621 ve 622 yıllarında Medineli Müslümanlarla yapılan Birinci ve İkinci Akabe Biatları, İslam tarihinde yeni bir dönemin kapısını aralamıştır. Mekke'de tebliğ imkanının kalmaması ve müşriklerin Darü'n-Nedve'de Hz. Peygamber'i öldürme kararı alması üzerine ilahi izinle gerçekleştirilen Hicret (622), basit bir göç hareketi değil; İslam'ın bir medeniyet ve devlet haline geldiği, Yesrib'in Medinetü'n-Nebi (Peygamber Şehri) olarak yeniden doğduğu tarihi bir dönüm noktasıdır.
1. Hicret Hazırlığı, Emanet Bilinci ve Sevr Mağarası
Ashabının büyük çoğunluğu Medine'ye hicret ettikten sonra Mekke müşrikleri Darü'n-Nedve'de toplanarak her kabileden seçilecek birer gençle Hz. Peygamber'e suikast düzenleme kararı aldı. Cebrail (a.s.) vasıtasıyla bu tuzaktan haberdar edilen ve hicret izni verilen Resulullah (s.a.v.), düşmanlarının dahi kendisine bıraktığı emanetleri sahiplerine teslim etmek üzere Hz. Ali'yi kendi yatağında bıraktı. Yol arkadaşı Hz. Ebu Bekir ile geceleyin evinden çıkan Hz. Peygamber, takipçileri şaşırtmak için kuzeydeki Medine yönüne değil, güneydeki Sevr Mağarası'na giderek üç gün orada gizlendi. Mağaranın ağzına kadar gelen müşriklerin ayak seslerini duyunca endişelenen Hz. Ebu Bekir'i, Kur'an'da ölümsüzleşen şu sözlerle teselli etti: 'Üzülme! Şüphesiz Allah bizimle beraberdir' (Tevbe, 40).
2. Kuba Mescidi, Ranuna Vadisi ve Medine'ye Varış
Sevr Mağarası'ndan çıkıp Kızıldeniz sahil yolunu takip eden hicret kafilesi, kendilerini yakalamak için peşlerine düşen Süraka bin Malik'in atının ayaklarının kuma saplanması mucizesiyle tehlikeyi atlattıktan sonra Kuba köyüne ulaştı. Hz. Peygamber burada kaldığı on dört gün içinde, Kur'an-ı Kerim'de 'ilk günden takva üzerine kurulan mescit' (Tevbe, 108) olarak övülen ve İslam tarihinin ilk mescidi olan Kuba Mescidi'ni bizzat taş taşıyarak inşa etti. Kuba'dan Medine'ye hareket ettiği Cuma günü, Ranuna Vadisi'nde (Salim bin Avf yurdunda) İslam tarihinin ilk Cuma hutbesini okudu ve ilk Cuma namazını kıldırdı.
3. Mescid-i Nebi ve Ashab-ı Suffe (İlk Eğitim Kurumu)
Hz. Peygamber'in Medine'de gerçekleştirdiği ilk kurumsal icraat Mescid-i Nebi'nin inşasıdır. Mescid-i Nebi yalnızca namaz kılınan bir ibadethane değil; devlet işlerinin istişare edildiği yönetim merkezi, yabancı elçilerin kabul edildiği makam ve yargı kararlarının verildiği adalet divanı olmuştur. Mescidin bitişiğine yapılan gölgelikli bölüme ise Suffe adı verilmiştir. Kimsesiz, bekar ve fakir sahabilerin barındığı Suffe, İslam tarihinin ilk yatılı okulu ve üniversitesi niteliğindedir. Ashab-ı Suffe adı verilen bu öğrenciler bizzat Hz. Peygamber'den Kur'an, yazı ve dini ilimler öğrenmiş; Ebu Hüreyre, Muaz bin Cebel ve Abdullah bin Mes'ud gibi pek çok alim sahabi burada yetişmiştir.
4. Muâhât (Ensar ve Muhacir Kardeşliği)
Mekke'den bütün mal varlıklarını geride bırakarak gelen Muhacirler ile onlara kucak açıp yardım eden Medineli Müslümanlar (Ensar) arasında sosyal ve ekonomik uyumu sağlamak amacıyla Hz. Peygamber muâhât (kardeşleştirme) uygulamasını başlattı. Her bir Muhacir bir Ensar ailesiyle kardeş ilan edildi. Ensar, kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile Muhacir kardeşlerini kendi nefislerine tercih ederek (îsâr ahlakı) evlerini, bağlarını ve işlerini onlarla paylaşmak istedi; Muhacirler ise kardeşlerine yük olmamak için alın teriyle ticaret ve ziraat yaparak Medine ekonomisine güç kattı. Ayrıca Medine'nin iki büyük Arap kabilesi olan Evs ve Hazrec arasındaki 120 yıllık kan davası (Buas Savaşları) İslam kardeşliği potasında tamamen sona erdirildi.
