Bir toplumun dili, değerleri, yaşayışı ve ortaya koyduğu eserler birbirini etkiler. Kültür ve medeniyet kavramları bu bütünü anlamamıza yardım eder. İlk hafta iki kavramı tanımlayacak, maddi ve manevi unsurları ayırt edecek ve kültür ile medeniyet arasındaki ilişkiyi inceleyeceğiz.
Kültürü nasıl tanımlarız?
Kültür, insanın tarih içinde oluşturduğu maddi ve manevi birikimi kapsar. Dil, inanç, ahlak, gelenek, sanat anlayışı ve yaşayış biçimi bu birikimin parçalarıdır. Kültür yalnız sanat eserleriyle ya da yalnız gündelik alışkanlıklarla sınırlanamaz.
Kitapta kültür için farklı tanımlar verilir. Ziya Gökalp, bir milletin dinî, ahlaki, hukuki, iktisadi, dilsel ve düşünsel hayatını bir bütün olarak ele alır. Mümtaz Turhan da maddi ve manevi unsurların bütününe dikkat çeker. Yılmaz Özakpınar ise kültürü insanın bilinçli olarak ortaya koyduğu eserlerle ilişkilendirir.
Maddi ve manevi unsurlar
Yapılar, araçlar, kıyafetler ve yazılı eserler kültürün maddi unsurlarına örnektir. İnançlar, değerler, dil, gelenekler ve dünya görüşü ise manevi unsurlar arasında ele alınır.
Bu iki alan birbirinden kopuk değildir. Bir eserin fiziksel biçimi maddi yönü; ortaya çıkışına ve kullanımına yön veren değerler, düşünceler ve anlamlar manevi yönüyle ilişkilidir. Aynı örnek iki yönüyle birlikte incelenebilir.
Kültürün temel özellikleri
Kültür insanlar tarafından meydana getirilir; doğada kendiliğinden oluşan bir varlıkla aynı şey değildir. Her toplumun kültürü vardır. Bu kültür tarih içinde gelişir ve birbirini etkileyen unsurlardan oluşan bir bütündür.
Kültür değişebilir. Toplumun ihtiyaçları, yaşantısı ve başka toplumlarla ilişkileri bu değişmede etkilidir. Başka kültürlerden alınan unsurlar seçilerek ve mevcut yapıyla ilişki kurularak benimsenir.
Kültürün bütünlük taşıması bütün parçalarının aynı olması demek değildir. Dil, sanat, gelenek ve değerler farklı işlevler taşırken ortak hayat içinde birbirleriyle ilişki kurar.
Medeniyet neyi ifade eder?
Medeniyet, insanların birlikte yaşayarak oluşturduğu düzen, birikim ve eserlerle ilgili bir kavramdır. Kelimenin Arapça kökü şehir ve yerleşik hayatla ilişkilidir. Türkçede uygarlık sözcüğü de bu anlamda kullanılır.
İnsanın toplumsal bir varlık olması medeniyetin oluşmasında önemlidir. İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için birlikte yaşar ve kurumlar oluşturur. Bu kurumlar ihtiyaçlara cevap verdikçe medeniyet gelişir; cevap veremez hâle geldiklerinde gerileme ortaya çıkabilir.
Medeniyeti yalnız teknik araçlara indirgemeyen tanımlar da vardır. Kitapta insanın maddi ihtiyaçlarının yanında manevi ve ahlaki ihtiyaçlarını da dikkate alan yaklaşımlar yer alır.
Kültür ve medeniyetin ilişkisi
Kültür ile medeniyetin ilişkisini açıklayan tek bir yaklaşım yoktur. Ziya Gökalp kültürün millî, medeniyetin milletlerarası yönünü vurgular. Bu yaklaşımda toplumların kendilerine özgü kültürleri ile daha geniş bir ortak birikim ayırt edilir.
Yılmaz Özakpınar, medeniyeti kültür ürünlerinin oluşmasına yön veren inanç ve ahlak düzeniyle ilişkilendirir. Erol Güngör ise bir toplumun bilgi, inanç, duygu ve değerleri ile bunların kurumlara yansıması arasındaki bağa dikkat çeker.
Bu yaklaşımlar kültür ve medeniyetin ilişkili olduğunu gösterir. Bir kavramı açıklarken hangi düşünürün hangi özelliği öne çıkardığını belirtmek, farklı tanımları birbirine karıştırmayı önler.
Kavramları kullanırken
Kültürü yalnız geçmişten kalan nesneler olarak görmek eksiktir; yaşayan değerler, dil ve davranış biçimleri de kültüre dahildir. Medeniyeti yalnız yeni bir aracın kullanılmasıyla eşitlemek de kavramın toplumsal ve manevi boyutlarını dışarıda bırakabilir.
Bir örneği incelerken önce nesneyi, sonra taşıdığı anlamı ve içinde bulunduğu toplumsal düzeni ele alın. Böylece maddi unsur, manevi unsur ve bunlar arasındaki ilişki daha açık görülebilir.
