Hz. Ali’nin Tebliğ Sürecine Katkıları: Tefekkür Basamakları, İlmî Katkısı, Necran Heyeti, Tebük'te Medine'nin Emaneti, Peygamberimizden Sonra Tebliğin Sürekliliği ve Çıkarımların Değerlendirilmesi

Tefekkür, bir konu üzerinde derinlemesine, amaçlı ve sorumlu bir şekilde düşünmektir. Kur'an-ı Kerim, geçmişte yaşanan olaylara yalnız merakla değil ibretle bakmamızı ister: 'Andolsun, onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır.' (Yûsuf, 111) ve 'Ey basiret sahipleri, ibret alın!' (Haşr, 2). Siyer, yani Peygamberimizin hayatı, bu ibretin en zengin kaynağıdır. Ancak bir olayı okumak tek başına tefekkür değildir; olayın doğru öğrenilmesi, bağlamıyla anlaşılması ve ondan çıkarılan sonucun dikkatle sınanması gerekir. Bu öğrenme çıktısının ilk süreç bileşeni de tam olarak bunu ister: Hz. Ali'nin tebliğ sürecindeki rolüne dair tefekkür sürecimizi gözden geçirmek.

Geçen hafta yaptığımız incelemeyi hatırlayalım: İlk imandan Yemen davetine kadar olayları zaman sırasına koyduk, her olayda Hz. Ali'nin ne yaptığını belirledik ve bundan bir tebliğ ilkesi çıkardık. Bu yöntemi altı basamakta toplayabiliriz: (1) Olayı sahih kaynaktan öğrenmek, (2) bağlamını anlamak, (3) Hz. Ali'nin davranışını açıkça belirlemek, (4) bu davranışın tebliğe katkısına dair çıkarım yapmak, (5) çıkarımı kaynak ve bağlam açısından değerlendirmek, (6) ulaşılan ilkeyi kendi hayatımıza taşımak. Basamaklardan birini atlamak, düşünceyi eksik bırakır. Örneğin bağlamı bilmeden yapılan çıkarım, olayı bugünün şartlarına göre yanlış yorumlamaya; değerlendirme yapılmadan ulaşılan sonuç ise abartılı ya da dayanaksız hükümlere götürebilir.

Bu basamakları kısa bir örnekle deneyelim. Hicret gecesi Hz. Ali, Peygamberimizin yatağında yatmış, ertesi gün Mekkelilerin ona bıraktığı emanetleri sahiplerine teslim etmişti. Olay sahih siyer kaynaklarında yer alır (İbn Hişâm). Bağlam: Mekkeliler Peygamberimizi öldürmeye karar vermişti, buna rağmen emanetlerini ona bırakmaya devam ediyorlardı. Davranış: Hz. Ali, hayati tehlikeye rağmen Mekke'de kalıp emanetleri tek tek iade etti. Çıkarım: Tebliğin güvenilirliği, düşmanlık ortamında bile bozulmayan emanet ahlakına dayanır. Değerlendirme: Bu çıkarım olayın kendisinden doğrudan çıkar, kaynakta olmayan bir ayrıntı eklemez. Hayata taşıma: Görüşümüzü paylaşmadığımız insanlara karşı bile dürüst ve güvenilir olmak, bugün de en etkili tebliğ yoludur.

Tebliğ, vahyin hiçbir eksiltme ve ekleme olmadan insanlara ulaştırılması olduğuna göre, bu görevin önemli bir şartı vahyi doğru korumak ve doğru anlamaktır. Peygamberimiz, inen ayetleri hemen yazdırır ve sahabilere ezberletirdi. Bu iş için görevlendirilen vahiy kâtipleri arasında Zeyd b. Sâbit, Übey b. Kâ'b, Hz. Osman ve Hz. Ali gibi sahabiler bulunuyordu. Hz. Ali, okuma yazma bilenlerin çok az olduğu bir toplumda kalemiyle vahyin kayda geçirilmesine katkı sağladı. Bu görev, tebliğin görünmeyen ama vazgeçilmez bir parçasıdır: Ayetlerin yazıya geçirilmesi, onların sonraki nesillere ve uzak bölgelere aynı şekilde ulaşmasının güvencesiydi. Geçen hafta Hudeybiye Antlaşması'nın metnini yazdığını görmüştük; bu kâtiplik, onun Medine döneminde üstlendiği yazı görevlerinin yalnızca biridir.

