de Asya kıtasında yer alır.
- İslamiyet, Endonezya ve Malezya gibi Güneydoğu Asya ülkelerine Müslüman tüccarların ve sûfîlerin tebliğiyle yayılmıştır.
Bu bölgelere İslam orduları gitmemiş, ticaret ve tebliğ yoluyla İslamlaşma gerçekleşmiştir.
- Şintoizm, dünyanın her kıtasında misyonerlik faaliyeti yürüten evrensel bir dindir.
Yanlıştır; Şintoizm yalnızca Japonlara özgü millî bir dindir.
- Hristiyanlık Orta Doğu’da (Filistin) doğmuş olmasına rağmen günümüzde en fazla Avrupa ve Amerika kıtalarında yaygındır.
Hristiyanlık Roma İmparatorluğu ve ardından Coğrafi Keşiflerle Avrupa ve Amerika’da yaygınlaşmıştır.
- Hinduizm mensuplarının büyük çoğunluğu Hindistan ve Nepal’de yaşamaktadır.
Hinduların %95’inden fazlası Hindistan ve Nepal’de bulunmaktadır.
- Günümüzde yaşayan büyük dünya dinlerinin tamamı tarihsel olarak Asya kıtasında ortaya çıkmıştır.
7Aşağıdaki dinleri ortaya çıktıkları veya en yoğun yaşandıkları coğrafi bölgelerle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Son ilahi din olan İslamiyet, Arap Yarımadası’nın bölgesindeki Mekke ve Medine şehirlerinde doğmuştur.
- 16. yüzyılda Guru Nanak tarafından Kuzey Hindistan’ın bölgesinde kurulan din Sihizm’dir.
- Japonların geleneksel tabiat ve ata kültüne dayanan millî dinine adı verilir.
- Hristiyanlığın Güney (Latin) Amerika ülkelerinde en yaygın olan mezhebi mezhebidir.
- Yahudilerin Filistin toprakları dışında dünyanın farklı ülkelerine dağılarak yaşadıkları yerlere denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
9Bir dinin doğduğu coğrafyanın sınırlarını aşarak kıtalar arası yayılmasını (evrensel din hâline gelmesini) sağlayan temel etkenleri İslamiyet, Hristiyanlık ve Budizm örnekleri üzerinden açıklayınız.
1. ipucu: 1. İpucu: Dinin mesajının belirli bir ırka değil tüm insanlığa hitap etmesi ve tebliğ/misyonerlik faaliyetini belirtiniz.
2. ipucu: 2. İpucu: Ticaret yolları (İpek ve Baharat Yolu), göçler, fetihler ve devlet desteklerinin rolünü yazınız.
Cevap: Bir dinin doğduğu coğrafyayı aşarak yayılmasında öncelikle inanç sisteminin belirli bir ırka veya kabileye değil tüm insanlığa açık olması (evrensellik iddiası) ve aktif tebliğ/davet faaliyeti belirleyicidir. İslamiyet; tüm insanları tevhid ve kardeşlik çatısı altında birleştiren mesajı, fetihler, İpek ve Baharat yollarındaki Müslüman tüccarların dürüstlüğü ve sûfîlerin tebliğiyle İspanya’dan Endonezya’ya kadar yayılmıştır. Hristiyanlık; Pavlus’un dini Yahudi olmayanlara açması, Roma İmparatorluğu’nun resmi dini olması ve Coğrafi Keşifler sonrası misyonerlikle Avrupa, Amerika ve Afrika’ya yayılmıştır. Budizm ise kast sistemini reddeden kuşatıcı ahlak öğretisi, Kral Aşoka’nın desteği ve İpek Yolu ticaretiyle tüm Doğu ve Güneydoğu Asya’ya ulaşmıştır.
Kısaca
- Orta Doğu (Yakın Doğu) Havzası: Vahye dayalı dinler olan Yahudilik, Hristiyanlık ve İslamiyet (ayrıca Sâbiîlik ve Mecûsîlik) Hicaz, Filistin, Mısır, Mezopotamya ve İran coğrafyasında doğmuştur.
- Güney Asya (Hint) Havzası: İndus ve Ganj nehirleri çevresindeki Hint alt kıtasında Hinduizm, Budizm, Cayinizm ve Sihizm ortaya çıkmıştır.
- Doğu Asya (Çin ve Japonya) Havzası: Çin’de Konfüçyanizm ve Taoizm, Japonya’da ise Şintoizm doğmuştur.
- Evrensel Yayılan Dinler: İslamiyet, Hristiyanlık ve Budizm, doğdukları bölgelerin dışına taşarak farklı ırk, dil ve kıtalardaki toplumlar arasında yayılmıştır.
- Bölgesel / Millî Kalan Dinler: Hinduizm, Cayinizm ve Sihizm büyük ölçüde Hindistan’da; Taoizm ve Konfüçyanizm Çin kültür havzasında; Şintoizm Japonya’da; Yahudilik ise İsrail ve diaspora topluluklarında sınırlı kalmıştır.