Tarih boyunca medeniyetlerin kesişim noktasında yer alan Şam (Dımaşk) ve çevresini kapsayan Bilâd-ı Şam bölgesi; Kudüs, Filistin, Ürdün, Lübnan ve Suriye topraklarını içine alan bereketli bir coğrafyadır. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hem gençliğindeki ticaret yolculuklarında (Busrâ seferleri) hem de risalet sonrasında İslam'ın evrensel davetinin kuzeye ulaştırılmasında Şam şehri merkezi bir rol oynamıştır.
Bilâd-ı Şam Coğrafyası ve Şam Şehrinin Tarihî-Dinî Önemi
İslam tarih ve coğrafya geleneğinde yalnız bugünkü Dımaşk şehrini değil; Suriye, Filistin, Kudüs, Ürdün ve Lübnan'ı içine alan geniş bölgeyi ifade etmek için Bilâd-ı Şam (Şam Diyarı) tabiri kullanılmıştır. Bereketli Hilal'in batı kanadını oluşturan bu coğrafya; Akdeniz limanlarını Mezopotamya, Mısır ve Hicaz'a bağlayan uluslararası ticaret yollarının (Kureyş'in yaz kervanlarının) varış noktasıdır.
Bilâd-ı Şam bölgesi aynı zamanda pek çok peygamberin yaşadığı ve tevhit mücadelesi verdiği mukaddes bir coğrafyadır. Kur'an-ı Kerim'de İsrâ suresi 1. ayette çevresi mübarek kılındığı bildirilen Mescid-i Aksâ bu bölgede yer alır. Ayrıca Hz. Peygamber (s.a.v.) 'Allah'ım! Şam'ımızı ve Yemen'imizi bize mübarek kıl!' (Buhârî, İstiskâ, 29) diye dua ederek bölgenin manevi değerine işaret etmiştir.
İslam öncesinde Kureyş kabilesi, Kur'an-ı Kerim'de Kureyş suresinde (لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ) hatırlatıldığı üzere kışın Yemen'e, yazın ise Bilâd-ı Şam bölgesindeki Busrâ ve Gazze pazarlarına ticaret kervanları düzenlemiştir. Hz. Peygamber'in dedesi Hâşim b. Abdümenâf, Bizans (Doğu Roma) idarecileriyle Îlâf antlaşması yaparak Kureyş kervanlarının Şam topraklarında güvenle ticaret yapmasını sağlamış ve bu seferlerin birinde Gazze'de vefat etmiştir.
Peygamberimizin Gençliğinde Şam (Busrâ) Ticaret Yolculukları
Hz. Peygamber (s.a.v.) risalet öncesinde gençlik yıllarında Şam bölgesinin önemli ticaret merkezi olan Busrâ şehrine iki önemli ticaret yolculuğu gerçekleştirmiştir. İlk yolculuğunu 9 veya 12 yaşlarındayken kendisini himaye eden amcası Ebû Tâlib ile birlikte Kureyş kervanına katılarak yapmıştır. Kervan Şam yakınlarındaki Busrâ kasabasında konakladığında, önceki ilahi metinleri iyi bilen Rahip Bahîrâ genç Muhammed'deki (s.a.v.) nübüvvet alametlerini fark etmiş ve Ebû Tâlib'e yeğenini koruyup kollaması tavsiyesinde bulunmuştur.
Hz. Peygamber (s.a.v.) ikinci Şam (Busrâ) ticaret yolculuğunu ise 25 yaşındayken, Mekke'nin saygın ve iffetli tacirlerinden Hz. Hatice'nin ticaret kervanının başında mudârebe (emek-sermaye ortaklığı) usulüyle gerçekleştirmiştir. Bu yolculukta kendisine Hz. Hatice'nin yardımcısı Meysere eşlik etmiştir.
Busrâ pazarında yaptığı alışverişlerde ölçü ve tartıda hileden uzak durması, malın kusurunu gizlememesi, yalan yere yemin etmemesi ve sözüne sadakati sayesinde kervan büyük ve bereketli bir kazançla Mekke'ye dönmüştür. Meysere'nin Hz. Peygamber'in üstün ahlakını ve Muhammedü'l-Emîn (Güvenilir Muhammed) vasfını Hz. Hatice'ye anlatması, bu kutlu evliliğin gerçekleşmesine vesile olmuştur.