Hz. Ali, Kur'an'ı Peygamberimizin hayatında ezberleyen sahabiler arasında sayılır. Yalnız ezberlemekle kalmamış, ayetlerin hangi olay üzerine ve nerede indiğini de öğrenmeye çalışmıştır. İbn Sa'd'ın nakline göre o şöyle derdi: 'Allah'a yemin olsun ki inen her ayetin ne hakkında, nerede ve kimin hakkında indiğini bilirim. Rabbim bana çok düşünen bir kalp ve soran bir dil verdi.' Bu söz, öğrenmenin iki anahtarını gösterir: düşünmek ve soru sormak. Hz. Ali'nin sahabe müfessirleri arasında anılması ve İbn Abbas gibi genç sahabilerin ondan istifade ettiğinin nakledilmesi, onun Kur'an'ı anlama ve anlatma alanındaki yerini ortaya koyar. Tebliğ açısından bunun anlamı açıktır: Vahyi doğru ulaştırmak, onu bağlamıyla birlikte bilmeyi gerektirir.

Hz. Ali'nin tebliğe ilmî katkısının en öğretici yanlarından biri öğretim yöntemine dair sözüdür. Buhârî'nin Sahîh'inde, ilimle ilgili bölümde ona ait şu söz yer alır: 'İnsanlara anlayabilecekleri şeyleri anlatın. Allah'ın ve Resûlü'nün yalanlanmasını ister misiniz?' Bu söz, tebliğin yalnız doğruyu söylemek olmadığını; doğruyu, muhatabın anlayabileceği şekilde ve seviyede söylemek olduğunu gösterir. Anlaşılmayan, muhatabın zihnini karıştıran ya da onun kaldıramayacağı bir anlatım, iyi niyetli olsa bile insanları hakikatten uzaklaştırabilir. Bu ilke, Peygamberimizin Yemen'e gönderdiği muallimlere verdiği 'Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin' tavsiyesiyle de uyumludur. Buradan çıkaracağımız sonuç şudur: Hz. Ali'nin ilmi, tebliğin hem içeriğini koruyan hem de yöntemini güzelleştiren bir unsurdur.

Medine döneminin son yıllarında tebliğ, Arap Yarımadası'ndaki Hristiyan ve Yahudi topluluklara, yani Ehl-i Kitaba da yöneldi. Peygamberimiz komşu hükümdarlara gönderdiği mektuplarda Âl-i İmrân suresinin 64. ayetini kullanıyordu: 'De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda ortak olan bir söze gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım...' Hicretin dokuzuncu ve onuncu yılları arasında (630-631 civarı) Yemen'in kuzeyindeki Necran bölgesinden, kaynaklarda altmış kişi olduğu nakledilen bir Hristiyan heyeti Medine'ye geldi. Heyet Mescid-i Nebevî'de ağırlandı; ibadet vakitleri geldiğinde kendi usullerine göre ibadet etmek istediklerinde Peygamberimizin onlara engel olunmamasını istediği nakledilir (İbn Hişâm). Görüşmelerde özellikle Hz. İsa'nın kimliği konuşuldu; Peygamberimiz onlara Kur'an'ın Hz. İsa hakkındaki bildirimlerini anlattı.

Tartışma sonuca ulaşmayınca Âl-i İmrân suresinin 61. ayeti, yani mübâhele ayeti indi: 'Sana ilim geldikten sonra bu konuda seninle tartışana de ki: Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra dua edip Allah'ın lanetini yalancıların üzerine dileyelim.' Mübâhele, iki tarafın kendi görüşlerinin doğruluğundan emin olduklarını göstermek için yakınlarıyla birlikte Allah'a yönelip yalan söyleyen taraf için ilahi hüküm istemesidir. Müslim'in Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayetine göre bu ayet inince Peygamberimiz Hz. Ali, Hz. Fâtıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'i çağırmış ve 'Allah'ım, bunlar benim ehlimdir' buyurmuştur. Necran heyeti mübâheleye girmekten vazgeçmiş, bunun yerine Müslümanlarla bir antlaşma yapmayı tercih etmiştir. Buhârî'nin rivayetine göre heyet, yanlarına güvenilir birinin verilmesini istemiş; Peygamberimiz de 'ümmetin emini' olarak anılan Ebû Ubeyde b. Cerrâh'ı onlarla göndermiştir.

