9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 13. Hafta: Edebiyat Atölyesi (Konuşma): 'Karakterimin Yolculuğu' Sunumu, Dinleme/İzleme: 'Mihriban' Şiiri ve Konularına Göre Şiir Türleri (TDE3.1 & TDE3.2)

Edebiyat Atölyesi (Konuşma): 'Karakterimin Yolculuğu' Sunum Sürecini Yönetme (TDE3.1 & TDE3.2)

Edebiyat Atölyesi kapsamında gerçekleştirilen «Karakterimin Yolculuğu» çalışması, okunan bir edebî eserdeki şahıs kadrosunu derinlemesine tahlil edip sözlü anlatıma dönüştürme sürecidir. Konuşma sürecini yönetirken (TDE3.1) ilk adım seçim yapmaktır (TDE3.1.1): Konuşmacı önce konuşmasının amacına (bilgilendirme, ikna etme, edebî kurgu oluşturma), türüne (hazırlıklı veya hazırlıksız konuşma), süresine, hedef kitlesine ve dilin kullanım alanına (özel, mesleki, kamusal veya eğitim alanı — TDE3.2.4) karar verir; ardından iletişimi engelleyen unsurları ortadan kaldırarak stratejisini yapılandırır.

Sunum hazırlık aşamalarında 'Anlam Arayışı' temasında incelenen hikâyelerden («Bir Kavak ve İnsanlar» hikâyesindeki İhtiyar veya Fabrikatör; «Herkesin Dostu» hikâyesindeki Anton veya Anlatıcı; «Kabak Çekirdekçi» hikâyesindeki İsmail Hakkı veya Küçük Çocuk) bir karakter seçilir. Seçilen karakterin üç temel boyutu ayrıntılı olarak belirlenir: 1) Fiziksel özellikleri (yaşı, dış görünüşü, giyimi), 2) Ruhsal/psikolojik özellikleri (hayata bakışı, iç dünyası, duyarlılıkları, çatışmaları) ve 3) Sahip olduğu değerler (merhamet, doğa sevgisi, dostluk, çalışkanlık, dürüstlük, vefa).

Bir sonraki adımda seçilen hikâye karakteri, günlük yaşamdaki gerçek bir kişiyle veya sinema/tiyatro gibi başka bir sanat eserindeki bir karakterle benzerlik ve farklılıkları yönünden karşılaştırılır (TDE3.2.3). Bu karşılaştırmadan hareketle karakter millî ve manevi değerlerle zenginleştirilerek özgün biçimde yeniden kurgulanır ve görsel/işitsel ögelerle (kişi kartları, çizimler, canlandırma — TDE3.2.8) desteklenen bir sunum planı (giriş, gelişme, sonuç) hazırlanır.

🔍 Büyütmek için dokunun

Sunum İçeriğinin Kurgusu, Söz Varlığı, Akıcılık, Beden Dili ve Değerlendirme Ölçütleri

Etkili bir karakter tanıtım sunumunda içerik kurgusu ve düşünsel süreçlerin kontrolü büyük önem taşır. Konuşmacı, kurguladığı karakterin fiziksel ve ruhsal özelliklerini birbiriyle çelişmeyecek (tutarlı) şekilde ve tekrara düşmeden anlatmalıdır. Anlatımı somutlaştırmak ve dinleyiciyi etkilemek için betimleme, karşılaştırma, benzetme ve örneklendirme gibi düşünceyi geliştirme yollarından yararlanılır; metinde hem doğrudan anlaşılan açık iletilere hem de dinleyicinin çıkarımla ulaşacağı örtük iletilere yer verilir.

Söz varlığı ve dil bilgisi ölçütü gereğince konuşmada bağlama uygun deyimler, atasözleri ve zengin bir kelime hazinesi kullanılmalı; dilimize henüz yerleşmemiş yabancı kelimelerin yerine mutlaka Türkçe karşılıkları tercih edilmelidir (örneğin 'prezentasyon' yerine sunum, 'kritik etmek' yerine değerlendirmek/eleştirmek, 'empati' yerine duygudaşlık, 'motivasyon' yerine isteklendirme/güdüleme).

