Bir şiiri yalnızca okumak ile onu bir yorumcunun sesinden, bir ezginin ya da görüntülerin eşliğinde dinlemek aynı deneyim değildir. Bu hafta 'Anlam Arayışı' temasına uygun şiirleri çok modlu metin olarak ele alıyor; dinlemeye başlamadan önce amacımızı belirlemeyi, başlık ve görsellerden tahmin yürütmeyi, metne uygun dinleme stratejisini seçmeyi ve dinlemeyi kurallara uyarak sürdürmeyi öğreniyoruz. Uygulama metnimiz ise Yunus Emre'nin asırlardır ilahi olarak okunan 'Dolap Niçin İnilersin' şiiri olacak.
Çok Modlu Metin Olarak Şiir: Sözün Sesle ve Görüntüyle Buluşması
Günlük hayatta karşılaştığımız metinlerin pek azı yalnızca yazıdan oluşur. Bir haber videosunda konuşmacının sesi, ekrandaki yazılar, fotoğraflar ve arka plan müziği birlikte anlam üretir. Anlamı birden fazla anlatım kipiyle, yani mod ile kuran bu tür metinlere çok modlu metin denir. Başlıca modlar şunlardır: sözcük, dize ve cümlelerden oluşan dilsel mod; ses tonu, vurgu, ezgi ve müzikten oluşan işitsel mod; görüntü, renk, ışık ve ekrandaki yazıdan oluşan görsel mod; yorumcunun mimik, jest ve duruşundan oluşan bedensel mod; sahne düzeni, kamera açısı ve kadrajdan oluşan mekânsal mod.
Şiir, doğası gereği çok modlu sunuma en yatkın türdür. Ölçü, kafiye, redif ve tekrarlar şiire zaten bir ses ve ritim kazandırır. Türk edebiyatında halk şiirinin büyük bölümü sazla ve ezgiyle söylenmiş; tasavvufi şiirler ilahi olarak okunmuş; günümüzde ise pek çok şiir bestelenmiş, seslendirilmiş ya da görüntülerle desteklenmiş videolara dönüştürülmüştür. 13. haftada dinlediğimiz 'Mihriban' şiirinin türkü olarak da yaygınlaşması, sözün müzikle buluştuğunda nasıl yeni bir yaşam kazandığının güzel bir örneğidir.
Çok modlu bir şiir metnini dinlerken ya da izlerken her mod anlama ayrı bir katkı sunar: Yorumcunun bir dizede sesini alçaltması hüznü, bir sözcüğü uzatması özlemi, arka plandaki ağır ezgi yalnızlığı, ekrandaki gri tonlu bir görüntü ise yitirilmiş bir şeyi düşündürebilir. Bu nedenle iyi bir dinleyici yalnızca sözcükleri değil, sözcüklere eşlik eden bütün unsurları da 'okuyabilen' kişidir. Bu hafta bu okumayı rastgele değil, bilinçli bir sürecin parçası olarak yapmayı öğreneceğiz.
| Mod (Anlatım Kipi) | Şiirdeki Karşılığı | Dinleyicinin Dikkat Etmesi Gereken |
|---|---|---|
| Dilsel mod | Sözcükler, dizeler, imgeler, redif ve kafiye | Tekrarlanan sözcükler, anahtar kavramlar, dikkat çeken imgeler |
| İşitsel mod | Seslendirenin tonu, vurgusu, duraklamaları; ezgi ve fon müziği | Sesin yükseldiği/alçaldığı yerler, ezginin hızlı ya da ağır oluşu |
| Görsel mod | Videodaki görüntüler, renkler, ışık, ekrana yazılan dizeler | Görüntülerin şiirin duygusuyla uyumu, öne çıkarılan nesneler |
| Bedensel mod | Yorumcunun yüz ifadesi, el hareketleri, duruşu | Mimiklerin şiirdeki duyguyu destekleyip desteklemediği |
| Mekânsal mod | Sahnenin düzeni, kamera açısı, yakın ve uzak çekimler | Hangi ayrıntının yakın planda gösterildiği, sahnenin atmosferi |
Dinlemeye Başlamadan Önce: Dinleme/İzleme Amacını Belirleme
Dinleme, kulağa gelen seslerin kendiliğinden algılanması değil; zihnin bilinçli olarak yönetildiği bir süreçtir. Bu sürecin ilk adımı dinleme/izleme amacını belirlemektir. 'Bu şiiri neden dinliyorum, sonunda ne elde etmek istiyorum?' sorusuna cevap vermeyen bir dinleyici, metnin akışına kapılır; dikkat çeken ayrıntıları ya kaçırır ya da önemsiz ayrıntılarda kaybolur. Amacını bilen dinleyici ise dikkatini bir el feneri gibi metnin ilgili bölümlerine yöneltir.
