İslam Kültür ve Medeniyetinin Karakteristik Özellikleri ve Farklı Coğrafyalardaki Medeniyet Havzaları

İslam medeniyetinin ruhunu ve omurgasını oluşturan birinci ve en temel özellik Tevhid merkezli olmasıdır. Tevhid (Allah'ın birliği), sadece kelami bir inanç ilkesi değil; varlığı, bilgiyi, sanatı ve toplumsal düzeni tek bir hakikat etrafında bütünleştiren bir dünya görüşüdür. Caminin merkezde olduğu şehir planlamasından hat, tezhip ve hendesi süslemelerdeki sonsuzluk fikrine, bilimdeki doğa yasalarının (sünnetullah) birliğine kadar her alanda tevhidin izi görülür.

İkinci temel özellik, İlim ve Hikmet medeniyeti olmasıdır. İlk emri "Oku!" (Alak, 1) olan İslam'da vahiy ile akıl, din ile bilim arasında hiçbir zaman Orta Çağ Avrupası'ndaki gibi bir çatışma yaşanmamıştır. Müslümanlar dini ilimler (tefsir, hadis, fıkıh, kelam) ile doğa ve matematik bilimleri (astronomi, tıp, cebir, optik, kimya) arasında ayrım yapmadan her ikisini de Allah'ın yazılı kitabı (Kur'an) ile yaratılmış kitabı (Kâinat) okumak olarak görmüşlerdir.

Üçüncü temel özellik, Adalet ve Hukukun Üstünlüğüdür. Kur'an-ı Kerim'de "Allah size emanetleri ehli olanlara vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder" (Nisâ, 58) buyurulmuştur. İslam medeniyetinde güç haklıyı belirlememiş, hak güçlü tutulmuştur; sultanlar dahi bağımsız kadıların (mahkemelerin) huzurunda sıradan bir vatandaşla eşit şartlarda yargılanmıştır.

İslam medeniyeti evrensel ve kuşatıcı (çoğulcu) bir medeniyettir. Irkçılığı ve kabile üstünlüğünü kesin olarak reddeden İslam (Hucurât, 13), Arap, Türk, Fars, Kürt, Berberi, Boşnak, Arnavut, Hint, Malay ve Afrikalı pek çok kavmi iman kardeşliği ve ortak medeniyet ülküsü etrafında birleştirmiştir. Yerel kültürlerin İslam ilkelerine aykırı olmayan örf ve adetleri korunarak çok성lilik içinde birlik (kesrette vahdet) sağlanmıştır.

Barış, Hoşgörü (Müsâmaha) ve Birlikte Yaşama Ahlakı, İslam medeniyetinin en parlak vasfıdır. "Dinde zorlama yoktur" (Bakara, 256) ayetini rehber edinen Müslümanlar; Hz. Peygamber'in Medine Vesikası, Hz. Ömer'in Kudüs Emanname'si ve Osmanlı'nın Millet Sistemi / İstimalet uygulamalarıyla Yahudi, Hristiyan ve diğer inanç mensuplarına (ehl-i zimmet) can, mal, namus ve ibadet güvencesi sağlamışlardır.

Ayrıca İslam medeniyeti bir Denge (İtidal / Vasat Ümmet) ve Vakıf (Hayır) medeniyetidir (Bakara, 143; Kasas, 77). Ne sadece dünyaya dalıp ahireti unutan materyalizmi ne de dünyadan el etek çekmeyi öngören ruhbanlığı onaylar; madde ile manayı, akıl ile kalbi dengeler. İnfak bilincinin kurumsallaşmış hali olan vakıflar aracılığıyla eğitimden sağlığa, yol ve köprülerden göçmen kuşların ve sokak hayvanlarının bakımına kadar her alanda karşılıksız hizmet üretilmiştir.