Akıcılık, ses ve beden dili (TDE3.2.7): Sunum esnasında tekdüze (monoton) anlatımdan ve «ııı..., eee..., hmmm...» gibi gereksiz ses ve kelime tekrarlarından kaçınılmalıdır. Konuşmacı işitilebilir, doğal bir ses tonuyla (bağırmadan ve fısıldamadan), kelimeleri doğru telaffuz ederek (diksiyon), vurgu ve tonlamaya dikkat ederek konuşmalıdır. Dinleyicilerle doğrudan göz teması kurulmalı, jest (el-kol hareketleri) ve mimikler (yüz ifadeleri) anlamı destekleyecek biçimde doğal kullanılmalı ve zaman yönetimi titizlikle uygulanmalıdır. Sunum sonunda süreç öğretmen değerlendirme, akran değerlendirme ve öz değerlendirme formlarıyla değerlendirilerek alınan geri bildirimlerle konuşma becerisi geliştirilir.

🔍 Büyütmek için dokunun

Dinleme/İzleme: 'Mihriban' Şiiri (Abdurrahim Karakoç) ve Konularına Göre Şiir Türleri

Temanın dinleme/izleme bölümünde çağdaş halk şiirimizin ve âşık tarzı şiir geleneğinin usta temsilcisi Abdurrahim Karakoç'un (1932-2012) ünlü «Mihriban (Aşk)» şiiri yer alır («Sarı saçlarına deli gönlümü / Bağlamışlar, çözülmüyor Mihriban... / Lâmbamda titreyen alev üşüyor / Aşk, kâğıda yazılmıyor Mihriban»). Şiir; halk şiiri geleneğine uygun olarak dörtlük nazım birimiyle, 11'li hece ölçüsüyle (6+5 ve 4+4+3 duraklı), sade, samimi ve içten bir Anadolu Türkçesiyle kaleme alınmıştır. Şiirde aşk, ayrılık ve kavuşamama (hasret) teması güçlü imgelerle işlenmiştir: 'Lâmbamda titreyen alevin üşümesi' dizesinde tezat ve hüsnütalil, 'Kar koysan köz olur aşkın külüne' dizesinde tezat ve mübalağa, aşkın 'baştan sona bir kördüğüme' benzetilmesinde ise teşbih/istiare sanatları kullanılmıştır.

Edebiyat bilimcileri ve şairler şiiri farklı yönleriyle tanımlamıştır: Yahya Kemal Beyatlı şiiri 'kalpten geçen bir hadisenin lisan hâlinde tecelli edişi', Ahmet Hâşim 'bir hikâye değil, sessiz bir şarkı', Necip Fazıl Kısakürek 'mutlak hakikati sır ve güzellik yolunda arama işi', Orhan Veli Kanık 'bütün hususiyeti edasında olan bir söz sanatı', Cahit Külebi 'insanın kendi ana dili çalgısında söylenen bir türkü', Peyami Safa ise 'sırrın dili' olarak nitelendirmiştir. Şair Abdurrahim Karakoç; Hasan'a Mektuplar, Vur Emri, Suları Islatamadım, Dosta Doğru, Akıl Karaya Vurdu adlı şiir eserleriyle hem lirik aşk şiirlerinde hem de toplumsal taşlama/hiciv şiirlerinde hece ölçüsünü ustalıkla kullanmıştır.

Konularına (İçeriklerine) Göre Şiir Türleri Beşe Ayrılır: 1) Lirik Şiir: Aşk, ayrılık, özlem, sevinç ve hüzün gibi coşkulu duyguların içten ve ahenkli bir dille anlatıldığı şiirlerdir (Abdurrahim Karakoç'un Mihriban, Cahit Sıtkı Tarancı'nın Karasevda, Necip Fazıl ve Orhan Seyfi Orhon'un Veda şiirleri). 2) Pastoral Şiir: Doğa güzelliklerini, orman, yayla, dağ, köy ve çoban hayatını ve bunlara duyulan özlemi anlatan şiirlerdir (Kemalettin Kamu'nun Bingöl Çobanları, Ömer Bedrettin Uşaklı'nın Yayla Dumanı). 3) Didaktik Şiir: Belirli bir konuda öğüt, ahlaki ders veya bilgi vermek amacıyla yazılan öğretici şiirlerdir (Karacaoğlan'ın öğüt koşmaları, fabllar, manzum hikâyeler). 4) Epik Şiir: Savaş, kahramanlık, yiğitlik ve vatan sevgisini coşkulu/destansı bir dille işleyen şiirlerdir (Halit Fahri Ozansoy'un Vatan Destanı, Necmettin Halil Onan'ın Bir Yolcuya şiiri). 5) Satirik Şiir: Kişilerin veya toplumun aksayan, kusurlu yönlerini iğneleyici ve eleştirel bir üslupla anlatan şiirlerdir (Ruhsatî'nin koşmaları; divan edebiyatında hiciv, halk edebiyatında taşlama, modern edebiyatta yergi adını alır).

🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

Örnek 1'Karakterimin Yolculuğu' konuşma performans görevinde hikâyeden seçilen bir karakter yeniden kurgulanırken hangi üç temel özellik boyutu incelenir?
Cevabı göster
Karakterin 1) Fiziksel özellikleri (dış görünüşü, yaşı), 2) Ruhsal/psikolojik özellikleri (duygu dünyası, mizacı, çatışmaları) ve 3) Sahip olduğu millî, manevi ve insani değerler incelenerek gerçek yaşamdaki bir kişiyle karşılaştırılır ve yeniden kurgulanır.
Örnek 2Sunum değerlendirme ölçütlerinden 'Söz Varlığı' ve 'Akıcılık' başlıkları altında konuşmacının dikkat etmesi gereken temel ilkeler nelerdir?
Cevabı göster
Söz Varlığı: Görüşleri destekleyen bağlama uygun sözcükler seçmek ve dilimize henüz yerleşmemiş yabancı kelimeler yerine Türkçe karşılıklarını kullanmak. Akıcılık: İşitilebilir bir ses tonuyla, vurgu ve tonlamaya dikkat ederek ve 'ııı, eee, hmmm' gibi gereksiz ses tekrarlarına düşmeden konuşmak.
Örnek 3Abdurrahim Karakoç'un 'Mihriban' şiirindeki «Lâmbamda titreyen alev üşüyor / Aşk, kâğıda yazılmıyor Mihriban» ve «Kar koysan köz olur aşkın külüne» dizelerinde başvurulan söz sanatlarını ve şiirin nazım özelliklerini açıklayınız.
Cevabı göster
Şiir halk şiiri geleneğiyle dörtlük nazım birimi ve 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır. 'Alevin üşümesi' ve 'kar konulunca külün köz olması' ifadelerinde birbirine zıt kavramlar bir arada kullanıldığı için tezat (karşıtlık), alevin titremesinin üşümeye bağlanmasında hüsnütalil (güzel nedene bağlama) ve aşk ateşinin karı köze çevirmesinde mübalağa (abartma) sanatı vardır.
Örnek 4Kemalettin Kamu'nun «Daha deniz görmemiş bir çoban çocuğuyum / Bu dağların en eski âşinasıdır soyum» dizeleri ile Ruhsatî'nin «Bir vakte erdi ki bizim günümüz / Yiğit belli değil, mert belli değil» dizeleri konularına göre hangi şiir türlerine örnektir?
Cevabı göster
Kemalettin Kamu'nun dizeleri çoban ve yayla/dağ hayatını anlattığı için pastoral şiir; Ruhsatî'nin dizeleri ise toplumdaki değer yozlaşmasını eleştirdiği için satirik şiir (taşlama) örneğidir.
Örnek 5Karacaoğlan'ın «Dinle sana bir nasihat edeyim / Hatırdan gönülden geçici olma / Yiğidin başına bir iş gelince / Anı yâd ellere açıcı olma» dörtlüğü konusuna göre hangi şiir türüne girer? Neden?
Cevabı göster
Didaktik (öğretici) şiir türüne girer; çünkü dörtlükte okuyucuya dostluk, sır saklama ve vefa konusunda doğrudan öğüt (nasihat) verilmektedir.
Örnek 6Necip Fazıl Kısakürek'in 'Veda' («Elimde, sükûtun nabzını dinle...») ve Orhan Seyfi Orhon'un 'Veda' («Hani o, bırakıp giderken seni...») şiirlerinin başlığı, teması ve nazım biçimi aynı olmasına rağmen iki şiiri birbirinden farklı kılan temel unsur nedir?
Cevabı göster
İki şiiri birbirinden farklı kılan temel unsur şairlerin kendilerine özgü üslupları, söz varlığı seçimleri, kurdukları özgün imgeler ve ayrılık duygusunu ele alış biçimleridir (biri sessiz kabulleniş ve tevekkülü, diğeri sitem ve gözyaşını öne çıkarmıştır).