Şiir dinlerken başvurulan amaçlar genellikle dört başlıkta toplanır: Şiirin ses ve ezgi güzelliğinden zevk almak için yapılan estetik amaçlı dinleme; konuyu, ana duyguyu ve imgeleri kavramak için yapılan anlama amaçlı dinleme; seslendirmenin, müziğin ve görüntülerin şiire uygunluğunu tartmak için yapılan eleştirel amaçlı dinleme; aynı şiirin farklı yorumlarını ya da aynı temadaki farklı şiirleri kıyaslamak için yapılan karşılaştırma amaçlı dinleme. Bir dinleme etkinliğinde birden fazla amaç bulunabilir; ancak bunlardan birinin öncelikli olarak belirlenmesi dinlemeyi düzenli hâle getirir.
Amaç belirlemek, dinlemenin hangi yöntemle yapılacağını da etkiler. Örneğin karşılaştırma amacıyla dinleyen bir öğrenci her iki kaydı da not alarak ve aynı ölçütleri gözeterek dinlemelidir. Estetik amaçla dinleyen biri ise not almaya ağırlık vermek yerine kendini metnin ritmine ve ezgisine bırakabilir. 'Anlam Arayışı' teması açısından bakıldığında, dinlediğimiz şiirde insanın kendini, varoluşunu ve hayatın anlamını sorgulayan dizelere dikkat etmek de temaya uygun bir amaç olarak belirlenebilir.
| Dinleme Amacı | Kendime Sorduğum Soru | Dinlerken Odaklandığım Unsur |
|---|---|---|
| Estetik (zevk alma) | Bu şiir bende hangi duyguları uyandırıyor? | Ezgi, ritim, ses tonu, dizelerin akışı |
| Anlama | Şiir neyi anlatıyor, hangi duyguyu öne çıkarıyor? | Anahtar sözcükler, tekrarlar, imgeler |
| Eleştirel değerlendirme | Seslendirme ve görüntüler şiirin ruhuna uygun mu? | Ses-duygu uyumu, görüntü seçimi, müzik |
| Karşılaştırma | İki yorum ya da iki şiir arasında ne fark var? | Ortak ölçütler: tempo, vurgu, atmosfer |
| Temaya bağlama | Şiirde 'anlam arayışı' nasıl yansıyor? | Sorgulayan, arayan, yönelen dizeler |
Başlık ve Görsellerden Hareketle İçerik ve Tür Tahmini
Bir şiiri dinlemeye ya da izlemeye başlamadan önce elimizde çoğu zaman birkaç ipucu bulunur: şiirin başlığı, şairin adı, videonun kapak görseli veya önizleme karesi, kaydın başındaki müzik türü, hatta paylaşıldığı ortam. Bu ipuçlarını kullanarak metnin konusu, duygusu ve türü hakkında öngörüde bulunmaya tahmin yürütme denir. Tahmin, dinleyiciyi pasif bir alıcı olmaktan çıkarır; zihin, dinleme boyunca 'Tahminim doğru mu?' sorusunun cevabını arayan meraklı bir dedektife dönüşür.
Tahminler iki düzeyde yapılır. İçeriğe yönelik tahmin, şiirin neyi anlatabileceğine ve hangi duyguyu taşıyabileceğine ilişkindir: 'Gurbet' kelimesinin geçtiği bir başlık özlemi, sonbahar yapraklarının dökülüşünü gösteren bir görsel geçiciliği ve hüznü düşündürebilir. Türe yönelik tahmin ise metnin hangi şiir türüne ya da geleneğe ait olabileceğine dairdir: Saz eşliğinde başlayan bir kayıt halk şiirini, ağır ve tekrarlı bir ezgi ilahiyi, fon müziği eşliğinde okunan serbest dizeler modern şiiri akla getirebilir.