Nübüvvet Döneminde Şam ile İlişkiler ve Şam'ın Fethi
Hudeybiye Antlaşması'ndan sonra Hicret'in 7. yılında (628) Hz. Peygamber (s.a.v.) çevre hükümdarlara İslam'a davet mektupları gönderdiğinde, o sırada Kudüs-Şam bölgesinde bulunan Bizans İmparatoru Herakleios'a elçi olarak sahabi Dıhye b. Halîfe el-Kelbî'yi göndermiştir. Herakleios, ticaret için Gazze/Şam'da bulunan Ebû Süfyân'ı huzuruna çağırarak Hz. Peygamber'in doğruluğunu ve ahlakını sorgulamış ve onun hak peygamber olduğunu ikrar etmiştir.
Busrâ valisinin İslam elçisi Hâris b. Umeyr'i şehit etmesi üzerine 629 yılında Şam sınırındaki Mûte Seferi düzenlenmiş; Zeyd b. Hârise, Ca'fer b. Ebî Tâlib ve Abdullah b. Revâha şehit düşmüş, Hâlid b. Velîd orduyu güvenle geri çekmiştir. 630 yılında Bizans tehlikesine karşı bizzat Hz. Peygamber'in komutasında Tebük Seferi yapılmış; vefatından hemen önce de Şam yönüne Üsâme b. Zeyd komutasında bir ordu hazırlatmıştır.
Hz. Ebû Bekir halife seçildiğinde ilk iş olarak Üsâme ordusunu Şam sınırına göndermiş, ardından Ecnâdeyn (634) zaferiyle fetih süreci hızlanmıştır. Hz. Ömer döneminde Yermük Savaşı ile Bizans ordusu mağlup edilmiş ve 635 (H. 14) yılında Ebû Ubeyde b. Cerrâh ve Hâlid b. Velîd komutasındaki İslam ordusu tarafından Şam (Dımaşk) fethedilerek bölge halkına can, mal ve mabet güvencesi veren emanname (ahitname) sunulmuştur.
Örnekler
Örnek 1İslam tarihi kaynaklarında geçen 'Bilâd-ı Şam' kavramının coğrafi kapsamını ve bu bölgenin neden mübarek kabul edildiğini açıklayınız.
Cevabı göster
Bilâd-ı Şam; Suriye, Filistin, Kudüs, Ürdün ve Lübnan topraklarını içine alan geniş coğrafyanın adıdır. Pek çok peygamberin (Hz. İbrahim, Hz. İshak, Hz. Yakub, Hz. Musa, Hz. Davud, Hz. Süleyman, Hz. İsa) bu topraklarda yaşamış olması, İsrâ suresi 1. ayette çevresi mübarek kılındığı bildirilen Mescid-i Aksâ'nın burada bulunması ve Hz. Peygamber'in 'Allah'ım! Şam'ımızı ve Yemen'imizi mübarek kıl' duası sebebiyle mübarek kabul edilir.
Örnek 2Hz. Peygamber'in (s.a.v.) risalet öncesinde gençlik yıllarında Şam (Busrâ) bölgesine yaptığı iki ticaret yolculuğunu kiminle ve kaç yaşlarında gerçekleştirdiğini karşılaştırınız.
Cevabı göster
Hz. Peygamber birinci Şam yolculuğunu 9 veya 12 yaşlarındayken amcası Ebû Tâlib ile birlikte Busrâ'ya yapmış ve bu yolculukta Rahip Bahîrâ onun nübüvvet alametlerini fark etmiştir. İkinci yolculuğunu ise 25 yaşındayken Hz. Hatice'nin ticaret kervanının yöneticisi olarak yardımcısı Meysere ile birlikte yine Busrâ pazarına yapmış; dürüstlüğü ve güvenilirliği sayesinde büyük kazanç elde ederek dönüşte Hz. Hatice ile evlenmiştir.
Örnek 3Kureyş suresinde geçen 'kış ve yaz yolculukları' (rihlete'ş-şitâi ve's-sayf) ile Şam bölgesi arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
Cevabı göster
Mekke tarıma elverişsiz bir vadide kurulduğu için Kureyş kabilesinin geçimi uluslararası kervan ticaretine dayanıyordu. Kureyşliler Hz. Peygamber'in dedesi Hâşim'in yaptığı Îlâf (güvenlik ve ticaret) antlaşmaları sayesinde kış aylarında sıcak olan Yemen'e, yaz aylarında ise serin ve verimli olan kuzeydeki Bilâd-ı Şam pazarlarına (Busrâ ve Gazze'ye) ticaret yolculukları düzenlerlerdi.
Örnek 4Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Bizans İmparatoru Herakleios'a gönderdiği İslam'a davet mektubunu hangi sahabi götürmüştür ve Herakleios mektubu aldığında nasıl bir araştırma yapmıştır?
