Medine’nin eski adı Yesrib’dir. Şehrin İslam öncesindeki durumunu Mekke ve Taif’le karşılaştırırken aynı ölçütleri kullanacağız: coğrafya, geçim kaynakları, sosyal yapı ve inanç hayatı. Böylece benzerliklerin yanında farklılıkların sebeplerini de görebiliriz.
Yesrib’in coğrafyası ve ekonomisi
Yesrib, Hicaz Bölgesi’nde yer alır. Su kaynakları ve tarıma elverişli arazileri şehrin gelişmesini desteklemiştir. Hurma yetiştiriciliği önemli bir geçim faaliyetidir. Ticaret güzergâhında bulunması da ekonomik hayatına katkı sağlamıştır.
Şehirde yalnız tarım yapılmıyordu. Ticaret, el sanatları ve kuyumculuk gibi faaliyetler de vardı. Bir şehrin başlıca geçim kaynağını belirlemek, diğer faaliyetleri yok saymak anlamına gelmez.
Yesrib’de toplum ve inanç hayatı
İslam öncesi Yesrib’de Evs ve Hazrec gibi Arap kabileleriyle Yahudi kabileleri yaşıyordu. Putperestlik, Yahudilik ve haniflik gibi farklı inançlar bulunuyordu. Bir şehirde farklı toplulukların yaşaması, onların her zaman siyasi birlik kurduğu anlamına gelmez.
Evs ve Hazrec arasındaki uzun çatışmaların son büyük örneği Buas Savaşı’dır. Çatışmalar toplumda yorgunluk oluşturmuş, iç barışa duyulan ihtiyacı artırmıştır. Toplum hürler, mevali ve köleler gibi farklı haklara sahip sınıflara ayrılmıştı. Bu yapı eşitsizliklere yol açıyordu.
Mekke ile karşılaştırma
Mekke’nin sıcak, kurak ve tarıma elverişsiz çevresi, Yesrib’in su ve toprak imkânlarından farklıydı. Mekke’de ticaret öne çıkmış; Kâbe’nin ziyaret edilmesi pazarları canlandırmıştı.
İki şehirde de yerleşik hayat, kabilecilik ve toplumsal sınıflar bulunuyordu. Mekke’de Kureyş, Yesrib’de Evs ve Hazrec gibi kabileler etkiliydi. Putperestlik her iki şehirde de yaygındı; ancak bütün halkın aynı inanca sahip olduğu söylenemez.
Taif ile karşılaştırma
Taif, Hicaz’ın diğer önemli şehirlerindendir. Daha serin iklimi, su kaynakları ve verimli arazileri tarımı desteklemiştir. Meyve ve sebze üretiminin yanında ticaret ve deri işlemeciliği gelişmiştir.
Yesrib ile Taif, su ve tarım imkânları bakımından benzerlik gösterir. Taif’te Sakif kabilesi etkiliydi. Lat putunun bulunduğu mabet dinî hayatın merkezlerindendi. Mekke ile Taif arasında ticaret ve akrabalık bağları bulunmasına rağmen rekabet de yaşanıyordu.
Ölçütle karşılaştırma ve çıkarım
Sağlıklı bir karşılaştırmada Yesrib’in ekonomisiyle Mekke’nin kabile adını karşı karşıya getirmeyiz. Önce ölçüt seçeriz: örneğin su kaynakları. Sonra aynı ölçüt açısından üç şehrin özelliklerini belirleriz.
Su ve verimli toprak imkânı olan Yesrib ile Taif’te tarımın gelişmesi, coğrafya ile ekonomi arasındaki ilişkiyi gösterir. Üç şehirde de ticaret yapılması ise farklı coğrafi özelliklerin tek bir ekonomik faaliyeti zorunlu kılmadığını gösterir.
Örnekler
Örnek 1Bir karşılaştırmada Yesrib için “hurma yetiştiriciliği”, Mekke için “Kureyş” yazılıyor. Bu karşılaştırmayı nasıl düzeltirsiniz?
Cevabı göster
Ölçütler farklıdır: ilk bilgi ekonomik faaliyet, ikinci bilgi kabile adıdır. Ekonomi karşılaştırılacaksa Mekke için ticaret; kabile karşılaştırılacaksa Yesrib için Evs ve Hazrec yazılabilir.
Örnek 2Yesrib ve Taif’te tarımın gelişmesini sağlayan ortak coğrafi imkân nedir?