Örneğin başlığı 'Dertli Dolap' olan ve kapak görselinde bir derenin kenarında dönen ahşap bir su dolabı bulunan bir şiir düşünelim. 'Dertli' sözcüğü şiirde bir acının ya da sızlanmanın dile getirileceğini; dolabın dönerken çıkardığı gıcırtı, bu sesin insan iniltisine benzetilebileceğini; eski bir köy manzarası ise şiirin geleneksel bir şiir türüne ait olabileceğini düşündürür. Dinleme sırasında bu tahminlerin bir bölümü doğrulanır, bir bölümü düzeltilir. Önemli olan tahminin tutması değil, dinleyicinin ipuçlarını gerekçeli biçimde kullanmasıdır.
| İpucu | İçeriğe Yönelik Tahmin | Türe Yönelik Tahmin |
|---|---|---|
| Başlık: 'Dertli Dolap' | Bir dert, acı ya da sızlanma anlatılabilir. | Duygu yoğun, lirik bir şiir olabilir. |
| Görsel: Dere kenarında dönen su dolabı | Dolabın sesi insanın iniltisine benzetilmiş olabilir. | Kırsal hayattan beslenen geleneksel bir şiir olabilir. |
| Şairin adı: Yunus Emre | Allah sevgisi ve insan üzerine düşünceler içerebilir. | Tasavvufi halk şiiri (ilahi) olabilir. |
| Kaydın başındaki ağır ve tekrarlı ezgi | Hüzünlü ve içe dönük bir duygu taşıyabilir. | Ezgiyle okunmak üzere söylenmiş bir şiir olabilir. |
Metne Uygun Dinleme/İzleme Yöntem ve Stratejisini Seçme
Her metin aynı biçimde dinlenmez. Kısa, nakaratlı ve ezgili bir türkü ile yoğun imgeler taşıyan, hızlı görüntü geçişleriyle hazırlanmış bir şiir videosu dinleyiciden farklı tutumlar bekler. Dinleyicinin metnin özelliğine ve kendi amacına göre seçtiği bilinçli yola dinleme/izleme stratejisi denir. Strateji seçimi, 'Seçim yapar' süreç bileşeninin son halkasıdır ve amaç ile tahminden sonra gelir; çünkü ne için dinlediğini ve ne beklediğini bilen öğrenci, nasıl dinleyeceğine de daha kolay karar verir.
Şiir dinlerken en sık başvurulan stratejiler şunlardır: Başlık ve görselden yola çıkılarak oluşturulan öngörülerin dinlerken sınandığı tahmin ederek dinleme; anahtar sözcüklerin, imgelerin ve dikkat çeken ses unsurlarının kısa notlarla kaydedildiği not alarak dinleme; dinleyicinin göz teması, baş sallama ya da ezgiye eşlik gibi sözlü ve sözsüz tepkilerle sürece etkin olarak katıldığı katılımlı dinleme; yalnızca amaca hizmet eden unsurların (örneğin redif ve kafiyenin) izlendiği seçici dinleme; seslendirme, müzik ve görüntünün ölçütlere göre değerlendirildiği eleştirel dinleme; dinlenenden yeni çağrışımlar ve hayaller üretilen yaratıcı dinleme; dinleme boyunca metne zihinden sorular yöneltilen sorgulayarak dinleme.
İzleme söz konusu olduğunda bu stratejilere görsel boyut eklenir. Bir şiir videosunu izleyen öğrenci, gerektiğinde duraklatarak ya da tekrar izleyerek önemli bir kareyi incelemeyi, ilk izlemede sesi, ikinci izlemede görüntüyü öne alarak katmanlı izleme yapmayı da bir yöntem olarak seçebilir. Çoğu durumda tek bir strateji yeterli olmaz: İlk karşılaşılan bir şiir videosunda tahmin ederek başlamak, izlerken not almak ve ikinci izlemede eleştirel bir gözle bakmak birbirini tamamlayan bir strateji zinciri oluşturur.
