Kur'an ve Sünnette İlim: Hz. Peygamber'in Muallimliği, Darülerkam ve Suffe Mektebi

İslam'ın ilk vahyi bir ibadet ya da yasak değil, bir öğrenme çağrısıdır. Alak Suresi 1-5. ayetlerde 'Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı bir aleka'dan yarattı. Oku! Rabbin sonsuz kerem sahibidir. O, kalemle öğretendir. İnsana bilmediğini öğretendir' buyrulur. Bu ilk ayetlerde üç temel kavram öne çıkar: okumak, kalem ve öğretmek. Okumanın 'Rabbin adıyla' yapılması, bilginin hem akla hem ahlaka hizmet etmesi gerektiğini; kalemin anılması ise bilginin yazıyla korunup nesilden nesile aktarılmasının değerini gösterir. Okuma-yazmanın son derece az bilindiği bir toplumda kalemin kutsal bir değer olarak öne çıkarılması, gelecekteki büyük ilim medeniyetinin ilk tohumudur.

Kur'an, ilmi insanın değerini belirleyen ölçülerden biri sayar. Zümer Suresi 9. ayette 'De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Ancak akıl sahipleri öğüt alır' buyrulur. Mücâdele Suresi 11. ayette 'Allah, sizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltir' denilerek iman ile ilim yan yana getirilir. Fâtır Suresi 28. ayette 'Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler gereği gibi korkar' ifadesi, gerçek ilmin insanı kibre değil, saygı ve sorumluluğa yönelttiğini anlatır. Kalem Suresi ise adını kalemden alır ve 'Nûn. Kaleme ve (kalemle) satır satır yazdıklarına andolsun' (Kalem, 1) yeminiyle başlar; Allah'ın kaleme yemin etmesi, yazının ve bilginin yüceliğini vurgular.

Kur'an'a göre insanın yeryüzündeki halifeliği de ilimle ilgilidir. Bakara Suresi 31. ayette Allah'ın Âdem'e isimlerin hepsini öğrettiği, meleklerin ise bu bilgiye sahip olmadıkları bildirilir; insanı diğer varlıklardan ayıran özelliklerden biri öğrenme ve kavramlaştırma yeteneğidir. Hz. Peygamber'e öğretilen dua da bilgi arayışının bitmeyeceğini gösterir: 'De ki: Rabbim, ilmimi artır' (Tâhâ, 114). Kur'an'ın pek çok ayeti 'Akletmiyor musunuz?', 'Düşünmüyor musunuz?', 'Ibret almıyor musunuz?' gibi sorularla biter. Böylece akletme, tefekkür, tedebbür ve tezekkür gibi kavramlar müminin zihinsel dünyasının parçası hâline gelir ve evreni gözlemleyip anlamak bir kulluk bilincine dönüşür.

Kur'an'ın ilme verdiği değer, Hz. Peygamber'in sözleri ve hayatıyla somutlaşmıştır. 'İlim talep etmek her Müslümana farzdır' (İbn Mâce, Mukaddime) hadisi, öğrenmeyi belirli bir zümrenin ayrıcalığı olmaktan çıkarıp kadın-erkek her müminin sorumluluğu hâline getirir. Buradaki ilim, öncelikle kişinin inancını, ibadetini ve günlük hayatını doğru yaşaması için gereken bilgidir; ancak İslam âlimleri insanların ihtiyaç duyduğu tıp, matematik, zanaat gibi alanlarda yeterli sayıda uzman yetiştirmenin de toplum için bir yükümlülük (farz-ı kifâye) olduğunu belirtmiştir. 'Kim ilim öğrenmek için bir yola girerse Allah ona cennetin yolunu kolaylaştırır' (Müslim) hadisi ise ilim yolculuğunu bir ibadet yolculuğu olarak tanımlar.

Hadislerde öğrenen kadar öğreten de övülmüştür. 'Sizin en hayırlınız Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir' (Buhârî) hadisi öğretmenliği en hayırlı işler arasında sayar. 'Âlimler peygamberlerin vârisleridir; peygamberler miras olarak altın ve gümüş bırakmamış, ilim bırakmışlardır' (Ebû Dâvûd, Tirmizî) sözü, âlime toplumda saygın bir konum kazandırır. 'İnsan ölünce ameli kesilir; ancak üç şey müstesnadır: sadaka-i câriye, kendisinden yararlanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat' (Müslim) hadisi, öğretilen ve yazılan bilginin sahibine öldükten sonra da sevap kazandırdığını müjdeler. Veda Hutbesi'ndeki 'Burada bulunanlar bulunmayanlara tebliğ etsin' (Buhârî) emri de bilgiyi paylaşmayı bir görev hâline getirmiştir.

