Yardımlaşma: Gönüllülük Alanları, Sevgi ve Yardım Kalıplarıyla Cümle Kurma, Okuma Metninde Bağlaçlar, Zaman Bağlantılarıyla Olay Sırası, Sınıf İçi Nezaket Diyalogları ve Teşekkür Mesajları

Yardımlaşma büyük kampanyalarla sınırlı değildir; günün her anında küçük iyiliklerle yaşanır. Evde annemize sofrayı kurmada yardım etmek, okulda dersi anlamayan bir arkadaşımıza konuyu anlatmak, mahallede yaşlı bir komşunun alışverişini yapmak yardımlaşmanın günlük örnekleridir. Hiçbir karşılık beklemeden yapılan bu işlere Arapçada et-tetavvu' (التَّطَوُّعُ) yani gönüllülük denir. Gönüllü kişiye erkek için مُتَطَوِّعٌ, kız için مُتَطَوِّعَةٌ deriz: أَنَا مُتَطَوِّعٌ فِي جَمْعِيَّةٍ خَيْرِيَّةٍ. (Bir hayır derneğinde gönüllüyüm.)

Kültürümüzde yardımlaşmanın çok eski ve güzel örnekleri vardır. Köylerde bir ailenin büyük bir işini bütün köylülerin birlikte yapmasına imece denir; bugün de okul bahçesini birlikte temizlemek ya da mahalle parkına birlikte fidan dikmek imece ruhunu yaşatır. İnsanların topluma yararlı işler için mal ayırmasıyla kurulan vakıflar (الْأَوْقَافُ, tekili الْوَقْفُ) ise yüzyıllar boyunca çeşme, aşevi, okul ve hastane yaptırmıştır. Arapçada da bu ruhu anlatan bir atasözü vardır: يَدٌ وَاحِدَةٌ لَا تُصَفِّقُ (Tek el alkış tutmaz / Tek elden ses çıkmaz).

Peygamberimiz müminler arasındaki dayanışmayı bir binaya benzetmiştir: الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا (Mümin mümin için, parçaları birbirini sıkıca tutan bir bina gibidir) (Buhârî, Mezâlim, 5; Müslim, Birr, 65). Bir binanın tuğlaları birbirine destek oldukça bina sağlam kalır; toplumda da insanlar birbirine destek oldukça huzur ve güven artar. Bu düşünceyi kendi cümlemizle şöyle anlatabiliriz: نَتَعَاوَنُ فِي حَيِّنَا لِأَنَّ الْمُجْتَمَعَ مِثْلُ الْبِنَاءِ. (Mahallemizde yardımlaşırız, çünkü toplum bir bina gibidir.)

Sevdiğimiz şeyleri anlatırken uhibbu (أُحِبُّ, severim) fiilini kullanırız. Bu fiilden sonra iki farklı yapı gelebilir. Birincisi doğrudan bir isim ya da mastardır: أُحِبُّ الْمُسَاعَدَةَ (Yardım etmeyi severim), أُحِبُّ صَدِيقِي (Arkadaşımı severim), أُحِبُّ التَّطَوُّعَ (Gönüllülüğü severim). İkincisi en (أَنْ) edatı ve ardından gelen şimdiki-geniş zaman fiilidir: أُحِبُّ أَنْ أُسَاعِدَ جَارِي (Komşuma yardım etmeyi severim). أَنْ'den sonra gelen fiilin sonu üstünlü okunur: أُسَاعِدُ değil أُسَاعِدَ.

Bu kalıpları önceki haftalarda öğrendiğimiz bağlaçlarla birleştirince düşüncemizi gerekçesiyle anlatırız. Sebebi söylemek için لِأَنَّ ekleriz: أُحِبُّ صَدِيقِي لِأَنَّهُ يُسَاعِدُنِي دَائِمًا. (Arkadaşımı severim, çünkü o bana her zaman yardım eder.) Sevginin sonucunu söylemek için لِذَلِكَ ekleriz: أُحِبُّ صَدِيقِي لِذَلِكَ أَلْعَبُ مَعَهُ دَائِمًا. (Arkadaşımı severim, bu yüzden onunla hep oynarım.) Böylece tek bir kalıptan çok sayıda yeni cümle türetebiliriz.