| Strateji | Nasıl Uygulanır? | Hangi Şiir Metninde Uygundur? |
|---|---|---|
| Tahmin ederek dinleme | Başlık ve görselden öngörü yazılır, dinlerken sınanır. | Başlığı ve kapak görseli olan, ilk kez karşılaşılan şiir |
| Not alarak dinleme | Anahtar sözcük, imge ve ses özellikleri kısaca kaydedilir. | Uzun, imge yüklü, hızlı akan şiir videosu |
| Katılımlı dinleme | Göz teması, baş sallama, ezgiye ya da nakarata eşlik edilir. | Bestelenmiş, nakaratlı, toplu söylenen şiir |
| Seçici dinleme | Yalnızca amaçla ilgili unsur (ör. redif) izlenir. | Ses ve yapı özelliklerinin incelendiği kısa şiir |
| Eleştirel dinleme | Ölçütler belirlenir; ses, müzik, görüntü uyumu değerlendirilir. | Farklı seslendirmeleri bulunan tanınmış şiir |
| Sorgulayarak dinleme | Dinlerken 'Neden bu sözcük, neden bu ses?' diye sorulur. | Düşündürücü, sembolik anlatımlı şiir |
Dinleme/İzleme Kurallarını Uygulayarak Dinlemeyi Sürdürme
Amaç, tahmin ve strateji seçimiyle iyi bir başlangıç yapılsa da dinlemenin verimi, dinleme süresince gösterilen tutuma bağlıdır. 'İlişkiyi sürdürür' süreç bileşeni, dinleyicinin metinle kurduğu bağı baştan sona koruması anlamına gelir. Bu bağ; dikkatin dağılmaması, ortamın uygun olması ve hem yorumcuya hem de diğer dinleyicilere saygı gösterilmesiyle sürer. Özellikle şiir gibi her sesin, her duraklamanın anlam taşıdığı metinlerde birkaç saniyelik dikkat kaybı bile önemli bir imgenin ya da vurgunun kaçmasına yol açabilir.
Dinlemeyi sürdürmenin kuralları üç grupta düşünülebilir: Ortamla ilgili kurallar (ses düzeyini ayarlamak, uygun bir oturma düzeni kurmak, telefon bildirimlerini kapatmak, gürültü kaynaklarını uzaklaştırmak); dikkatle ilgili kurallar (göz ve kulağı birlikte metne yöneltmek, dikkat dağıldığında bunu fark edip odağı geri getirmek, kısa ve anahtar sözcüklü notlar almak); saygıyla ilgili kurallar (söz kesmemek, yorumu ve soruları dinleme sonrasına bırakmak, yanındakilerin dinlemesini engelleyecek konuşma ve hareketlerden kaçınmak, yorumcunun emeğine değer vermek).
Dijital ortamda izleme yapılırken bu kurallara birkaç yenisi eklenir. Bir şiir videosunu izlerken başka sekmelere geçmek, yorumları okumak ya da videoyu hızlandırmak metnin ritmini bozar. Buna karşılık anlaşılmayan bir bölümü duraklatmak ve yeniden dinlemek kurala aykırı değil, aksine bilinçli dinleyicinin başvurduğu meşru bir yöntemdir. Sınıf ortamında ise duraklatma kararının öğretmenle birlikte verilmesi, herkesin dinleme akışına saygı göstermek demektir.
| Kural | Neden Önemlidir? | Sınıfta Uygulama Örneği |
|---|---|---|
| Dikkat dağıtıcıları kaldırmak | Şiirde her ses ve duraklama anlam taşır. | Telefonlar sessize alınır, sıralar toplanır. |
| Söz kesmemek | Akışın bölünmesi şiirin duygusunu zayıflatır. | Sorular el kaldırarak dinleme sonunda sorulur. |
| Kısa not almak | Uzun yazmak dikkati metinden koparır. | Yalnızca anahtar sözcük ve imgeler yazılır. |
| Dikkati izlemek | Dalgınlık fark edilmezse ayrıntılar kaçar. | Dalgınlaşınca son duyulan dizeye geri dönülür. |
| Yorumcuya ve dinleyenlere saygı | Dinleme ortak bir deneyimdir. | Fısıltı, gülme, yorum yapma gibi davranışlardan kaçınılır. |
| Gerektiğinde yeniden dinlemek | İlk dinlemede kaçan ayrıntı yakalanır. | Öğretmenle birlikte belirlenen bölüm tekrar oynatılır. |
Uygulama: Yunus Emre'nin 'Dolap Niçin İnilersin' Şiirini Adım Adım Dinleme/İzleme
Haftanın uygulama metni, 13. yüzyılın sonu ile 14. yüzyılın başında Anadolu'da yaşamış büyük mutasavvıf şair Yunus Emre'nin halk arasında 'Dertli Dolap' adıyla da bilinen şiiridir. Şiir yüzyıllardır ilahi olarak ezgiyle okunmakta, günümüzde de farklı yorumcuların seslendirmeleri ve görüntülerle desteklenmiş kayıtları bulunmaktadır. Bu yönüyle sözün, ezginin ve görüntünün bir araya geldiği tipik bir çok modlu metindir. 'Anlam Arayışı' temasıyla da doğrudan ilgilidir: Şair, dönüp duran ve inleyen bir su dolabında kendi iç sızısını, varlığın anlamını arayan insanın hâlini görür.