Sünnet, ilmin niteliğine de dikkat çeker. Hz. Peygamber 'Allah'ım, fayda vermeyen ilimden sana sığınırım' (Müslim) diye dua etmiş; bilginin insana, topluma ve ahirete yararlı olmasını ölçü almıştır. Faydalı ilim, insanı Allah'a yaklaştıran, ahlakını güzelleştiren ve hayatı kolaylaştıran ilimdir; gösteriş, tartışma ve zarar vermek için edinilen bilgi ise kınanmıştır. 'Hikmet müminin yitiğidir; onu nerede bulursa almaya en layık olan odur' (Tirmizî) hadisi ise Müslümanlara, faydalı bilgiyi kaynağına bakmaksızın alma açıklığı kazandırmıştır. Bu bakış, sonraki yüzyıllarda farklı medeniyetlerin bilgi birikiminin tercüme edilip geliştirilmesinin manevi zeminini hazırlamıştır.

Kur'an, Hz. Peygamber'in görevlerini sayarken öğretmenliği özellikle vurgular. Bakara Suresi 151. ayette 'Nitekim size, içinizden ayetlerimizi size okuyan, sizi arındıran, size Kitap ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi öğreten bir peygamber gönderdik' buyrulur. Aynı görevler Âl-i İmrân Suresi 164. ve Cuma Suresi 2. ayetlerde de tekrarlanır: tilâvet (ayetleri okuma), tezkiye (arındırma), talim (öğretme) ve hikmeti kazandırma. Hz. Peygamber de bir gün mescitte biri ibadet, diğeri ilim halkası olan iki topluluğu görünce ilim halkasına oturmuş ve 'Ben ancak bir muallim olarak gönderildim' (İbn Mâce, Mukaddime) buyurmuştur. Ümmî bir toplumdan çıkan ümmî bir peygamberin insanlığın en büyük öğretmenlerinden biri olması, bilginin kaynağının vahiy olduğunu da gösterir.

Hz. Peygamber'in öğretim yöntemleri bugün de pedagojik açıdan dikkat çekicidir. Dinleyicinin merakını uyandırmak için önce soru sorardı: 'Müflis kimdir, biliyor musunuz?' (Müslim) sorusuyla başlayan konuşması buna örnektir. Soyut bir konuyu benzetme ve örnekle somutlaştırırdı; beş vakit namazı, kapısının önünden akan nehirde günde beş kez yıkanan kişiye benzetmesi (Buhârî) bunun güzel bir örneğidir. Bir sözün iyice anlaşılması için üç kez tekrar ettiği (Buhârî) ve yere çizgiler çizerek doğru yol ile sapkın yolları şekille anlattığı rivayet edilir. İman, İslam ve ihsanı anlatan meşhur Cibrîl hadisi (Müslim) ise soru-cevap yöntemiyle yapılmış eşsiz bir derstir.

Hz. Peygamber, muhataplarının yaşına, bilgi düzeyine ve ihtiyacına göre konuşur; aynı soruya farklı kişilere farklı cevaplar verebilirdi. Öğretimde kolaylaştırmayı esas almış, 'Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz' (Buhârî) buyurmuştur. Dinleyenleri bıktırmamak için öğüt vermede belirli aralıklar gözettiği (Buhârî) bilinir. Öğretimi herkese açık tutmuş; kadınların 'Erkekler senin yanından ayrılmıyor, bize de bir gün ayır' talebi üzerine onlara ayrı bir gün belirleyip ders vermiştir (Buhârî, İlim). En etkili yöntemi ise örnek olmaktı: 'Namazı benim kıldığımı gördüğünüz gibi kılın' (Buhârî) sözü, uygulamalı öğretimin en açık ifadesidir.

Mekke döneminde Müslümanlar müşriklerin baskısı altında olduğu için vahyi öğrenmek ve öğretmek güvenli mekânlarda yapılabiliyordu. Bu dönemin en önemli eğitim merkezi, ilk Müslümanlardan genç bir sahabi olan Erkam b. Ebi'l-Erkam'ın Safâ tepesi yakınındaki evidir. Açık davetin başladığı yıllardan Hz. Ömer'in Müslüman oluşuna (nübüvvetin yaklaşık 6. yılı) kadar Hz. Peygamber bu evde Müslümanlarla bir araya gelmiş, yeni inen ayetleri okuyup açıklamış, namaz kıldırmış ve iman esaslarını öğretmiştir. Bu eve Darülerkam (Erkam'ın evi) denilmiş, burası daha sonra 'Dârü'l-İslâm' olarak da anılmıştır.