5. Medine Sözleşmesi (Vesikası) ve Medine İslam Devleti
Hicret esnasında Medine'de Müslümanların yanı sıra henüz İslam'a girmemiş Araplar ve üç büyük Yahudi kabilesi (Beni Kaynuka, Beni Nadir ve Beni Kurayza) yaşıyordu. Hz. Peygamber şehirde toplumsal barışı, can ve mal güvenliğini sağlamak amacıyla tüm grupların temsilcileriyle görüşerek 47 maddelik Medine Sözleşmesi (Medine Vesikası)'nı imzaladı. Tarihin ilk yazılı anayasalarından biri kabul edilen bu belgeye göre; Medine'de yaşayan herkes inanç ve ibadet hürriyetine sahip olacak, şehre dışarıdan bir saldırı olursa Medine birlikte savunulacak ve anlaşmazlıklarda son hakem Hz. Muhammed (s.a.v.) olacaktı.
6. İlk Nüfus Sayımı ve Medine Çarşısının (Pazarının) Kurulması
Hz. Peygamber devlet düzenini kurarken Medine'deki Müslümanların sayısını tespit etmek amacıyla İslam tarihindeki ilk nüfus sayımını yaptırdı ve yaklaşık 1.500 Müslüman kayıt altına alındı. Ekonomik bağımsızlığı sağlamak için de önemli bir adım attı: O dönemde Medine'deki mevcut çarşı (Beni Kaynuka pazarı) Yahudilerin tekelindeydi ve orada faiz, hile, ihtikar (karaborsacılık) ve vergi baskısı uygulanıyordu. Hz. Peygamber Müslümanlara ait bağımsız bir Medine Pazarı kurdu; bu pazarda yer kirası ve vergi alınmamasını, ölçü ve tartıda dürüst olunmasını ve aldatmanın ('Bizi aldatan bizden değildir') kesinlikle yasaklanmasını emretti.
Örnekler
Örnek 1Hz. Peygamber'in Hicret yolculuğunu planlarken aldığı dört somut tedbiri yazarak, bu durumun İslam'daki 'tevekkül' anlayışıyla ilişkisini açıklayınız.
Cevabı göster
Alınan tedbirler: 1) Kuzeydeki Medine yerine ters yöndeki Sevr Mağarası'na giderek takipçileri şaşırtması, 2) Yolları iyi bilen uzman rehber Abdullah bin Uraykıt'ı tutması, 3) Abdullah bin Ebu Bekir ile istihbarat toplaması, 4) Amir bin Füheyre'ye koyun otlattırarak ayak izlerini sildirmesi. Bu durum, gerçek tevekkülün önce akıl ve imkanlarla tüm tedbirleri eksiksiz alıp ardından sonucu Allah'a bırakmak olduğunu kanıtlar.
Örnek 2Hz. Peygamber kendisine suikast düzenlemeye gelen müşriklerin bile emanetlerini teslim etmek için Hz. Ali'yi Mekke'de bırakmıştır. Bu davranışı ahlaki açıdan değerlendiriniz.
Cevabı göster
Bu davranış, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) 'el-Emin' (güvenilir) sıfatının en zor ve hayati tehlike anında bile asla değişmediğini gösterir. İslam ahlakında düşmanlık ve savaş hali dahi emanete hıyanet etmeyi meşru kılmaz; kul hakkı ve güvenilirlik her şartta korunmalıdır.
Örnek 3Mescid-i Nebi'nin İslam toplumundaki çok yönlü işlevlerini ve bitişiğindeki 'Suffe'nin önemini açıklayınız.
Cevabı göster
Mescid-i Nebi; yalnız ibadet yeri değil, devlet yönetim merkezi, istişare meclisi, yargı makamı, diplomatik kabul yeri ve toplumsal dayanışma merkezi olarak hizmet vermiştir. Bitişiğindeki Suffe ise İslam'ın ilk yatılı eğitim kurumu (üniversitesi) olmuş ve burada yetişen Ashab-ı Suffe Kur'an ve Sünnet bilgisinin gelecek nesillere aktarılmasını sağlamıştır.
Örnek 4Medine'de gerçekleştirilen 'Muâhât' (Kardeşleştirme) uygulamasının toplumsal ve psikolojik faydaları neler olmuştur?
Cevabı göster
Muâhât ile Mekke'den her şeyini bırakıp gelen Muhacirlerin barınma, geçim ve yalnızlık sorunları Ensar'ın fedakarlığı (îsâr) sayesinde çözülmüştür. Ayrıca cahiliye döneminin kan ve kabile bağına dayalı asabiyet anlayışı yıkılarak yerine inanç ve gönül birliğine dayalı ümmet kardeşliği yerleştirilmiştir.
Örnek 5Medine Sözleşmesi'nin (Medine Vesikası) İslam ve dünya hukuk tarihi açısından önemi nedir?
