İslam Kültür ve Medeniyetinin Kaynakları: Kur’an ve Sünnet, Akl-ı Selim, Havâss-ı Selîme (Beş Duyu), Örf-Âdet ve Kültürlerarası Etkileşim

İslam kültür ve medeniyetini tarihteki diğer bütün medeniyetlerden ayıran ve ona özgün ruhunu veren birinci ve en temel kaynak 'Kur'an-ı Kerim' ve onun hayata geçirilmiş şekli olan 'Sünnet-i Seniyye'dir. Tarihçilerin ittifakla belirttiği üzere, eğer Kur'an-ı Kerim inmemiş ve Hz. Muhammed (s.a.v.) gönderilmemiş olsaydı, tarihte 'İslam Medeniyeti' diye bir medeniyet ortaya çıkmazdı. Bu yönüyle İslam medeniyeti, bir 'Kitap ve Vahiy Medeniyeti'dir.

Kur'an-ı Kerim; 'Oku!' (Alak, 96/1) emriyle başlayan, kaleme ve yazılanlara yemin eden (Kalem, 68/1), 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?' (Zümer, 39/9) diyerek ilmi en üstün değer sayan bir kitaptır. Kur'an; insan zihnini şirkten, hurafelerden ve kula kulluktan kurtararak 'Tevhid' (birlik), 'Adalet', 'Emanet', 'Merhamet' ve 'İnfak' ilkeleri etrafında yepyeni bir dünya görüşü inşa etmiştir. Tefsir, hadis, fıkıh, kelam, Arap dili ve belagati gibi ilimler doğrudan Kur'an'ı anlamak için doğduğu gibi; hüsn-i hat (güzel yazı), tezhip (süsleme), ciltçilik ve musiki gibi İslam sanatları da Kur'an'ı en güzel biçimde yazma ve okuma aşkından doğmuştur.

Sünnet-i Seniyye ise Kur'an'daki bu evrensel ilkelerin bireyde, ailede, şehirde ve devlette nasıl somut bir medeniyete dönüşeceğini bizzat göstermiştir. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Yesrib'in adını 'Medine' (medeniyet şehri) olarak değiştirmesi, Mescid-i Nebevî ve Suffe'yi kurması, Medine Vesikası ile çok kültürlü hukuk düzenini başlatması, çarşı-pazarı denetlemesi, temizliği (nezafeti) imanın yarısı sayması ve vakıf kültürünü başlatması İslam medeniyetinin kurumsal çekirdeğini oluşturmuştur.

İslam kültür ve medeniyetinin ikinci temel kaynağı 'Akl-ı Selim'dir (Salim Akıl). Kur'an ve Sünnet insanın önüne değişmez evrensel ilkeleri koymuş; ancak değişen zaman, coğrafya ve toplumsal ihtiyaçlar karşısında bu ilkelerin nasıl uygulanacağını ve yeni sorunların nasıl çözüleceğini insanın 'salim aklına' bırakmıştır.

Müslüman âlimler akl-ı selimi kullanarak İslam hukukunda (fıkıhta) 'İçtihat', 'Kıyas', 'İstihsan' (kamu yararını ve kolaylığı gözetme) ve 'Maslahat-ı Mürsele' (toplumun genel menfaati) yöntemlerini geliştirmişlerdir. Bu sayede İslam hukuku donuk kalmamış; ticaret hukukundan uluslararası hukuka, vakıf hukukundan çevre ve şehircilik kurallarına kadar her çağın ihtiyacına cevap veren devasa bir medeniyet sistemi üretmiştir.

Ayrıca akl-ı selim; mantık, felsefe (hikmet), kelam ve matematik bilimlerinin gelişmesini sağlamıştır. Hârizmî'nin cebir ve algoritmayı kurması, Fârâbî'nin 'el-Medînetü'l-Fâzıla' (Erdemli Şehir) eseriyle ideal toplum düzenini tasarlaması, İbn Haldûn'un 'Mukaddime' adlı eseriyle tarih felsefesi ve sosyoloji (umran) bilimini kurması, İslam medeniyetinde akl-ı selimin ulaştığı zirvelerdir.

İslam medeniyetinin üçüncü temel kaynağı, 'Havâss-ı Selîme' (الْحَوَاسُّ السَّلِيمَةُ) adı verilen 'sağlam beş duyu'dur (görme, işitme, dokunma, tatma ve koklama). İslam bilgi teorisinde (epistemolojisinde) doğuştan veya sonradan bir kusuru bulunmayan sağlam duyuların verdiği bilgi, 'kesin ve zorunlu bilgi' kaynaklarından biri kabul edilmiştir.

Bu ilke dünya bilim tarihinde çok büyük bir devrime yol açmıştır: Antik Yunan bilimi, duyuları küçümseyip sadece masa başında soyut felsefi akıl yürütmeye (tümdengelime) dayandığı için deneysel doğa bilimlerini geliştirememişti. Oysa Kur'an-ı Kerim'in 'Devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine ve yerin nasıl yayıldığına bakmazlar mı?' (Gâşiye, 88/17-20) ve 'Yeryüzünde gezip dolaşın da yaratılışın nasıl başladığına bakın!' (Ankebût, 29/20) emirlerinden ilham alan Müslüman bilim insanları, sağlam duyulara dayanan 'Deney ve Gözlem Metodunu' (Tümevarım / Empirik Yöntemi) kurmuşlardır.

