Toplumsal huzur ve kardeşlik bağlarının güçlenmesi, insanların birbirine destek olması ve sahip oldukları nimetleri paylaşmasıyla mümkündür. 'Değerlerim' (قِيَمِي) temasının ikinci dersinde 'Yardımlaşma ve Cömertlik' (التَّعَاوُنُ وَالْكَرَمُ) kavramlarını ele alıyor; günlük konuşmalarda dayanışma diyaloglarını ve Arapça fiil cümlesi (الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ) yapısını öğreniyoruz.
Yardımlaşma ve Cömertlik (التَّعَاوُنُ وَالْكَرَمُ) Kavramları
Arapçada insanların iyilik ve hayır işlerinde birbirine destek olmasına التَّعَاوُنُ (yardımlaşma) veya الْمُسَاعَدَةُ (yardım etme), toplum bireylerinin kenetlenmesine ise التَّضَامُنُ الِاجْتِمَاعِيُّ (toplumsal dayanışma) denir. Sahip olduğu malı ve imkânları ihtiyaç sahipleriyle gönülden paylaşma erdemi الْكَرَمُ veya السَّخَاءُ (cömertlik / eli açıklık) kelimesiyle ifade edilir.
Cömert ve ikram sever kimseye كَرِيمٌ (kadın için كَرِيمَةٌ) veya سَخِيٌّ denir. Cömertlik kavramının zıddı الْبُخْلُ (cimrilik), cimri kimse ise بَخِيلٌ kelimesidir. Kendisi ihtiyaç içinde olsa bile kardeşini kendine tercih etme erdemine ise الْإِيثَارُ (diğerkâmlık / özveri) adı verilir.
İslam ahlakında yardımlaşma ve cömertlik bilinci تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ (İyilik ve takva üzere yardımlaşınız, günah ve düşmanlık üzere yardımlaşmayınız) ayeti ile اَلْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى (Veren el, alan elden daha hayırlıdır) hadis-i şerifiyle özetlenir.
Dayanışma Diyalogları, Kutlama ve Sebep-Sonuç İfadeleri
Günlük hayatta birine yardım teklif ederken كَيْفَ أُسَاعِدُكَ؟ (Sana nasıl yardım edebilirim?) veya هَلْ تُرِيدُ مُسَاعَدَةً؟ (Yardım ister misin?) soruları yöneltilir. Yardım isteyen kişi nezaketle أَرْجُو مِنْكَ الْمُسَاعَدَةَ مِنْ فَضْلِكَ (Lütfen bana yardım etmeni rica ediyorum) der; muhatabı ise بِكُلِّ سُرُورٍ! (Memnuniyetle / Seve seve!) diyerek karşılık verir.
Toplumsal dayanışmanın zirveye çıktığı bayram ve özel günlerde tebrikleşmek dostluğu pekiştirir. Bu günlerde عِيدٌ مُبَارَكٌ (Bayramınız mübarek olsun), كُلُّ عَامٍ وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ (Her yılınız hayırla dolsun / Nice mutlu yıllara) ve أَتَمَنَّى لَكَ النَّجَاحَ وَالسَّعَادَةَ (Sana başarı ve mutluluk dilerim) kalıp ifadeleri kullanılır.
Konuşma ve okuma metinlerinde düşünceleri gerekçelendirmek için لِأَنَّ (çünkü), لِذَلِكَ (bu yüzden) ve لَكِنَّ (fakat) bağlaçlarından yararlanılır: أُحِبُّ الْعِيدَ لِأَنَّهُ يَوْمُ السَّعَادَةِ وَالتَّعَاوُنِ (Bayramı seviyorum çünkü o mutluluk ve yardımlaşma günüdür); أُحِبُّ صَدِيقِي لِذَلِكَ أُسَاعِدُهُ دَائِمًا (Arkadaşımı seviyorum, bu yüzden ona daima yardım ediyorum).
Fiil Cümlesi (الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ) ve Değerler Teması Uygulamaları
Arapçada bir iş, oluş veya hareket bildiren fiille (الْفِعْلُ) başlayan cümlelere الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ (fiil cümlesi) denir. Fiil cümlesinin üç temel ögesi vardır: cümlenin başında yer alan الْفِعْلُ (fiil / yüklem), işi gerçekleştiren الْفَاعِلُ (fail / özne) ve yapılan işten etkilenen الْمَفْعُولُ بِهِ (mef'ûlün bih / nesne).
Fiil cümlesinde fail (özne) daima merfûdur (tekil isimlerde sonu ötreli 'ـُ' okunur), mef'ûlün bih (nesne) ise mansûbtur (tekil isimlerde sonu üstünlü 'ـَ' okunur). Örneğin يُسَاعِدُ الْغَنِيُّ الْفَقِيرَ (Zengin, fakire yardım ediyor) cümlesinde يُسَاعِدُ fiil, الْغَنِيُّ fail (özne), الْفَقِيرَ ise mef'ûlün bih (nesne) görevindedir.