Cevabı göster
Hz. Peygamber Hicret'in 7. yılında (628) Bizans İmparatoru Herakleios'a elçi olarak Dıhye b. Halîfe el-Kelbî'yi göndermiştir. O sırada Kudüs-Şam bölgesinde bulunan Herakleios, Hz. Peygamber'i yakından tanıyan bir Kureyşliyi dinlemek istemiş ve ticaret için Şam'da bulunan Ebû Süfyân'ı huzuruna çağırmıştır. Ebû Süfyân'ın verdiği cevaplardan onun asil bir soydan geldiğini, hiç yalan söylemediğini ve takipçilerinin arttığını öğrenen Herakleios, onun beklenen hak peygamber olduğunu ifade etmiştir.
Örnek 5Mûte Savaşı'nın (629) çıkış nedenini, bu savaşta şehit olan üç İslam komutanını ve ordunun nasıl kurtarıldığını açıklayınız.
Cevabı göster
Hz. Peygamber'in Busrâ emirine gönderdiği İslam elçisi Hâris b. Umeyr'in Şam sınırındaki Mûte'de Gassânî valisi Şurahbîl tarafından şehit edilmesi üzerine 3.000 kişilik bir İslam ordusu gönderilmiştir. Savaşta Hz. Peygamber'in sırasıyla tayin ettiği üç komutan olan Zeyd b. Hârise, Ca'fer b. Ebî Tâlib (Ca'fer-i Tayyâr) ve Abdullah b. Revâha şehit düşmüştür. Ardından sancağı devralan Hâlid b. Velîd (Seyfullah) üstün bir askeri taktikle İslam ordusunu Bizans kuşatmasından güvenle geri çekmiştir.
Örnek 6Şam (Dımaşk) şehri hangi halife döneminde, hangi komutanlar tarafından fethedilmiştir ve fetih sonrasında gayrimüslim halka nasıl muamele edilmiştir?
Cevabı göster
Şam bölgesinin fethi Hz. Ebû Bekir döneminde başlatılmış, 635 (H. 14) yılında Hz. Ömer'in hilafeti döneminde Ebû Ubeyde b. Cerrâh ve Hâlid b. Velîd komutasındaki İslam ordusu tarafından Dımaşk şehri fethedilmiştir. Fetih sonrasında bölge halkına emanname (ahitname) verilerek canlarına, mallarına ve kiliselerine dokunulmayacağı güvence altına alınmış; bu adil ve hoşgörülü yönetim bölge halkının kısa sürede İslam'ı benimsemesini sağlamıştır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 25 yaşındayken Hz. Hatice'nin ticaret kervanının başında Şam bölgesindeki Busrâ pazarına yaptığı yolculukta kendisine eşlik eden ve onun üstün ticaret ahlakına şahitlik eden kişi aşağıdakilerden hangisidir?
Hz. Hatice'nin kervanıyla yapılan Busrâ yolculuğunda Hz. Peygamber'e Hz. Hatice'nin yardımcısı Meysere eşlik etmiş ve onun dürüstlüğünü Hz. Hatice'ye anlatmıştır.
2Hicret'in 8. yılında (629) Şam sınırında gerçekleşen ve Zeyd b. Hârise, Ca'fer b. Ebî Tâlib ile Abdullah b. Revâha'nın şehit düştüğü, Hâlid b. Velîd'in ise İslam ordusunu başarılı bir manevrayla kurtardığı sefer aşağıdakilerden hangisidir?
Elçi Hâris b. Umeyr'in şehit edilmesi üzerine Şam sınırında Bizans ve Gassânî kuvvetleriyle yapılan ve üç komutanın şehit düştüğü sefer Mûte Seferi'dir (629).
3Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Hicret'in 7. yılında Bizans İmparatoru Herakleios'u İslam'a davet etmek üzere gönderdiği elçi sahabi aşağıdakilerden hangisidir?
Hz. Peygamber Bizans İmparatoru Herakleios'a gönderdiği davet mektubunu elçi olarak Dıhye b. Halîfe el-Kelbî ile ulaştırmıştır.
4Bilâd-ı Şam bölgesi ve Şam (Dımaşk) şehrinin İslam tarihindeki yeri ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Şam (Dımaşk) şehri Hulefâ-yi Râşidîn devrinde Hz. Ömer'in hilafeti sırasında 635 (H. 14) yılında fethedilerek İslam topraklarına katılmıştır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- İslam tarihi kaynaklarında Bilâd-ı Şam tabiri Suriye, Filistin, Kudüs, Ürdün ve Lübnan'ı içine alan geniş bölgeyi ifade eder.
- Hz. Peygamber çocukluk yıllarında ilk Şam (Busrâ) yolculuğuna amcası Ebû Tâlib ile birlikte çıkmıştır.