Dinlemeye geçmeden önce süreç şöyle kurulur: Amaç olarak 'Yorumcunun sesi ve ezgi aracılığıyla şiirdeki inleme duygusunun nasıl aktarıldığını yakalamak' belirlenir. Tahmin için başlık ve su dolabı görseli kullanılır; içeriğin bir dert ve iniltiyle, türün tasavvufi bir halk şiiriyle ilgili olabileceği öngörülür. Strateji olarak ilk dinlemede tahmin ederek ve katılımlı dinleme, ikinci dinlemede not alarak dinleme seçilir. Ardından şiirin ilk iki dörtlüğü kurallara uyularak dinlenir: 'Dolap niçin inilersin Derdim vardır inilerim Ben Mevlâ'ya âşık oldum Anın için inilerim Benim adım dertli dolap Suyum akar yalap yalap Böyle emreylemiş Çalap Derdim vardır inilerim'
Dinleme sırasında not alan bir öğrencinin defterinde şu tür ifadeler yer alabilir: 'Her dörtlüğün sonunda inilerim sözcüğü tekrar ediyor, yorumcu bu sözcükte sesini uzatıyor.', 'Dizeler kulağa eşit uzunlukta geliyor; hece sayısı 8 olabilir (Do-lap ni-çin i-ni-ler-sin).', 'Yalap yalap ikilemesi suyun parıltısını ve akışını kulağa getiriyor.', 'İlk dize bir soru, ikinci dize cevap; şair dolapla konuşuyor gibi.' Bu notlar, tahminleri doğrulamaya (dert ve inleme var, ezgiyle okunuyor) ve düzeltmeye (aşk Mevlâ'ya, yani Allah'a yönelik) yarar. Şiirin anlam katmanlarını derinlemesine yorumlama ve temaya uygun bir şiir yazma çalışmaları ise bir sonraki haftanın konusudur; bu haftanın hedefi dinleme sürecini doğru yönetmektir.
| Süreç Adımı | Öğrencinin Yaptığı | Dertli Dolap Örneğinde Not |
|---|---|---|
| 1. Amaç belirleme | Dinleme amacını tek cümleyle yazar. | İnleme duygusunun sesle aktarılışını yakalamak |
| 2. Tahmin | Başlık, görsel ve şair adından öngörü kurar. | Dert-inilti teması; tasavvufi halk şiiri (ilahi) |
| 3. Strateji seçimi | Metne uygun strateji ya da strateji zinciri seçer. | 1. dinleme: tahmin + katılımlı; 2. dinleme: not alarak |
| 4. Kurallara uyarak dinleme | Ortamı hazırlar, söz kesmez, kısa not alır. | 'inilerim' tekrarı, 8'li hece, 'yalap yalap' ikilemesi |
| 5. Tahminleri sınama | Doğrulanan ve düzeltilen tahminleri ayırır. | Doğru: dert ve ezgi. Düzeltme: aşk ilahi aşktır |
Örnekler
Örnek 1Bir şiir videosunda şair kendi şiirini okurken arka planda hafif bir ney sesi duyulmakta, ekranda karlı bir dağ yolu gösterilmekte ve önemli dizeler ekrana yazılmaktadır. Bu metnin çok modlu bir metin olduğunu hangi modlara dayanarak açıklarsınız?
Cevabı göster
Metin en az dört modu birlikte kullandığı için çok modludur: 1) Dilsel mod: şiirin sözcükleri ve ekrana yazılan dizeler. 2) İşitsel mod: şairin sesi, vurgusu ve arka plandaki ney ezgisi. 3) Görsel mod: karlı dağ yolu görüntüsü ve ekrandaki yazıların düzeni. 4) Mekânsal mod: kameranın gösterdiği uzak dağ yolu planı ve sahnenin atmosferi. Anlam yalnızca sözcüklerden değil, bu unsurların birlikte etkisinden doğduğu için metin çok modlu metin örneğidir.
Örnek 2Öğretmen, sınıfta aynı şiirin biri genç bir sanatçı, diğeri yaşlı bir âşık tarafından yapılmış iki seslendirmesini dinletecektir. Bir öğrenci 'Hangisini daha çok beğenirsem onu söylerim.' diyerek dinlemeye hazırlanıyor. Bu öğrencinin dinleme amacını daha işlevli hâle getiriniz.