Cevabı göster
Medine Sözleşmesi, farklı din (Müslümanlar, Yahudiler, putperestler) ve kabilelerden oluşan bir toplumda herkesin inanç özgürlüğünü, can-mal güvenliğini ve ortak savunma sorumluluğunu kayıt altına alan ilk yazılı anayasa niteliğindedir. Bu belgeyle Medine İslam Devleti hukuki temeller üzerinde resmen kurulmuştur.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hicret yolculuğu esnasında Hz. Peygamber'in Kuba'da konakladığı sırada inşa edilen ve Kur'an-ı Kerim'de 'ilk günden takva üzerine kurulan mescit' olarak övülen İslam tarihinin ilk mescidi aşağıdakilerden hangisidir?
Tevbe Suresi 108. ayette takva üzerine kurulduğu bildirilen ve İslam tarihinde inşa edilen ilk mescit Kuba Mescidi'dir.
2Aşağıdakilerden hangisi Hz. Peygamber'in Medine'ye hicret ettikten sonra İslam toplumunu ve devletini kurmak amacıyla gerçekleştirdiği çalışmalardan biri değildir?
Hilfü'l-Fudûl (Erdemliler Topluluğu), Hicret'ten çok önce Hz. Peygamber'in gençlik yıllarında Mekke'de kurulmuş bir cemiyettir.
3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Hz. Peygamber Kuba'dan Medine'ye ilerlerken Ranuna Vadisi'nde İslam tarihinin ilk Cuma hutbesini okumuş ve ilk Cuma namazını kıldırmıştır.
İslam'da ilk Cuma namazı Hicret yolculuğunun sonunda Ranuna Vadisi'nde kılınmıştır.
- Hicret sırasında Hz. Peygamber'in yatağında yatarak müşriklerin emanetlerini sahiplerine teslim etmekle görevlendirilen sahabi Hz. Ebu Bekir'dir.
Emanetleri teslim etmek için Mekke'de kalan sahabi Hz. Ali'dir; Hz. Ebu Bekir ise Hz. Peygamber'in hicret yol arkadaşıdır.
- Hz. Peygamber Kuba'dan Medine'ye ilerlerken Ranuna Vadisi'nde İslam tarihinin ilk Cuma hutbesini okumuş ve ilk Cuma namazını kıldırmıştır.
4Hicret ve Medine dönemiyle ilgili kişi ve kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
5Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Hz. Peygamber'in hicretiyle birlikte 'Yesrib' şehrinin adı 'Peygamber Şehri' anlamına gelen olarak değiştirilmiştir.
- Medineli Müslümanların (Ensar), kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile Mekkeli Muhacir kardeşlerini kendi nefislerine tercih etmeleri ahlakına adı verilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
6Hz. Peygamber'in Medine'de Müslümanlara ait bağımsız bir çarşı/pazar kurmasının ve ticaret ahlakı ilkeleri koymasının önemini değerlendiriniz.
1. ipucu: Konunun temel kavramlarını ve tanımlarını hatırlayınız.
2. ipucu: Sebep-sonuç ilişkisini kurarak değerlendiriniz.
Cevap: Medine'deki mevcut pazarlarda faiz, hile ve vergi baskısı uygulanıyordu. Hz. Peygamber vergisiz ve kira alınmayan bağımsız bir İslam pazarı kurarak Müslümanların ekonomik olarak başkalarına bağımlı kalmasını önlemiş; ölçü-tartı doğruluğu, fiyat şeffaflığı ve 'Bizi aldatan bizden değildir' ilkesiyle helal kazanca dayalı bir ticaret medeniyeti inşa etmiştir.
Kısaca
- Hz. Peygamber (s.a.v.), Hicret gecesi kendisini öldürmeye gelen müşriklerin bile emanetlerini sahiplerine iade etmek üzere Hz. Ali'yi Mekke'de bırakmış ve yol arkadaşı Hz. Ebu Bekir ile birlikte Sevr Mağarası'na yönelmiştir.
- Hicret yolculuğunda Kuba'ya varıldığında İslam tarihinin ilk mescidi olan Kuba Mescidi inşa edilmiş; Medine'ye girmeden önce Ranuna Vadisi'nde ilk Cuma namazı kılınmıştır.
- Medine'de devesi Kasva'nın çöktüğü arsa iki yetim çocuktan satın alınarak Mescid-i Nebi inşa edilmiş; inşaat süresince Hz. Peygamber yedi ay Ebu Eyyub el-Ensari'nin evinde misafir kalmıştır.
- Mescid-i Nebi'nin bitişiğinde kurulan Suffe, İslam'ın ilk yatılı eğitim kurumu olmuş; burada yetişen Ashab-ı Suffe İslam'ı diğer beldelere öğreten muallimler olmuştur.
- Mekkeli Muhacirler ile Medineli Ensar arasında muâhât (kardeşleştirme) ilan edilerek toplumsal dayanışma sağlanmış; Medine Sözleşmesi (Vesikası) ile farklı inanç gruplarının haklarını güvenceye alan ilk yazılı anayasa yürürlüğe konulmuştur.