1. Hicaz Havzası (Mekke, Medine, Taif): İslam kültür ve medeniyetinin doğduğu kurucu merkez ve ana kaynaktır. Vahyin indiği, Kâbe-i Muazzama'nın bulunduğu Mekke (Ümmü'l-Kurâ) tevhidin kıblesi; Hz. Peygamber'in hicretiyle kurulan Medine-i Münevvere ise Mescid-i Nebevî ve Ashab-ı Suffe ile ilk İslam şehir ve devlet modelidir. Kur'an, hadis, siyer ve fıkıh ilimlerinin temelleri bu havzada atılmıştır.

2. Şam (Bilâdü'ş-Şâm) ve Mısır Havzası (Şam, Kudüs, Halep, Kahire, İskenderiye): Hz. Ömer döneminde İslam coğrafyasına katılan bu havza; Emevîler, Zengîler, Eyyûbîler, Memlükler ve Osmanlılar döneminde büyük bir ilim ve mimari merkez olmuştur. İlk kıblemiz Mescid-i Aksa ve Kubbetü's-Sahra'nın yer aldığı Kudüs, Şam Emeviye Camii ve Kahire'de asırlardır ilim yayan Ezher Üniversitesi bu havzanın sembolleridir. Ayrıca bu havza Haçlı seferlerine (Selahaddin Eyyûbî) ve Moğol istilasına (Aynicâlût) karşı İslam dünyasını koruyan kalkan olmuştur.

3. Irak Havzası (Bağdat, Kûfe, Basra, Samerra): Abbâsî Halifesi Mansûr tarafından Medînetü's-Selâm (Barış Şehri) adıyla kurulan Bağdat, İslam medeniyetinin altın çağının başkentidir. Halife Me'mûn döneminde zirveye ulaşan Beytü'l-Hikme (Bilgelik Evi) ve Nizamiye Medresesi burada kurulmuştur. Kûfe ve Basra şehirleri ise Arap dili (nahiv ekolleri), kıraat, fıkıh (İmam Ebû Hanîfe ve ehl-i rey ekolü) ile kelam ilminin doğup geliştiği merkezlerdir.

4. İran ve Horasan Havzası (Nişabur, Merv, Rey, İsfahan, Şiraz, Tebriz): Kadim Sasani mirasının İslam tevhid potasında yeniden şekillendiği bu havza, özellikle Büyük Selçuklu Devleti döneminde İslam dünyasının siyasi ve ilmi merkezine dönüşmüştür. Vezir Nizamülmülk'ün Nişabur, İsfahan ve Merv'de kurduğu Nizamiye Medreseleri; İmam Gazâlî, İmam Cüveynî, Ömer Hayyam, Râzî ve Nasîrüddin et-Tûsî (Merâga Rasathanesi) gibi büyük âlimleri yetiştirmiştir.

5. Maveraünnehir ve Türkistan Havzası (Buhara, Semerkant, Taşkent, Fergana, Kaşgar, Harezm): Ceyhun (Amuderya) ve Seyhun (Sırderya) nehirleri arasındaki bu bereketli coğrafya; Karahanlılar, Gazneliler, Harezmşahlar ve Timurlular döneminde Türk-İslam medeniyetinin beşiği olmuştur. Hadis ilminde İmam Buhârî ve İmam Tirmizî, kelamda İmam Mâtürîdî, felsefe ve tıpta Fârâbî ve İbn Sînâ, astronomi ve matematikte Bîrûnî, Fergânî, Uluğ Bey ve Ali Kuşçu, dil ve edebiyatta Kaşgarlı Mahmud ve Yusuf Has Hâcib, tasavvufta ise Hoca Ahmed Yesevî ve Bahâeddin Nakşibend bu havzanın yetiştirdiği dünya çapındaki değerlerdir.