- Kureyş kabilesine Şam ticaret yollarında güvenlik sağlayan Îlâf antlaşmalarını ilk başlatan kişi Ebû Cehil'dir.
- Hz. Peygamber'in Busrâ valisine gönderdiği elçi Hâris b. Umeyr'in şehit edilmesi Mûte Seferi'nin düzenlenmesine neden olmuştur.
- Hz. Peygamber'in vefatından önce hazırlattığı Üsâme b. Zeyd ordusunu Hz. Ebû Bekir halife olunca seferden tamamen vazgeçirmiştir.
- İslam tarihi kaynaklarında Bilâd-ı Şam tabiri Suriye, Filistin, Kudüs, Ürdün ve Lübnan'ı içine alan geniş bölgeyi ifade eder.
6Aşağıdaki Şam tarihiyle ilgili şahsiyet ve mekanları uygun açıklamalarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavram veya isimlerle tamamlayınız.
- Kureyş kabilesi kış aylarında Yemen'e, aylarında ise Bilâd-ı Şam bölgesine ticaret kervanları düzenlerdi.
- Hz. Peygamber ticaret hayatındaki doğruluğu ve emanete bağlılığı sebebiyle unvanıyla tanınmıştır.
- Bizans İmparatoru Herakleios, Hz. Peygamber'in mektubunu aldığında o sırada Şam'da bulunan ile görüşerek bilgi almıştır.
- Hicret'in 9. yılında (630) Bizans tehlikesine karşı Şam yönüne Hz. Peygamber'in bizzat komuta ettiği son sefer Seferi'dir.
- Hz. Peygamber vefatından hemen önce Şam sınırına gönderilmek üzere genç sahabi komutasında bir ordu hazırlatmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hz. Peygamber'in (s.a.v.) gençliğinde Şam (Busrâ) ticaret yolculuklarında sergilediği ticaret ahlakının hem kendi hayatına hem de İslam'ın yayılışına etkilerini değerlendiriniz.
1. ipucu: Ölçü ve tartıda doğruluk, malın kusurunu gizlememe ve sözünde durma ilkeleriyle 'Muhammedü'l-Emîn' olarak tanınması.
2. ipucu: Meysere'nin şahitliğiyle Hz. Hatice ile gerçekleşen evlilik ve vahiy sürecindeki en büyük desteği kazanması.
3. ipucu: Peygamberlik verildiğinde dost ve düşman herkesin onun asla yalan söylemediğini (Herakleios-Ebû Süfyân görüşmesinde olduğu gibi) kabul etmesi.
Cevap: Hz. Peygamber (s.a.v.) gençliğinde yaptığı Busrâ ticaret yolculuklarında hileden, yalandan ve aldatmadan uzak durarak örnek bir iş ahlakı sergilemiş ve 'Muhammedü'l-Emîn' (Güvenilir Muhammed) unvanını kazanmıştır. Bu güvenilirlik, Meysere'nin gözlemleri aracılığıyla Hz. Hatice ile evlenmesine ve nübüvvet yıllarında en büyük maddi-manevi desteği bulmasına vesile olmuştur. Ayrıca risalet sonrasında İslam'ı tebliğ ettiğinde, en sert muhaliflerinden Ebû Süfyân bile Şam'da İmparator Herakleios'un huzurunda onun hayatı boyunca hiç yalan söylemediğini itiraf etmek zorunda kalmıştır.
Kısaca
- Bilâd-ı Şam Coğrafyası: Suriye, Filistin, Kudüs, Ürdün ve Lübnan'ı kapsayan, Mescid-i Aksâ'yı barındıran ve Nebevî duaya mazhar olan bereketli bölgedir.
- Birinci Şam Yolculuğu: Hz. Peygamber 9-12 yaşlarında amcası Ebû Tâlib ile Busrâ'ya gitmiş, Rahip Bahîrâ onun nübüvvet alametlerini fark etmiştir.
- İkinci Şam Yolculuğu: 25 yaşında Hz. Hatice'nin kervanını Meysere ile birlikte Busrâ'ya götürmüş; dürüstlüğü ve güvenilirliği Hz. Hatice ile evliliğine vesile olmuştur.
- Nübüvvet Dönemi İlişkileri: Herakleios'a Dıhye b. Halîfe ile davet mektubu gönderilmiş; Mûte (629), Tebük (630) ve Üsâme b. Zeyd ordusuyla kuzey sınırı güvenceye alınmıştır.
- Şam'ın Fethi (635): Hz. Ebû Bekir döneminde başlayan fetih harekâtı, Hz. Ömer devrinde Ebû Ubeyde b. Cerrâh ve Hâlid b. Velîd komutasında Şam'ın fethiyle tamamlanmıştır.