Cevabı göster
1) Etkinliğin doğasına bakılır: İki farklı yorum dinlenecektir; bu durum karşılaştırma amacını öne çıkarır. 2) Öğrencinin 'beğeni' merkezli amacı yalnızca estetik ve öznel bir değerlendirmedir; karşılaştırma için ölçüt gerekir. 3) Daha işlevli amaç cümlesi: 'İki seslendirmeyi ses tonu, tempo, vurgulanan sözcükler ve ezginin şiirin duygusuna uygunluğu açısından karşılaştırmak için dinleyeceğim.' 4) Bu amaç, öğrencinin her iki kayıtta da aynı ölçütlere odaklanmasını ve gerekçeli bir sonuç ortaya koymasını sağlar.
Örnek 3Başlığı 'Göç Yolunda' olan ve kapak görselinde gökyüzünde uçan bir turna sürüsü bulunan, saz eşliğinde seslendirilmiş bir şiir dinlenecektir. Başlık ve görselden hareketle içeriğe ve türe yönelik tahminlerde bulununuz.
Cevabı göster
1) Başlık 'Göç Yolunda': Yurttan ayrılma, gurbet, yolculuk ve özlem duygusu anlatılabilir. 2) Görsel turna sürüsü: Turna, halk şiirinde haber getiren, sılayı hatırlatan bir kuş olarak sıkça geçer; şiirde turnaya seslenme ya da ondan haber bekleme olabilir. 3) Saz eşliği: Şiirin halk şiiri geleneğine ait olabileceğini, türkü gibi ezgiyle söylendiğini düşündürür. 4) Tür tahmini: Gurbet ve özlem konulu bir halk şiiri (koşma ya da türkü) olabilir. 5) Bu tahminler dinleme sırasında doğrulanacak veya düzeltilecektir.
Örnek 4Yaklaşık dört dakikalık bir şiir videosunda her dizede görüntü değişmekte, şiir de yoğun imgelerle örülmüş bulunmaktadır. Öğrencinin amacı şiirdeki imgeleri belirlemektir. Hangi dinleme/izleme strateji ya da stratejilerini seçmelidir? Gerekçesiyle açıklayınız.
Cevabı göster
1) Metnin özelliği: Uzun, hızlı görüntü geçişli ve imge yüklü bir video; ilk izlemede ayrıntıların kaçma ihtimali yüksektir. 2) Amaç: İmgeleri belirlemek; yani belirli bir unsura odaklanmak gerekir. 3) Uygun strateji zinciri: Seçici dinleme (yalnızca imgelere odaklanma) + not alarak dinleme (imgeleri anahtar sözcüklerle kaydetme) + gerektiğinde duraklatarak/tekrar izleyerek izleme. 4) Gerekçe: Seçici dinleme dikkati amaca yöneltir, not almak imgelerin unutulmasını önler, tekrar izlemek ilk seferde kaçan imgeleri yakalamayı sağlar.
Örnek 5Sınıfta bir şiir kaydı dinlenirken Ahmet telefonundaki bildirimlere bakıyor, Zeynep yanındaki arkadaşına sürekli yorum yapıyor, Can ise her dizeyi kelimesi kelimesine yazmaya çalışıyor. Bu öğrencilerin hangi dinleme kurallarına aykırı davrandığını belirleyip doğru davranışı yazınız.
Cevabı göster
1) Ahmet: Dikkat dağıtıcıları kaldırma kuralına aykırı davranıyor. Doğrusu: Dinlemeden önce telefonu sessize almak ve bildirimleri kapatmaktır. 2) Zeynep: Söz kesmeme ve diğer dinleyicilere saygı kuralına aykırı davranıyor. Doğrusu: Yorumlarını dinleme sonrasına bırakmak, arkadaşının dinlemesini engellememektir. 3) Can: Kısa not alma kuralına aykırı davranıyor; her şeyi yazmaya çalışırken metnin sesini ve akışını kaçırıyor. Doğrusu: Yalnızca anahtar sözcükleri, imgeleri ve dikkat çeken ses özelliklerini kısaca not etmektir.
Örnek 6Yunus Emre'nin 'Dolap Niçin İnilersin' şiirini seçici dinleme stratejisiyle, yalnızca ses ve yapı özelliklerine odaklanarak dinleyen bir öğrencinin ilk iki dörtlükte hangi unsurları not etmesi beklenir?