6. Hint Alt Kıtası Havzası (Delhi, Agra, Lahor): Emevîler döneminde Sind fetihleriyle başlayan, Gazneli Mahmud'un seferleri, Delhi Türk Sultanlığı ve Babür İmparatorluğu ile zirveye ulaşan havzadır. Tac Mahal (Agra) ve Kutup Minar gibi mimari şaheserlerin yanı sıra İmam Rabbânî ve Şah Veliyyullah ed-Dihlevî gibi âlimleriyle öne çıkmıştır.

7. Endülüs (İber Yarımadası) ve Mağrib Havzası: 711 yılında Tarık bin Ziyad komutasındaki İslam ordusunun İspanya'ya geçişiyle kurulan ve yaklaşık sekiz asır (711-1492) boyunca Avrupa kıtasında parlayan medeniyet havzasıdır. Başta Kurtuba (Cordoba), Gırnata (Granada), İşbîliye (Sevilla) ve Tuleytula (Toledo) olmak üzere Endülüs şehirleri; sokak aydınlatmaları, kütüphaneleri, hamamları ve üniversiteleriyle Orta Çağ Avrupası'na ışık tutmuştur. Kuzey Afrika'da (Mağrib) ise Kayravan, Fas (Karaviyyîn Medresesi) ve Tunus bu havzanın ayrılmaz parçalarıdır.

Mimari ve estetikte Kurtuba Ulu Camii ve Gırnata'daki Elhamra Sarayı, İslam sanatının zarafet zirveleridir. İlmi alanda ise felsefede İbn Rüşd, İbn Bâcce ve İbn Tufeyl (Hay bin Yakzan), cerrahi ve tıpta Zehrâvî, coğrafyada İdrîsî, astronomide Zerkâlî, tasavvufta Muhyiddin İbnü'l-Arabî, tarih felsefesi ve sosyolojide (umran ilminde) ise İbn Haldun (Mukaddime) bu havzada yetişmiştir.

Avrupa'da Rönesans ve Bilim Devrimi'nin doğuşunda en büyük etken, Endülüs'teki (özellikle Tuleytula/Toledo tercüme okullarındaki) İslam bilim ve felsefe eserlerinin Arapçadan Latinceye tercüme edilerek Avrupa üniversitelerinde asırlarca ders kitabı olarak okutulmasıdır.

8. Anadolu ve Balkanlar Havzası: 1071 Malazgirt Zaferi'nden itibaren Anadolu Selçukluları, Beylikler ve Osmanlı Devleti eliyle inşa edilen, Horasan ve Maveraünnehir'den gelen Türk-İslam irfanını Akdeniz ve Balkan coğrafyasıyla buluşturan muazzam sentez havzasıdır. Ahlat, Erzurum, Sivas, Kayseri, Konya, Bursa, Edirne, İstanbul, Üsküp, Prizren ve Saraybosna bu havzanın yıldız şehirleridir.

Bu havzanın manevi ve fikri mimarları arasında Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Yunus Emre, Hacı Bektâş-ı Velî, Hacı Bayram-ı Velî, Sadreddin Konevî, Davûd-i Kayserî, Molla Fenârî, Akşemseddin, Ebussuûd Efendi ve Kâtip Çelebi yer alır. Ahî Evran tarafından kurulan Ahîlik teşkilatı, esnaf ve zanaatkârları fütüvvet (cömertlik, dürüstlük ve diğerkâmlık) ahlakıyla eğiterek Anadolu ve Balkanların İslamlaşmasında kilit rol oynamıştır.

Osmanlı döneminde Mimar Sinan'ın Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye külliyeleriyle zirveye ulaşan mimari anlayış; cami merkezli külliye (medrese, darüşşifa, imaret, kütüphane, hamam, kervansaray) modeliyle insan ve çevre dostu bir şehir medeniyeti kurmuştur. Balkanlarda uygulanan istimalet (gönül kazanma ve hoşgörü) politikası sayesinde farklı din ve diller asırlarca Pax Ottomana (Osmanlı Barışı) çatısı altında huzurla yaşamıştır.