Örnekler
Örnek 1Bir sergide geleneksel kıyafetler gösteriliyor; yanlarındaki notlar bu kıyafetlerin hangi durumlarda kullanıldığını anlatıyor. İki yönü ayırınız.
Cevabı göster
Kıyafetler maddi unsurdur. Kullanımına ilişkin gelenek ve anlamlar manevi yönü oluşturur. Sergi bu iki yönü birlikte ele almaktadır.
Örnek 2“Bir toplumun kültürü yalnız müzesindeki eşyalardan ibarettir.” yargısı neden eksiktir?
Cevabı göster
Dil, değerler, inançlar, gelenekler ve yaşayış biçimi de kültüre dahildir. Müzedeki eşyalar bütün kültürü tek başına temsil etmez.
Örnek 3Bir toplum başka bir toplumdan aldığı kültür unsurunu kendi ihtiyaçlarına göre uyarlıyor. Bu durum hangi özelliği gösterir?
Cevabı göster
Kültürün dış etkileri seçerek benimseyebildiğini ve değişebildiğini gösterir. Alınan unsur mevcut kültürel yapı içinde yeniden değerlendirilir.
Örnek 4Gökalp’in yaklaşımına göre bir milletin kendine özgü birikimi ile milletlerarası ortak birikim hangi kavramlarla açıklanır?
Cevabı göster
Milletin kendine özgü birikimi kültürle; milletlerarası ortak birikim medeniyetle açıklanır. Bu ayrım Gökalp’in vurgusudur.
Örnek 5Özakpınar’ın yaklaşımında kültür ürünleri ile medeniyet arasındaki bağ nasıl kurulur?
Cevabı göster
Medeniyetin inanç ve ahlak düzeni, kültür ürünlerinin oluşmasına yön verir. Ürünler bu düzenle ilişki içinde ele alınır.
Örnek 6Bir açıklama, kurumların insanların ihtiyaçlarına cevap verememesini medeniyetin gerilemesiyle ilişkilendiriyor. Burada hangi bağ vurgulanır?
Cevabı göster
Toplumsal ihtiyaçlar ile kurumların işleyişi arasındaki bağ vurgulanır. Medeniyetin devamı ve gelişimi bu ilişkinin sürmesine bağlı olarak değerlendirilir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir incelemede bir yapının fiziksel özellikleriyle yapının kullanımına yön veren değerler ayrı başlıklarda anlatılıyor. Bu düzenleme neyi gösterir?
Yapının fiziksel özellikleri maddi; kullanıma yön veren değerler manevi yönü gösterir.
2Bir kavram kartında “Kültür millî, medeniyet milletlerarasıdır.” ayrımı yer alıyor. Kart, kitapta hangi düşünürün yaklaşımını özetlemektedir?
Bu ayrım Ziya Gökalp’in kültür ve medeniyet ilişkisine yaklaşımını özetler.
3Bir araştırmacı “Toplum, dışarıdan gelen her unsuru aynen almaz; kendi yapısı ve ihtiyaçlarıyla ilişkilendirir.” diyor. Kültürün hangi niteliği öne çıkar?
Kültürün seçiciliği, dışarıdan alınan unsurların mevcut yapıyla ilişkilendirilmesini açıklar.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Dil ve değerler kültürün manevi unsurları arasında ele alınır.
Kültür yalnız fiziksel nesnelerden oluşmaz.
- Bir toplumun kültür sahibi olması için bütün kültürlerle aynı olması gerekir.
Her toplumun kültürü vardır; kültürel özellikler farklılaşabilir.
- Kültürün maddi ve manevi unsurları birbirini etkileyebilir.
Eserler, değerler ve kullanım biçimleri ilişki içindedir.
- Medeniyetin her tanımı yalnız teknik araçları kapsar.
Maddi, manevi ve ahlaki ihtiyaçları birlikte ele alan tanımlar da vardır.
- Dil ve değerler kültürün manevi unsurları arasında ele alınır.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Kültürün zaman içinde oluşması onun yönünü gösterir.
- Medeniyet anlamında kullanılan Türkçe sözcük sözcüğüdür.
- Özakpınar medeniyeti inanç ve düzeniyle ilişkilendirir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir kişi “Kültür değişiyorsa geçmişle hiçbir bağı kalmaz.” diyor. Bu yargıyı nasıl düzeltirsiniz?
1. ipucu: Kültür tarih içinde oluşur.
2. ipucu: Yeni ihtiyaçlarla değişme, bütün birikimin yok olması demek değildir.
Cevap: Kültür geçmişten gelen birikimle yeni ihtiyaçlar arasında ilişki kurarak değişebilir. Değişme, tarihî sürekliliğin mutlaka ortadan kalktığı anlamına gelmez.
8Aynı kültür ürünü neden hem maddi hem manevi yönden incelenebilir?
1. ipucu: Ürünün fiziksel özelliklerini düşün.
2. ipucu: Onu ortaya çıkaran değer ve anlamları da hesaba kat.
Cevap: Ürünün fiziksel biçimi maddi yönünü; oluşumuna, kullanımına ve anlamına yön veren değerler manevi yönünü gösterir. İki yön birbirini tamamlayabilir.