Sevmediğimiz davranışları anlatmak için fiilin başına لَا getiririz: لَا أُحِبُّ الْأَنَانِيَّةَ (Bencilliği sevmem), لَا أُحِبُّ الْكَسَلَ (Tembelliği sevmem). Başkasının sevdiği şeyi anlatırken fiili özneye göre çekeriz: أَخِي يُحِبُّ أَنْ يُسَاعِدَ أَبِي فِي الْحَدِيقَةِ. (Erkek kardeşim babama bahçede yardım etmeyi sever.) Bir arkadaşımıza soru sormak için de هَلْ kullanırız: هَلْ تُحِبُّ الْعَمَلَ التَّطَوُّعِيَّ؟ — نَعَمْ، أُحِبُّهُ كَثِيرًا. (Gönüllü çalışmayı sever misin? — Evet, onu çok severim.)

Bu haftanın okuma metni bir kış gününde geçiyor. Metni okurken bağlaçların altını çizin: يَوْمُ الثَّلْجِ فِي حَيِّنَا. فِي يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الشِّتَاءِ نَزَلَ الثَّلْجُ كَثِيرًا عَلَى حَيِّنَا. أَرَادَ عُمَرُ أَنْ يَلْعَبَ بِالثَّلْجِ، لَكِنَّهُ رَأَى جَارَهُ الْعَمَّ حَسَنًا أَمَامَ بَيْتِهِ. الْعَمُّ حَسَنٌ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُنَظِّفَ الطَّرِيقَ لِأَنَّ رِجْلَهُ مَرِيضَةٌ، لِذَلِكَ دَعَا عُمَرُ أَصْدِقَاءَهُ لِلْمُسَاعَدَةِ. عِنْدَمَا جَاءَ الْأَصْدِقَاءُ نَظَّفُوا الطَّرِيقَ مَعًا. بَعْدَ أَنْ أَكْمَلُوا الْعَمَلَ شَرِبُوا الشَّايَ فِي بَيْتِ الْعَمِّ حَسَنٍ. قَالَ الْعَمُّ حَسَنٌ: جَزَاكُمُ اللّٰهُ خَيْرًا يَا أَبْنَائِي. وَقَبْلَ أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى بُيُوتِهِمْ لَعِبُوا بِالثَّلْجِ قَلِيلًا.

Metnin Türkçesi: 'Mahallemizde kar günü. Kış günlerinden birinde mahallemize çok kar yağdı. Ömer karla oynamak istedi, fakat komşusu Hasan amcayı evinin önünde gördü. Hasan amca yolu temizleyemiyor, çünkü ayağı hasta; bu yüzden Ömer arkadaşlarını yardıma çağırdı. Arkadaşlar geldiğinde yolu birlikte temizlediler. İşi bitirdikten sonra Hasan amcanın evinde çay içtiler. Hasan amca: Allah sizden razı olsun evlatlarım, dedi. Evlerine dönmeden önce de biraz karla oynadılar.'

Metindeki üç bağlaç olaylar arasındaki ilişkiyi kurar. لَكِنَّهُ رَأَى جَارَهُ cümlesinde لَكِنَّ bir zıtlık bildirir: Ömer oynamak istiyordu ama karşısına başka bir durum çıktı. لِأَنَّ رِجْلَهُ مَرِيضَةٌ cümlesinde لِأَنَّ Hasan amcanın yolu neden temizleyemediğini, yani sebebi açıklar. لِذَلِكَ دَعَا عُمَرُ أَصْدِقَاءَهُ cümlesinde ise لِذَلِكَ bu durumun sonucunu verir. Metnin değer mesajı açıktır: Ömer kendi isteğini erteleyip ihtiyacı olan komşusuna merhametle yardım etmiş, arkadaşlarıyla dayanışma göstermiştir.