Cevabı göster
1) Redif: Her iki dörtlüğün son dizesinde tekrar eden 'inilerim' sözcüğü (ilk dörtlükte 2. ve 4. dizelerde de yer alır). 2) Ölçü: Dizelerin eşit uzunlukta duyulması; hece sayımı: Do-lap ni-çin i-ni-ler-sin = 8 hece, yani 8'li hece ölçüsü. 3) Nazım birimi: Dört dizeden oluşan dörtlükler. 4) Ses tekrarı: 'dolap, yalap, Çalap' sözcüklerindeki '-lap' sesleri kafiyeyi oluşturur. 5) İkileme: 'yalap yalap' ikilemesi akan suyun parıltısını kulağa getirir. 6) Soru-cevap düzeni: İlk dizede soru, ikinci dizede cevap bulunur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdakilerden hangisi çok modlu bir metin örneği değildir?
Çok modlu metinde anlam birden fazla anlatım kipiyle (ses, görüntü, müzik, beden dili vb.) kurulur. D seçeneğindeki dörtlük yalnızca yazılı dile dayandığı için bu etkinlik bağlamında tek modlu bir metindir; diğer seçeneklerde söz; ses, müzik ve görüntüyle birleşmiştir.
2Bir şiirin iki farklı seslendirmesini dinleyip yorumcuların ses tonu, tempo ve vurgu farklarını ortaya koymak isteyen bir öğrencinin öncelikli dinleme amacı aşağıdakilerden hangisidir?
İki kaydı ses tonu, tempo ve vurgu gibi ortak ölçütlerle kıyaslamak karşılaştırma amaçlı dinlemedir. Diğer seçenekler bu etkinliğin hedefiyle örtüşmez.
3Başlığı 'Dertli Dolap' olan ve kapak görselinde dere kenarında dönen bir su dolabı bulunan şiirle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi başlık ve görselden hareketle yapılmış bir tahmin değildir?
A, B ve C seçeneklerindeki öngörüler başlıktaki 'dertli' sözcüğüne ve su dolabı görseline dayanır. D seçeneği ise hiçbir ipucuna dayanmayan, kesinlik bildiren ve üstelik yanlış bir bilgidir; tahmin niteliği taşımaz.
4Yoğun imgeler taşıyan ve her dizede görüntünün değiştiği uzun bir şiir videosunda önemli ayrıntıları kaçırmak istemeyen bir öğrenci için en uygun yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
İmge yüklü ve hızlı akan metinlerde not alarak izleme ve gerektiğinde tekrar izleme, ayrıntıların kaçmasını önleyen bilinçli bir stratejidir. B ve C dinleme kurallarına aykırıdır; D ise dinlemenin kendisini ortadan kaldırır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Çok modlu metinlerde anlam yalnızca sözcüklerle değil; ses, müzik, görüntü ve beden diliyle de oluşturulur.
Çok modlu metnin temel özelliği, anlamın birden fazla anlatım kipinin birlikte kullanılmasıyla kurulmasıdır.
- Dinleme amacını belirlemek, dinleme bittikten sonra yapılan bir değerlendirme etkinliğidir.
Dinleme amacı dinlemeye başlamadan önce belirlenir; çünkü dikkatin neye yöneleceğini baştan gösterir.
- Başlık ve görsellerden yapılan tahminler dinleme sırasında doğrulanabilir ya da düzeltilebilir.
Tahmin, dinleme boyunca sınanan bir öngörüdür; yanlış çıkması da dinleyiciye katkı sağlar.
- Her şiir için tek ve değişmez bir dinleme stratejisi kullanılmalıdır.
Strateji, metnin özelliğine ve dinleme amacına göre seçilir; çoğu zaman birden fazla strateji birlikte kullanılır.
- Dinleme sırasında bildirimleri kapatmak ve söz kesmemek, dinlemeyi sürdürmenin kurallarındandır.
Bu davranışlar ortam ve saygı kurallarıdır; dinleyicinin metinle bağını korumasını sağlar.
- Çok modlu metinlerde anlam yalnızca sözcüklerle değil; ses, müzik, görüntü ve beden diliyle de oluşturulur.
6Aşağıdaki dinleme/izleme stratejilerini doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Dinlemeye başlamadan önce dinleme belirlemek, dikkatin hangi unsurlara yöneleceğini gösterir.
- Başlık ve görsellerden hareketle metnin içeriği ve türü hakkında yürütülür.
- Metnin özelliğine ve dinleme amacına göre seçilen bilinçli dinleme yoluna dinleme denir.
- Sözü ses, müzik ve görüntüyle birleştirerek anlam kuran metinlere metin denir.