Bu olaydan şu çıkarımları yapabiliriz: Birincisi, Peygamberimiz davetinin samimiyetini, en sevdiği aile fertlerini yanına alarak göstermiştir; Hz. Ali'nin bu topluluk içinde yer alması, onun Peygamber ailesinin ayrılmaz bir parçası olarak tebliğin samimiyetine şahitlik ettiğini gösterir. İkincisi, Ehl-i Kitaba tebliğ, zorlamayla değil delil, diyalog ve misafirperverlikle yapılmıştır; heyet Mescid'de ağırlanmış, görüşlerini dile getirmiş ve sonunda kendi tercihlerini özgürce yapmıştır. Bu tutum 'Dinde zorlama yoktur' (Bakara, 256) ilkesinin uygulamasıdır. Üçüncüsü, sonuç savaş değil antlaşma ve güvence olmuştur. İbn Hişâm'ın naklettiğine göre Peygamberimiz daha sonra Hz. Ali'yi antlaşma gereği belirlenen yükümlülükleri teslim almak üzere Necran'a da göndermiştir. Değerlendirme açısından şunu belirtelim: Mübâhele olayı Hz. Ali'nin faziletine dair önemli bir göstergedir; ancak olaydan, kaynaklarda bulunmayan ve diğer sahabileri küçümseyen sonuçlar çıkarmak, geçen haftalarda öğrendiğimiz ölçülülük ilkesine aykırıdır.

Hicretin dokuzuncu yılında (630), Bizans'ın Arap Yarımadası'nın kuzeyinde bir saldırı hazırlığında olduğu haberi üzerine Peygamberimiz Tebük seferine çıktı. Yaz sıcağında, hasat zamanında ve uzun bir mesafeye yapılan bu sefer çok zorlu olduğu için ordusuna 'zorluk ordusu' (Ceyşü'l-usre) adı verilmiştir. Münafıkların çeşitli bahanelerle sefere katılmadığı bu dönemde Peygamberimiz, Hz. Ali'yi kendi ailesinin başında ve Medine'de bıraktı. Kaynaklarda Medine'nin idaresi için Muhammed b. Mesleme gibi başka isimlerin de görevlendirildiği nakledilir; Hz. Ali'nin görevi ise özellikle Peygamber hanesine ve şehrin güvenliğine sahip çıkmaktı. Bu, Hz. Ali'nin katılmadığı neredeyse tek büyük seferdir ve bu durum münafıkların dedikodusuna konu oldu: 'Onu ağır bulduğu için, yükünden kurtulmak için geride bıraktı.'

Bu sözlere üzülen Hz. Ali silahını alarak yola çıktı ve Medine'nin yakınındaki Cürf mevkiinde Peygamberimize yetişip duyduklarını anlattı. Peygamberimiz ona şöyle buyurdu: 'Onlar yalan söylemişler. Ben seni geride bıraktıklarım için bıraktım. Geri dön de benim ve senin ailende benim yerime geç. Bana göre, Hârûn'un Mûsâ'ya göre olduğu konumda olmaktan razı değil misin? Ancak benden sonra peygamber yoktur.' (Buhârî, Müslim; ayrıntılar İbn Hişâm). Bu benzetme Kur'an'daki bir olaya dayanır: Hz. Mûsâ, Rabbiyle buluşmaya giderken kardeşi Hz. Hârûn'a 'Kavmim arasında benim yerime geç, ıslah et, bozguncuların yoluna uyma' (A'râf, 142) demişti. Yani Peygamberimiz, Hz. Ali'nin geride kalışını bir değersizlik değil, güven ve emanet göstergesi olarak açıklamıştır.