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Bir hikâyedeki karakteri tanıtan sözlü sunum (Karakterimin Yolculuğu) hazırlama ve sunma sürecinde aşağıdakilerden hangisinin yapılması değerlendirme ölçütlerine aykırıdır?
2Konuşma sürecini yönetirken (TDE3.1 ve TDE3.2) konuşmacının konuşma içeriğini 'özel alan, mesleki alan, kamusal alan ve eğitim alanı' ayrımına göre belirlemesi aşağıdaki süreç bileşenlerinden hangisiyle doğrudan ilgilidir?
3«O kadar dolu ki toprağın şanla / Bir değil, sanki bin vatan gibisin. / Yüce dağlarına çöken dumanla / Göklerde yazılı destan gibisin.» (Halit Fahri Ozansoy) Bu dörtlük içerik (konu) özelliklerine göre aşağıdaki şiir türlerinden hangisine örnektir?
4Kişilerin veya toplumların eksik, kusurlu ve aksayan yönlerini iğneleyici bir üslupla eleştiren şiirlere genel olarak 'satirik şiir' denir. Bu şiir türü divan edebiyatında ve halk edebiyatında sırasıyla hangi isimlerle adlandırılır?
5Konuşma süreci ve şiir türleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- 'Karakterimin Yolculuğu' sunumunda hikâyedeki karakter yeniden kurgulanırken gerçek yaşamdaki veya başka bir eserdeki bir kişiyle benzerlik ve farklılıkları karşılaştırılır.
- Hazırlıklı konuşmada konuşmacı önceden bilgi toplamaz, konuşma anında aklına gelenleri plansız biçimde aktarır.
- Ahmet Hâşim şiiri 'bir hikâye değil, sessiz bir şarkıdır' sözüyle tanımlayarak şiirde musiki ve ahengin önemini vurgulamıştır.
- Doğa güzelliklerini, orman, yayla, köy ve çoban hayatını ve bunlara duyulan özlemi anlatan şiir türüne pastoral şiir denir.
- Abdurrahim Karakoç'un 'Mihriban' şiiri 11'li hece ölçüsüyle ve dörtlük nazım birimiyle yazılmış lirik bir şiirdir.
6Aşağıdaki şiir türlerini temel içerik özellikleriyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Sunum sırasında seslerin, hecelerin ve kelimelerin doğru boğumlandırılıp vurgu ve tonlamaya uygun söylenmesi sanatına denir.
2. Duygu, düşünce ve hayallerin coşkulu, içten ve dokunaklı bir dille anlatıldığı duygusal şiir türüne şiir adı verilir.
3. Belirli bir konuda okuyucuya öğüt, ahlaki bir ders veya bilgi vermek amacıyla yazılan öğretici şiirlere şiir denir.
4. Konusu savaş, kahramanlık, yiğitlik ve yurt sevgisi olan coşkulu şiirlere şiir adı verilir.
5. Abdurrahim Karakoç'un 'Mihriban' adlı şiiri halk şiiri geleneğine uygun olarak hece ölçüsüyle kaleme alınmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir konuşmacının 'Karakterimin Yolculuğu' sunumunu hazırlarken ve sunarken içerik kurgusu, söz varlığı, akıcılık ve beden dili ölçütleri açısından nelere dikkat etmesi gerektiğini açıklayınız.

Kısaca

'Karakterimin Yolculuğu' konuşma sürecinde (TDE3.1-3.2) konuşmanın amacı, hedef kitlesi, süresi ve dilin kullanım alanı (özel, mesleki, kamusal, eğitim) belirlenir.
Hikâyeden seçilen karakterin fiziksel, ruhsal özellikleri ve değerleri gerçek yaşamdaki bir kişiyle karşılaştırılıp millî-manevi değerlerle yeniden kurgulanır.
Etkili bir sunumda karşılaştırma, betimleme, benzetme, açık ve örtük iletiler kullanılır; yabancı sözcükler yerine Türkçe karşılıkları tercih edilir ve 'ııı, eee' gibi ses tekrarlarından kaçınılır.
Abdurrahim Karakoç'un 'Mihriban' şiiri 11'li hece ölçüsü ve dörtlüklerle yazılmış, aşk ve ayrılık temasını tezat, mübalağa ve istiare sanatlarıyla işleyen lirik bir şiirdir.
Şiirler konularına (içeriklerine) göre lirik (duygusal), pastoral (doğa/çoban), didaktik (öğretici), epik (kahramanlık/destansı) ve satirik (eleştirel: hiciv/taşlama) olmak üzere beşe ayrılır.

Bu dersin öteki kaynakları

9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Türk Dili ve Edebiyatı 9.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Şiir ve Deneme Okuma: San’at ve Picasso’nun Hatları Çalışma kâğıdı