Benzer şekilde يُكْرِمُ الْمُؤْمِنُ الضَّيْفَ (Mümin misafire ikram eder) ve يُحِبُّ اللهُ الْمُحْسِنِينَ (Allah iyilik yapanları sever) cümleleri birer fiil cümlesidir. Özne çoğul bir isim olsa dahi (يَتَعَاوَنُ الطُّلَّابُ فِي الصَّفِّ — Öğrenciler sınıfta yardımlaşıyor), cümle başındaki fiil daima tekil (müfred) yapıda kalır ve özneyle yalnız cinsiyet (müzekker-müennes) bakımından uyum sağlar.
Örnekler
Örnek 1'يُسَاعِدُ الْغَنِيُّ الْفَقِيرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ' fiil cümlesinin ögelerini (fiil, fail, mef'ûl) belirleyerek cümleyi Türkçeye çeviriniz.
Cevabı göster
Fiil: يُسَاعِدُ (yardım eder), Fail (özne): الْغَنِيُّ (zengin), Mef'ûlün bih (nesne): الْفَقِيرَ (fakire). Anlamı: 'Zengin, ramazan ayında fakire yardım eder.'
Örnek 2'أُحِبُّ الْعِيدَ لِأَنَّهُ يَوْمُ السَّعَادَةِ وَالتَّضَامُنِ' cümlesinde kullanılan bağlacı ve cümlenin anlamını açıklayınız.
Cevabı göster
Cümlede sebep bildiren لِأَنَّ (çünkü) bağlacı (لِأَنَّهُ: çünkü o) kullanılmıştır. Anlamı: 'Bayramı seviyorum; çünkü o, mutluluk ve dayanışma günüdür.'
Örnek 3Bir diyalogda 'هَلْ تُرِيدُ مُسَاعَدَةً يَا صَدِيقِي؟' diye soran birine olumlu ve nazik bir şekilde nasıl cevap verilir?
Cevabı göster
'Arkadaşım, yardım ister misin?' sorusuna 'نَعَمْ، أَرْجُو مِنْكَ الْمُسَاعَدَةَ مِنْ فَضْلِكَ، شُكْرًا جَزِيلًا' (Evet, lütfen bana yardım etmeni rica ediyorum, çok teşekkürler) şeklinde cevap verilir.
Örnek 4'يُكْرِمُ الرَّجُلُ الْكَرِيمُ الضَّيْفَ' cümlesinin anlamını ve cömertlik değeriyle ilişkisini yazınız.
Cevabı göster
'Cömert adam misafire ikram eder.' anlamına gelir; misafirperverlik ve ikramda bulunmanın cömertlik (الْكَرَمُ) erdeminin bir gereği olduğunu gösterir.
Örnek 5Bayram ve kutlama mesajlarında sıkça kullanılan 'عِيدٌ مُبَارَكٌ، كُلُّ عَامٍ وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ' ifadesi ne anlama gelir?
Cevabı göster
'Bayramınız mübarek olsun, her yılınız hayır ve iyilik içinde geçsin (nice mutlu bayramlara).' anlamına gelen kalıplaşmış bir tebrik ifadesidir.
Örnek 6'اَلْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى' hadis-i şerifinde geçen 'الْيَدُ الْعُلْيَا' ve 'الْيَدُ السُّفْلَى' ifadeleri neyi temsil etmektedir?
Cevabı göster
الْيَدُ الْعُلْيَا (üstteki el) sadaka veren, paylaşan ve cömert olan eli; الْيَدُ السُّفْلَى (alttaki el) ise dilenen veya alan eli temsil eder.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Arapçada 'yardımlaşma ve cömertlik' kavramlarını birlikte karşılayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
التَّعَاوُنُ 'yardımlaşma', الْكَرَمُ ise 'cömertlik / eli açıklık' anlamına gelir.
2'يُسَاعِدُ الْمُؤْمِنُ الْمُحْتَاجَ' fiil cümlesinde işi yapan fail (özne) aşağıdakilerden hangisidir?
Fiil cümlesinde fiilden sonra gelen ve ötre (damme) ile harekelenen الْمُؤْمِنُ kelimesi işi yapan faildir (öznedir).
3Bayram günlerinde akrabalarına ve arkadaşlarına tebrik mesajı gönderen bir öğrencinin aşağıdaki kalıplardan hangisini yazması uygundur?
كُلُّ عَامٍ وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ (Her yılınız hayırla dolsun / Nice mutlu bayramlara) bayram ve özel günlerin temel kutlama ifadesidir.