- Uzun ve imge yüklü bir şiir videosunda ayrıntıları kaçırmamak için alarak dinleme yapılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Sınıfta 'Ne Arar Gönül' başlıklı, rüzgârda savrulan sonbahar yapraklarının görüntüsüyle açılan ve ağır bir ney ezgisi eşliğinde seslendirilen yaklaşık üç dakikalık bir şiir videosu izlenecektir. TDE1.1.1 ve TDE1.1.2 süreç bileşenlerine uygun olarak izleme öncesi ve izleme sırasında yapacaklarınızı adım adım planlayınız.
1. ipucu: 1. adım: 'Bu videoyu neden izliyorum?' sorusuna cevap vererek amacınızı tek cümleyle yazın.
2. ipucu: 2. adım: Başlık, açılış görüntüsü ve ezgiden hareketle içerik ve tür tahminlerinizi gerekçeleriyle not edin.
3. ipucu: 3. adım: Metnin özelliğine uygun strateji (veya strateji zinciri) seçin; ardından izleme sırasında uyacağınız kuralları sıralayın.
Cevap: 1) Amaç: 'Bu şiir videosunu, gönlün neyi aradığına dair duygunun ses, ezgi ve görüntülerle nasıl aktarıldığını yakalamak için izleyeceğim.' (Anlama ve estetik amaç; temayla bağlantılı.) 2) Tahmin: Başlıktaki 'Ne Arar Gönül' sorusu, insanın iç dünyasında bir arayışın, bir eksikliğin ya da hayatın anlamına yönelik sorgulamanın anlatılabileceğini düşündürür. Savrulan sonbahar yaprakları geçiciliği, yalnızlığı ve hüznü çağrıştırır. Ağır ney ezgisi içe dönük, tasavvufi ya da lirik bir şiir olabileceğini akla getirir. Tür tahmini: Duygu yoğun lirik bir şiir, belki tasavvufi bir halk şiiri. 3) Strateji: İlk izlemede tahmin ederek ve katılımlı izleme (tahminleri sınama, ezgiye kulak verme); ikinci izlemede not alarak izleme (anahtar sözcükler, tekrarlanan dizeler, sesin alçalıp yükseldiği yerler, öne çıkan görüntüler); gerekirse öğretmenle birlikte belirlenen bölümün tekrar izlenmesi. 4) Kurallar: Telefonu sessize almak ve bildirimleri kapatmak; göz ve kulakla birlikte ekrana odaklanmak; söz kesmemek, yorum ve soruları izleme sonrasına bırakmak; yalnızca kısa notlar almak; dikkat dağıldığında bunu fark edip son duyulan dizeye odaklanmak; yorumcuya ve diğer izleyicilere saygı göstermek. 5) İzleme sonunda tahminler notlarla karşılaştırılarak doğrulanan ve düzeltilen tahminler ayrı ayrı işaretlenir.
Kısaca
- Çok modlu metin: Anlamı sözcüklerin yanında ses, müzik, görüntü, beden dili ve mekân düzeni gibi birden fazla anlatım kipiyle birlikte kuran metindir; bestelenmiş, seslendirilmiş veya videoya dönüştürülmüş şiirler bu türün en yaygın örnekleridir.
- Dinleme amacı: Dinlemeden önce 'Bu metni neden dinliyorum?' sorusuna verilen cevap (zevk alma, anlama, değerlendirme, karşılaştırma) dikkatin hangi unsurlara yöneleceğini belirler.
- Tahmin yürütme: Başlık, kapak görseli, video önizlemesi ve müzik türü gibi ipuçlarından metnin konusu, duygusu ve türü hakkında öngörüde bulunulur; bu tahminler dinleme sırasında doğrulanır ya da düzeltilir.
- Strateji seçimi: Metnin özelliğine göre tahmin ederek, not alarak, katılımlı, seçici, eleştirel veya karşılaştırmalı dinleme stratejilerinden biri ya da birkaçı birlikte seçilir.
- Dinleme kuralları: Uygun ortam hazırlamak, dikkat dağıtıcıları kapatmak, söz kesmemek, kısa notlar almak ve yorumcuya saygı göstermek dinlemeyi sürdürmenin temel kurallarıdır.
- Uygulama: Yunus Emre'nin 'Dolap Niçin İnilersin' şiiri; başlığı, su dolabı görseli, ilahi ezgisi ve 8'li hece ölçüsüyle dinleme sürecinin bütün adımlarını uygulamak için elverişli bir çok modlu metindir.
Bu dersin öteki kaynakları
- 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Türk Dili ve Edebiyatı 9.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
- 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Şiir ve Deneme Okuma: San’at ve Picasso’nun Hatları Çalışma kâğıdı