Câbir b. Hayyân ve Ebû Bekir er-Râzî laboratuvarda imbik ve hassas terazilerle deneysel kimyayı; İbnü'l-Heysem karanlık oda (camera obscura) ve mercek deneyleriyle modern optik bilimini; İbn Sînâ ve Zehrâvî klinik gözlem ve cerrahi aletlerle deneysel tıbbı; Bîrûnî, Battânî ve Uluğ Bey ise rasathanelerde yaptıkları hassas gözlemlerle astronomi ve coğrafyayı inşa etmişlerdir. Batılı bilim tarihçisi Robert Briffault'nun belirttiği üzere, modern bilimin temeli olan 'deney ve gözlem metodu' Batı'ya Müslüman âlimlerden geçmiştir.

İslam kültür ve medeniyetinin dördüncü kaynağı, Müslüman toplumların sahip olduğu 'Örf ve Âdetler'dir. Sözlükte 'bilinen, tanınan ve iyi kabul edilen şey' anlamına gelen örf (الْعُرْفُ); bir toplumda eskiden beri uygulanagelen, sağduyu sahipleri tarafından güzel karşılanan yazılı olmayan sosyal kurallar ve geleneklerdir.

İslam dini, girdiği toplumların kültürünü tamamen silip yok eden veya tek tip bir Arap kültürü dayatan bir anlayış getirmemiştir. Aksine İslam, toplumların mevcut örf ve âdetlerini 'Tevhid ve ahlak süzgecinden' geçirerek ikiye ayırmıştır: 1) Örf-i Fâsid (Bozuk Örf): İslam'ın inanç ve ahlak ilkelerine açıkça aykırı olan cahiliye âdetleridir (örneğin kız çocuklarını diri diri gömmek, kan davası gütmek, faizcilik, içki ve fal okları). İslam bunları kesin olarak yasaklamış ve ortadan kaldırmıştır. 2) Örf-i Sahih (Güzel Örf): İslam'ın temel ilkelerine aykırı düşmeyen, toplumsal barışı ve yardımlaşmayı destekleyen güzel geleneklerdir (misafirperverlik, büyüklere saygı, düğün ve bayramlaşma âdetleri, adil ticaret uygulamaları, vakıf ve imece usulü). İslam bu güzel örfleri korumuş ve İslam hukukunda tali bir kaynak olarak kabul etmiştir. Nitekim Mecelle'de 'Âdet muhakkemdir' (Hakkında açık hüküm bulunmayan konularda örf ve âdet hakem kılınır) kaidesi yer alır.

Bu sayede Türklerin devlet teşkilatı, kubbe-kümbet mimarisi, halı-çini sanatı ve ahilik geleneği; İranlıların edebi ve idari birikimi; Kuzey Afrika ve Endülüs'ün mimari zevki İslam medeniyeti çatısı altında 'kesrette vahdet' (çokluk içinde birlik) oluşturarak medeniyetimizi zenginleştirmiştir.

İslam kültür ve medeniyetinin beşinci kaynağı, tarihteki diğer kültür ve medeniyetlerle kurulan yapıcı ve seçici etkileşimdir. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 'Hikmet (bilim ve yararlı bilgi) müminin yitik malıdır; onu nerede bulursa almaya en layık olan odur' (Tirmizî, İlim, 19) hadis-i şerifi, Müslümanların diğer medeniyetlerin birikimine yaklaşımını belirleyen temel ilke olmuştur.

Nitekim bizzat Hz. Peygamber (s.a.v.), Hendek Savaşı'nda İranlı sahabi Selmân-ı Fârisî'nin (r.a.) önerisiyle Arapların daha önce bilmediği İran savunma tekniği olan 'hendek kazma' uygulamasını benimsemiş; yabancı hükümdarlara mektup gönderirken diplomatik gelenek gereği gümüş mühür yaptırmıştır. Hz. Ömer (r.a.) döneminde ise Suriye ve İran fethedildiğinde Sâsânî ve Bizans'ın 'dîvân' (maliye ve askerlik kayıt) ile 'berîd' (posta) teşkilatları örnek alınarak İslam devlet teşkilatına uyarlanmıştır.

Emevîler ve özellikle Abbasîler döneminde (Beytülhikme'de) yürütülen tercüme faaliyetleriyle; Hint medeniyetinden onluk sayı sistemi ('0' rakamı), astronomi (Sindhind) ve 'Kelîle ve Dimne' gibi edebi eserler; Yunan/Helenistik medeniyetinden tıp (Hipokrat ve Galen), matematik (Öklid ve Batlamyus) ve felsefe-mantık (Aristo ve Eflatun) eserleri; Çin medeniyetinden ise kâğıt üretim tekniği alınmıştır.

Dört hafta boyunca işlediğimiz 'İslam Kültür ve Medeniyetinin Doğuşu' ünitesi bize göstermiştir ki; İslam medeniyeti ne dışarıdan kopyalanmış taklit bir medeniyettir ne de dünyaya kapalı yerel bir kültürdür.

Merkezinde Kur'an ve Sünnet'in sarsılmaz değerlerini taşıyan, akl-ı selim ve sağlam beş duyuyla bilimi üreten, milletlerin güzel örflerini koruyan ve insanlığın ortak hikmet mirasını kucaklayan evrensel bir barış ve ilim medeniyetidir.

Bugün bizlere düşen görev, bu beş temel kaynağı yeniden aynı canlılıkla harekete geçirerek çağımızda da insanlığa adalet, bilim ve merhamet sunabilmektir.