Cevabı göster
Su kaynaklarının ve verimli arazilerin bulunmasıdır. Bu imkânlar iki şehirde de tarımsal üretimi desteklemiştir.
Örnek 3“Mekke tarıma elverişli olmadığı için ekonomik hayatı yoktu.” yargısını hangi bilgi çürütür?
Cevabı göster
Mekke’de ticaret gelişmişti. Ticaret yolları ve Kâbe ziyaretleri, tarımın sınırlı olmasına rağmen ekonomik canlılık sağlamıştır.
Örnek 4Buas Savaşı’nın ardından barış arayışının güçlenmesi hangi sebep-sonuç ilişkisini gösterir?
Cevabı göster
Uzun süren çatışmaların yol açtığı yıkım ve toplumsal yorgunluk, güvenli ve barışçı bir düzene duyulan ihtiyacı artırmıştır.
Örnek 5Hürler, mevali ve köleler şeklindeki ayrım neden yalnız meslek sınıflandırması değildir?
Cevabı göster
Bu ayrım farklı toplumsal statüler ve haklarla ilgilidir. İnsanların yönetime katılması, mülk edinmesi ve özgürlüğü aynı düzeyde değildir.
Örnek 6Yesrib, Mekke ve Taif’te ticaret yapılması, şehirlerin aynı coğrafi özelliklere sahip olduğunu gösterir mi?
Cevabı göster
Hayır. Aynı ekonomik faaliyet, farklı coğrafi koşullardaki şehirlerde de görülebilir. Ticaretin yanında öne çıkan diğer faaliyetler ve bunları destekleyen imkânlar karşılaştırılmalıdır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir tabloda Yesrib ve Taif için “bol su ve verimli arazi”, Mekke için “kurak ve tarıma elverişsiz çevre” yazıyor. Tablonun karşılaştırma ölçütü hangisidir?
Su ve arazi özellikleri coğrafi imkânlardır.
2Yesrib’de başlıca geçim kaynağının tarım olduğunu okuyan öğrenci “Burada ticaret yapılmamıştır.” sonucuna varıyor. Hangi bilgi bu sonucu düzeltir?
Ticaret güzergâhı ve pazarlar, tarımın yanında ticaretin de bulunduğunu gösterir.
3Mekke, Taif ve Yesrib’i sosyal yapı açısından karşılaştıran bir araştırmada hangi başlık doğrudan kullanılabilir?
Kabileler ve statü grupları sosyal yapının unsurlarıdır.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Yesrib, Medine’nin eski adıdır.
Şehrin İslam öncesi adı Yesrib olarak verilir.
- Taif ile Yesrib’in tarımsal imkânları arasında benzerlik vardır.
İkisinde de su ve verimli toprak tarımı destekler.
- Üç şehirdeki bütün insanlar aynı inanca mensuptu.
Şehirlerde farklı inanç grupları bulunuyordu.
- Kabileler arası çekişmelerin şehir güvenliğine etkisi yoktur.
Çatışmalar siyasi otoriteyi ve güvenliği zayıflatabilir.
- Yesrib, Medine’nin eski adıdır.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Şehirler karşılaştırılırken ortak bir belirlenmelidir.
- Mekke’de etkili olan kabile kabilesidir.
- Evs ve Hazrec arasında yaşanan son büyük çatışma olarak adlandırılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7“Yesrib’de farklı inanç grupları vardı; öyleyse siyasi birlik de kesinlikle vardı.” çıkarımı neden geçersizdir?
1. ipucu: Bir arada bulunmak ile ortak yönetim kurmak aynı şey midir?
2. ipucu: Kabile çatışmalarını hatırla.
Cevap: İnanç çeşitliliği tek başına siyasi birlik kanıtı değildir. Yesrib’de kabileler arası çatışmalar yaşanmış ve güvenliğe duyulan ihtiyaç artmıştır.
8Üç şehrin ekonomisi incelendiğinde coğrafyanın etkisine ilişkin hangi ölçülü sonuca varılır?
1. ipucu: Su, arazi ve iklimi ekonomik faaliyetlerle eşleştir.
2. ipucu: Bütün şehirlerde yalnız tek iş yapıldığını ileri sürme.
Cevap: Coğrafya, öne çıkan geçim kaynaklarını etkiler. Yesrib ve Taif’te tarımı destekleyen imkânlar varken Mekke’de ticaret öne çıkmıştır; şehirlerde birden fazla faaliyet görülebilir.