Geçen hafta olayları أَوَّلًا, ثُمَّ ve وَأَخِيرًا ile sıralamıştık. Bu hafta metinlerde sık geçen üç zaman bağlantısını öğreniyoruz: indemâ (عِنْدَمَا, -dığında / -ınca), kable en (قَبْلَ أَنْ, -meden önce) ve ba'de en (بَعْدَ أَنْ, -dıktan sonra). عِنْدَمَا iki olayın hemen hemen aynı anda ya da arka arkaya olduğunu gösterir: عِنْدَمَا رَأَيْتُ جَدِّي يَحْمِلُ الْحَقِيبَةَ أَسْرَعْتُ إِلَيْهِ. (Dedemin çantayı taşıdığını görünce ona koştum.)

Bu bağlantılar olayların yazılış sırasını değiştirebilir; bu yüzden dikkatli okumak gerekir. Okuma metnimizin son cümlesi وَقَبْلَ أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى بُيُوتِهِمْ لَعِبُوا بِالثَّلْجِ قَلِيلًا şeklindeydi. Cümlede önce 'evlerine dönmek' yazılmıştır, ama قَبْلَ أَنْ kalıbı bize önce karla oynadıklarını, sonra eve döndüklerini söyler. Benzer biçimde بَعْدَ أَنْ أَكْمَلُوا الْعَمَلَ شَرِبُوا الشَّايَ cümlesinde önce işi tamamlamışlar, sonra çay içmişlerdir. Kısacası قَبْلَ أَنْ'den sonra gelen olay daha sonra, بَعْدَ أَنْ'den sonra gelen olay ise daha önce gerçekleşir.

Bir metindeki olayları sıralarken şu yolu izleyebilirsiniz: Önce her olayı ayrı bir fiil olarak not edin (نَزَلَ, رَأَى, دَعَا, نَظَّفُوا, شَرِبُوا, لَعِبُوا, رَجَعُوا). Sonra zaman bağlantılarını işaretleyin ve 'Hangisi önce olmuş olmalı?' diye mantık kurun. Metnin başını ve sonunu belirten فِي الْبِدَايَةِ (başlangıçta) ve فِي النِّهَايَةِ (sonunda) ifadeleri de size yol gösterir. Kendi anlatımınızda da bu bağlantıları kullanırsanız metniniz daha akıcı olur: بَعْدَ أَنْ رَجَعْتُ مِنَ الْمَدْرَسَةِ سَاعَدْتُ أُمِّي. (Okuldan döndükten sonra anneme yardım ettim.)

Okulda geçen kısa bir diyaloğu dinleyelim. Meryem derse geç kalmıştır: مَرْيَمُ: صَبَاحَ الْخَيْرِ يَا أُسْتَاذَةُ، آسِفَةٌ عَلَى التَّأَخُّرِ. هَلْ يُمْكِنُنِي أَنْ أَدْخُلَ؟ — الْأُسْتَاذَةُ: صَبَاحَ النُّورِ يَا مَرْيَمُ، تَفَضَّلِي. لِمَاذَا تَأَخَّرْتِ؟ — مَرْيَمُ: لِأَنِّي رَأَيْتُ طِفْلًا صَغِيرًا يَبْكِي فِي الطَّرِيقِ، فَأَخَذْتُهُ إِلَى أُمِّهِ. — الْأُسْتَاذَةُ: أَحْسَنْتِ يَا مَرْيَمُ، هَذَا عَمَلٌ جَمِيلٌ. (Meryem: Günaydın öğretmenim, geç kaldığım için özür dilerim. Girebilir miyim? — Öğretmen: Günaydın Meryem, buyur. Neden geç kaldın? — Meryem: Çünkü yolda ağlayan küçük bir çocuk gördüm ve onu hemen annesine götürdüm. — Öğretmen: Aferin Meryem, bu güzel bir davranış.)

Diyalog teneffüste devam eder. Meryem kaçırdığı dersi yazmak için arkadaşından yardım ister: مَرْيَمُ: لَوْ سَمَحْتِ يَا سَلْمَى، هَلْ تُعْطِينَنِي دَفْتَرَكِ؟ أُرِيدُ أَنْ أَكْتُبَ الدَّرْسَ. — سَلْمَى: طَبْعًا، تَفَضَّلِي. وَإِذَا لَمْ تَفْهَمِي شَيْئًا أَشْرَحُهُ لَكِ. — مَرْيَمُ: شُكْرًا جَزِيلًا يَا صَدِيقَتِي. — سَلْمَى: عَفْوًا. — مَرْيَمُ: إِلَى اللِّقَاءِ. — سَلْمَى: مَعَ السَّلَامَةِ. (Meryem: Müsaade edersen Selma, defterini bana verir misin? Dersi yazmak istiyorum. — Selma: Tabii, buyur. Bir şeyi anlamazsan sana anlatırım. — Meryem: Çok teşekkürler arkadaşım. — Selma: Rica ederim. — Meryem: Görüşmek üzere. — Selma: Güle güle.)