Darülerkam'ın seçilmesinin birkaç sebebi vardır: Kâbe'ye ve Safâ'ya yakın olduğu için Hz. Peygamber'in insanlarla buluşmasına uygundu; ev sahibi genç ve Mahzûmoğulları kabilesinden olduğu için dikkat çekmiyordu ve gelip gidenler fazla göze batmadan toplanabiliyordu. Burada tevhid inancı, ahiret, ahlak ilkeleri ve Kur'an ayetleri öğretiliyor; Müslümanlar hem bilgi edinip hem de birbirleriyle kardeşlik bağlarını güçlendiriyordu. Hz. Hamza ve Hz. Ömer gibi önemli şahsiyetlerin bu evde Müslüman olduğu rivayet edilir. Hz. Ömer'in Müslüman olmasından sonra Müslümanlar ibadetlerini Kâbe'de daha açık yapmaya başlamıştır. Darülerkam, İslam tarihinde ilk eğitim ve öğretim merkezi kabul edilir.

Mekke'de öğretim yalnız Darülerkam'la sınırlı değildi. Hz. Ömer'in Müslüman olmadan önce kız kardeşi Fâtıma ile eniştesi Saîd b. Zeyd'in evine gittiğinde, onlara Habbâb b. Eret'in Tâhâ Suresi'nin ayetlerini okuttuğunu görmesi, evlerde küçük ders halkalarının kurulduğunu gösterir. Mekke döneminin sonunda ilim faaliyeti Mekke dışına da taşmıştır: Birinci Akabe Biatı'ndan (621) sonra Hz. Peygamber, Medineli Müslümanlara Kur'an'ı ve dini öğretmek üzere Mus'ab b. Umeyr'i gönderdi. Medine'de 'mukrî' (Kur'an okutan öğretmen) diye anılan Mus'ab'ın çalışmaları sayesinde hicretten önce Medine'de pek çok kişi Müslüman olmuş, böylece hicretin ilmî ve toplumsal zemini hazırlanmıştır.

Hicretten (622) sonra Hz. Peygamber'in Medine'de ilk işlerinden biri Mescid-i Nebevî'yi inşa etmek oldu. Mescit yalnız namaz kılınan bir yer değil; aynı zamanda okul, meclis, mahkeme ve misafirhane işlevi gören çok yönlü bir merkezdi. Hz. Peygamber burada ilim halkaları oluşturur, soruları cevaplar ve yeni inen ayetleri açıklardı. Mescid-i Nebevî'nin yanında Medine'deki mahalle mescitleri de birer öğretim yeri olarak kullanılmıştır. Ayrıca kaynaklarda, Kur'an öğrenmek isteyenlerin kaldığı ve Dârü'l-kurrâ diye anılan Mahreme b. Nevfel'e ait bir evden söz edilir; bu da Medine'de ilmin birden çok mekâna yayıldığını gösterir.

Mescid-i Nebevî'nin bir bölümünde, üstü hurma dallarıyla örtülü gölgelik bir alan ayrıldı; buraya Suffe, burada kalan ve öğrenim gören sahabilere de Ashâb-ı Suffe denildi. Suffe ehli çoğunlukla Mekke'den hicret eden, Medine'de evi ve ailesi olmayan ya da kendini ilme adamak isteyen sahabilerden oluşuyordu; sayılarının dönem dönem değiştiği ve zaman zaman yüzlere ulaştığı rivayet edilir. Öğrenciler gündüz Kur'an okuyup ezberliyor, Hz. Peygamber'in sohbetlerini dinliyor, okuma-yazma öğreniyor; bir kısmı geçimini sağlamak için odun toplama gibi işlerde çalışıyordu. Hz. Peygamber onlarla bizzat ilgilenmiş, kendisine gelen hediye ve sadakaları onlarla paylaşmış, sahabeyi de onların ihtiyaçlarını karşılamaya teşvik etmiştir.