Bu olaydan tebliğ açısından üç önemli çıkarım yapabiliriz. Birincisi, tebliğ yalnız cephede değil arka cephede de yürür: Ordu yoldayken Medine'nin, Peygamber ailesinin ve geride kalan toplumun korunması, davetin merkezinin sarsılmaması demektir. İkincisi, Hz. Ali dedikodu karşısında öfkeyle hareket etmemiş, doğrudan kaynağa, yani Peygamberimize başvurmuştur; bu tutum 'Size bir fasık bir haber getirirse onun doğruluğunu araştırın' (Hucurât, 6) ayetinin uygulamasıdır. Üçüncüsü, hadisin sonundaki 'Benden sonra peygamber yoktur' ifadesi, Hz. Ali'nin yüksek konumunu bildirirken peygamberliğin sona erdiğini de açıkça vurgular. Değerlendirme açısından, bu hadisin Hz. Ali'nin faziletini gösterdiği konusunda âlimler birleşir; hadisten bunun ötesinde sonuçlar çıkarılması ise tartışma konusu olmuştur. Bu nedenle olayı aktarırken hadisin kendi ifadelerine ve bağlamına bağlı kalmak gerekir.

632 yılında Peygamberimizin vefatıyla vahiy sona erdi; fakat tebliğ görevi sona ermedi. Peygamberimiz Veda Hutbesi'nde 'Burada bulunanlar bulunmayanlara tebliğ etsin' (Buhârî) buyurarak bu görevi ümmetine emanet etmişti. Bu yeni dönemde tebliğ; Kur'an'ın korunması, sünnetin aktarılması, yeni Müslüman olan toplumlara dinin öğretilmesi ve ortaya çıkan meselelere doğru cevaplar verilmesi şeklinde devam etti. Hz. Ali, ilk üç halife döneminde Medine'de ilmine başvurulan sahabilerin başında geliyordu. Hz. Ömer'in zor bir meseleyle karşılaştığında onun görüşünü aldığı ve 'Ebü'l-Hasan'ın bulunmadığı bir müşkülden Allah'a sığınırım' dediği nakledilir. Böylece Hz. Ali'nin ilmi, halifelerin danışmanlığı yoluyla bütün İslam toplumuna ulaşan bir tebliğ kaynağına dönüştü.

Tebliğin sürekliliği açısından en önemli çalışmalardan biri, Kur'an'ın mushaf hâline getirilmesi ve çoğaltılmasıdır. Hz. Ebû Bekir döneminde, Yemâme Savaşı'nda çok sayıda hafızın şehit olması üzerine Kur'an ayetleri bir araya getirildi. Hz. Osman döneminde ise fetihlerle genişleyen topraklarda okuyuş farklılıklarından kaynaklanan tartışmalar ortaya çıkınca mushaflar çoğaltılarak büyük merkezlere gönderildi. Bu çalışmaya Hz. Ali'nin desteğini gösteren bir rivayete göre o şöyle demiştir: 'Mushaflar konusunda Osman hakkında hayırdan başka bir şey söylemeyin. Allah'a yemin ederim ki o bu konuda yaptığını ancak bizim hepimizin görüşünü alarak yaptı.' (İbn Ebû Dâvûd). Bu söz, vahyin korunmasının bir kişinin değil, sahabenin ortak sorumluluğu olduğunu ve Hz. Ali'nin bu birliği güçlendirdiğini gösterir.

656'da halife seçilen ve merkezini Kûfe'ye taşıyan Hz. Ali, siyasi olarak çok zor bir dönemde bile öğretim faaliyetlerini sürdürdü. Kûfe'deki öğrencileri, onun bilgisini sonraki nesillere aktaran halkalardan biri oldu. Kaynaklarda, Arap olmayan pek çok kişinin Müslüman olmasıyla Kur'an'ın yanlış okunması tehlikesi belirince Hz. Ali'nin Ebü'l-Esved ed-Düelî'ye Arapçanın temel kurallarını belirleme yönünde rehberlik ettiği rivayet edilir; Arap dil bilgisinin (nahiv) ilk adımlarının bu çalışmayla atıldığı nakledilir. Bu rivayetin ayrıntıları tartışılmış olsa da amaç açıktır: Vahyin hatasız okunması ve doğru anlaşılması. Hz. Ali'ye nispet edilen 'İlim maldan hayırlıdır; ilim seni korur, malı ise sen korursun. Mal harcamakla azalır, ilim ise öğretmekle artar' sözü de onun tebliğ anlayışında öğretmenin ne kadar merkezî olduğunu gösterir. 661'de Kûfe'de şehit edilene kadar Hz. Ali, Peygamberimizden aldığı emaneti nesilden nesile ulaştırmaya çalıştı.