Bu diyalogda bir konuşmanın bütün nezaket adımları yer alır: selamlaşma (صَبَاحَ الْخَيْرِ), özür dileme (آسِفَةٌ عَلَى التَّأَخُّرِ), izin isteme (هَلْ يُمْكِنُنِي أَنْ أَدْخُلَ؟), sebep bildirme (لِأَنِّي ...), rica etme (لَوْ سَمَحْتِ), teşekkür (شُكْرًا جَزِيلًا) ve vedalaşma (إِلَى اللِّقَاءِ, مَعَ السَّلَامَةِ). Dinlerken soru edatlarıyla anlamı kontrol ederiz: Kim geç kaldı? (مَنْ), Neden? (لِمَاذَا), Meryem ne istedi? (مَاذَا), Öğretmen davranışı nasıl buldu? (كَيْفَ). Meryem'in geç kalması bir kusur gibi görünse de sebebi bir yardımdır; öğretmen de bu yüzden onu takdir etmiştir.

Bize yardım eden birine teşekkür etmek de yardımlaşmanın bir parçasıdır; güzel bir söz, iyiliği yapan kişiyi sevindirir ve iyiliğin çoğalmasını sağlar. Kısa bir teşekkür mesajında üç bölüm bulunur: saygılı bir hitap, yardımın ne olduğu ve sonucu, son olarak bir dua ya da iyi dilek. Örnek: يَا أُسْتَاذِي الْعَزِيزَ، شُكْرًا عَلَى مُسَاعَدَتِكَ فِي دَرْسِ الرِّيَاضِيَّاتِ. فَهِمْتُ الدَّرْسَ جَيِّدًا، لِذَلِكَ نَجَحْتُ فِي الِامْتِحَانِ. جَزَاكَ اللّٰهُ خَيْرًا. تِلْمِيذُكَ يُوسُفُ. (Değerli öğretmenim, matematik dersindeki yardımınız için teşekkürler. Dersi iyi anladım, bu yüzden sınavda başarılı oldum. Allah sizden razı olsun. Öğrenciniz Yusuf.)

Hasta olan bir arkadaşımıza ise geçmiş olsun mesajı göndeririz. Arapçada 'geçmiş olsun' karşılığında سَلَامَتُكَ (erkeğe), سَلَامَتُكِ (kıza) denir; buna شَفَاكَ اللّٰهُ (Allah şifa versin) duası eklenir. Örnek: سَلَامَتُكَ يَا عَلِيُّ، شَفَاكَ اللّٰهُ. نَحْنُ نَشْتَاقُ إِلَيْكَ فِي الْفَصْلِ. سَأُحْضِرُ لَكَ الْوَاجِبَاتِ غَدًا لِأَنَّكَ صَدِيقِي. (Geçmiş olsun Ali, Allah şifa versin. Seni sınıfta özlüyoruz. Yarın sana ödevleri getireceğim, çünkü sen benim arkadaşımsın.) Bu mesajda hem merhamet hem de yardım teklifi bir arada bulunur.

Sınava hazırlanan ya da bir yarışmaya katılan arkadaşımıza başarı dileriz: أَتَمَنَّى لَكِ النَّجَاحَ فِي الِامْتِحَانِ يَا زَيْنَبُ. (Zeynep, sana sınavda başarılar dilerim.) veya kısaca بِالتَّوْفِيقِ! (Başarılar!) deriz. Mesajın sonuna مَعَ تَحِيَّاتِي (selamlarımla) yazmak yazılı iletişimde nezaket göstergesidir. Bu mesajları okurken de dinlerken de 'Kim kime yazmış? Neden yazmış? Ne dilemiş?' sorularını sorarak mesajın amacını kolayca anlarız.