4'أُحِبُّ صَدِيقِي عُمَرَ ... أَلْعَبُ وَأَتَعَاوَنُ مَعَهُ دَائِمًا' cümlesinde sonuç bildiren boşluğa hangi bağlaç getirilmelidir?
Arkadaşını sevmesinin sonucunu (onunla oynaması ve yardımlaşması) bağladığı için 'bu yüzden' anlamındaki لِذَلِكَ kullanılır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Arapçada الْكَرَمُ kelimesi cömertlik anlamına gelirken, zıt anlamlısı الْبُخْلُ (cimrilik) kelimesidir.
- Fiil ile başlayan cümlelere Arapçada الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ (fiil cümlesi) adı verilir.
- 'يُكْرِمُ الْكَرِيمُ الضَّيْفَ' cümlesinde الضَّيْفَ kelimesi işi yapan fail (özne) görevindedir.
- 'أُحِبُّ الْعِيدَ لِأَنَّهُ يَوْمُ السَّعَادَةِ' cümlesinde bayramı sevmenin sebebi açıklanmaktadır.
- 'اَلْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى' hadisinde cimrilik ve dilencilik övülmektedir.
- Arapçada الْكَرَمُ kelimesi cömertlik anlamına gelirken, zıt anlamlısı الْبُخْلُ (cimrilik) kelimesidir.
6Aşağıdaki Arapça kavram ve cümleleri Türkçe karşılıklarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kelimelerle tamamlayınız.
- Sahip olduğu imkânları muhtaçlarla paylaşan eli açık kimseye Arapçada كَرِيمٌ, yani insan denir.
- Arapçada fiil, fail ve mef'ûlün bih ögelerinden oluşan ve fiille başlayan cümleye cümlesi (الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ) denir.
- Fiil cümlesinde işi yapan özneye الْفَاعِلُ (fail), yapılan işten etkilenen nesneye ise (الْمَفْعُولُ بِهِ) adı verilir.
- Bayramlaşma diyaloglarında muhatabımızı kutlamak için عِيدٌ مُبَارَكٌ yani mübarek olsun ifadesini kullanırız.
- 'تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى' ayetinde Müslümanların iyilik ve üzere yardımlaşmaları emredilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Arapçada bir fiil cümlesi (الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ) kurarken ögelerin dizilişini ve hareke özelliklerini 'yardımlaşma ve cömertlik' temalı iki örnek cümle üzerinden açıklayınız.
1. ipucu: Cümlenin başına tekil çekimli bir fiil (يُسَاعِدُ veya يُكْرِمُ) getiriniz.
2. ipucu: Fiilden hemen sonra işi yapan faili (الْفَاعِلُ) sonu ötreli olarak ekleyiniz.
3. ipucu: Son olarak yapılan işten etkilenen nesneyi (الْمَفْعُولُ بِهِ) sonu üstünlü olarak yazıp anlamını belirtiniz.
Cevap: Arapça fiil cümlesi 'Fiil + Fail (Özne) + Mef'ûlün bih (Nesne)' sırasıyla kurulur. Birinci örnek: يُسَاعِدُ الْغَنِيُّ الْفَقِيرَ (Zengin fakire yardım ediyor) cümlesinde يُسَاعِدُ fiil, ötreli الْغَنِيُّ fail, üstünlü الْفَقِيرَ ise nesnedir. İkinci örnek: يُكْرِمُ الْمُؤْمِنُ الضَّيْفَ (Mümin misafire ikram ediyor) cümlesinde يُكْرِمُ fiil, الْمُؤْمِنُ fail ve الضَّيْفَ mef'ûlün bih olarak toplumsal dayanışmayı ifade eder.
Kısaca
- Yardımlaşma ve Dayanışma: التَّعَاوُنُ ve الْمُسَاعَدَةُ yardımlaşmayı, التَّضَامُنُ الِاجْتِمَاعِيُّ ise toplumsal dayanışmayı ifade eder.
- Cömertlik Erdemi: الْكَرَمُ ve السَّخَاءُ cömertlik demektir; cömert insana كَرِيمٌ, zıddı olan cimriye ise بَخِيلٌ (الْبُخْلُ) denir.
- Kutlama ve Diyalog Kalıpları: Bayram ve tebriklerde عِيدٌ مُبَارَكٌ ve كُلُّ عَامٍ وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ; yardım teklifinde كَيْفَ أُسَاعِدُكَ؟ kalıpları kullanılır.
- Sebep-Sonuç İlişkisi: Diyaloglarda gerekçe açıklarken لِأَنَّ (çünkü), sonucu bağlarken لِذَلِكَ (bu yüzden) bağlacından yararlanılır.
- Fiil Cümlesi Yapısı: الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ fiille başlar; فِعْلٌ + فَاعِلٌ (ـُ) + مَفْعُولٌ بِهِ (ـَ) dizilişiyle kurulur ve cümle başındaki fiil daima tekil kalır.