İki haftadır incelediğimiz olayları bir arada düşündüğümüzde, Hz. Ali'nin tebliğe tek bir yoldan değil, birçok araçla katkı sağladığını görürüz. Sözle tebliğ etti: Berâet ayetlerini Mina'da ilan etti, Yemen'de Hemdân'ı davet etti. Kalemle tebliğ etti: Vahyi ve Hudeybiye metnini yazdı. Örneklikle tebliğ etti: Hicret gecesi emanetleri iade etti, sade ve kanaatkâr bir hayat yaşadı. Adaletle tebliğ etti: Benî Cezîme'nin zararlarını eksiksiz ödedi. İlimle tebliğ etti: Ayetlerin iniş sebeplerini öğretti, halifelere danışmanlık yaptı. Hizmetle tebliğ etti: Akrabaya davette yemeği hazırladı, Tebük'te Medine'nin emanetini üstlendi. Bu bütünlük bize önemli bir çıkarım sunar: Tebliğ yalnız konuşmak değildir; insanın sözü, yazısı, ahlakı, adaleti, ilmi ve hizmeti birlikte davet eder.

Bu çıkarımları değerlendirirken dört ölçüt kullanabiliriz. Kaynak: Çıkarım sahih kaynaklarda yer alan bir olaya mı dayanıyor, yoksa zayıf bir rivayete mi? Bağlam: Olayı kendi zamanı ve şartları içinde mi okuyoruz? Tutarlılık: Çıkarım, Kur'an'ın tebliğ ilkeleriyle (hikmet, güzel öğüt, zorlamama) ve Peygamberimizin genel tutumuyla uyumlu mu? Bütünlük: Hz. Ali'yi yalnız bir yönüyle mi, yoksa bütün yönleriyle mi ele alıyoruz? Örneğin 'Hz. Ali tebliğe yalnız kılıcıyla katkı sağladı' şeklindeki bir yargı, Hayber'deki 'önce davet et' talimatını, kâtipliğini ve öğretimini göz ardı ettiği için bütünlük ölçütünü karşılamaz. Aynı şekilde Hz. Ali'yi diğer sahabilerle yarıştıran yargılar, onun Hz. Ebû Bekir'le Berâet görevini, Hz. Osman'la mushaf çalışmasını uyum içinde yürüttüğü gerçeğiyle tutarlı değildir.

Peki bu çıkarımlar bugün bize ne söyler? Kur'an, Peygamberimize 'Sana düşen ancak tebliğdir' (Âl-i İmrân, 20) buyurur; Peygamberimiz de 'Benden bir ayet de olsa tebliğ edin' (Buhârî) diyerek her Müslümanı kendi bilgisi ve imkânı ölçüsünde bu göreve ortak eder. Hz. Ali'nin daveti on yaşında kabul ettiğini ve gençliğinin en verimli yıllarını tebliğe adadığını düşündüğümüzde, gençliğin bu sorumluluk için bir engel değil fırsat olduğu anlaşılır. Bugün bir genç; dürüstlüğüyle güven vererek, öğrendiği doğru bilgiyi anlaşılır bir dille paylaşarak, sosyal medyada gördüğü dinî içeriği paylaşmadan önce kaynağını araştırarak, haksızlığa uğrayanın yanında durarak ve muhatabına saygı göstererek Hz. Ali'nin tebliğ ahlakını yaşatabilir. Kur'an'ın ölçüsü açıktır: 'Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve Ben Müslümanlardanım diyenden daha güzel sözlü kim vardır?' (Fussilet, 33). Bu ayet, davetin söz ile amelin birliği olduğunu hatırlatır.