Suffe'de Hz. Peygamber'in yanı sıra yetkin sahabiler de öğretmenlik yapmıştır. Ubâde b. Sâmit, Suffe ehlinden bazı kişilere Kur'an ve yazı öğrettiğini bizzat anlatmaktadır (Ebû Dâvûd). Suffe'nin en tanınmış öğrencisi, Hz. Peygamber'den ayrılmayıp duyduklarını belleğine yerleştiren ve en çok hadis rivayet eden sahabi olarak bilinen Ebû Hüreyre'dir; Ebû Zer el-Gıfârî de Suffe ehli arasında anılır. Suffe; yatılı öğrencileri, düzenli dersleri, öğretmenleri ve toplum tarafından karşılanan giderleriyle İslam tarihinin ilk yatılı eğitim kurumu sayılır. Burada yetişen sahabiler, öğretmen olarak farklı kabilelere ve bölgelere gönderilmiş; Suffe, sonraki dönemlerde gelişecek medrese geleneğinin ilk nüvesi olmuştur.

Hz. Peygamber, okuma-yazmayı yaygınlaştırmak için dikkat çekici kararlar almıştır. Bedir Savaşı'ndan (624) sonra fidye ödeyemeyen esirlerden okuma-yazma bilenlerin, onar Müslüman çocuğa okuma-yazma öğretmesi karşılığında serbest bırakılması kararlaştırılmıştır (İbn Sa'd, Ahmed b. Hanbel). Bu karar, savaş esirini bile öğretmen hâline getiren ve bilgiyi bir kurtuluş fidyesi sayan bir anlayışın ürünüdür. Hz. Peygamber, devlet yazışmaları için yabancı dil bilen kâtiplere ihtiyaç duyulunca genç sahabi Zeyd b. Sâbit'ten Yahudilerin yazısını öğrenmesini istemiş; Zeyd bu dili yaklaşık yarım ay içinde öğrenerek yazışmaları yürütmüştür (Tirmizî). Kadınların eğitimine de önem verilmiş; Şifâ bint Abdullah'ın Hz. Peygamber'in teşvikiyle Hz. Hafsa'ya yazı öğrettiği rivayet edilir (Ebû Dâvûd).

Müslüman olan kabilelere dini öğretmek için muallim gönderme geleneği de bu dönemde başladı. Hicretten önce Medine'ye giden Mus'ab b. Umeyr'den sonra, Mekke'nin fethinin ardından Muâz b. Cebel Mekkelilere Kur'an ve dinî hükümleri öğretmek üzere görevlendirildi; daha sonra Yemen'e gönderildi. Hz. Peygamber Yemen'e giden Muâz'a nasıl hüküm vereceğini sormuş, Muâz'ın önce Kur'an'a, sonra sünnete, bunlarda bulamazsa kendi görüşüyle içtihada başvuracağını söylemesini memnuniyetle karşılamıştır (Ebû Dâvûd). Bu görevin bedeli zaman zaman ağır olmuştur: Hicretin 3-4. yıllarında yaşanan Recî' ve Bi'r-i Maûne olaylarında, kabilelere öğretmen olarak gönderilen ve çoğu Kur'an'ı iyi bilen kurrâdan oluşan sahabiler pusuya düşürülüp şehit edilmiştir.

Hz. Peygamber'in yetiştirdiği sahabiler, onun vefatından sonra ilmin taşıyıcıları oldu. Hz. Peygamber'in 'Allah'ım, onu dinde fakih kıl ve ona tevili öğret' diye dua ettiği Abdullah b. Abbâs tefsir alanında 'Tercümânü'l-Kur'ân' unvanıyla anıldı. Hz. Peygamber'in helal ve haramı en iyi bilen olarak övdüğü Muâz b. Cebel, Kur'an okumada öne çıkan Übey b. Kâ'b, ferâiz (miras) ilminde uzman Zeyd b. Sâbit, pek çok sahabenin danıştığı Hz. Âişe ve Hz. Ömer döneminde 'muallim' olarak Kûfe'ye gönderilen Abdullah b. Mes'ûd bu öncülerden bazılarıdır. Sahabe ilim için uzun yolculuklara da çıkmıştır; Câbir b. Abdullah'ın tek bir hadisi bizzat duymak için bir aylık yolu göze alıp Şam'a gittiği nakledilir (Buhârî, İlim). Bu rıhle (ilim yolculuğu) geleneği, sonraki yüzyıllarda İslam dünyasını birbirine bağlayan ilmî ağın temelini oluşturmuştur.