9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 14. Hafta: Konuşma: Yansıtıcı Dinleme • Dil Bilgisi: Çok Anlamlılık, Edebiyat Atölyesi (Anı Yazma)

Konuşma ve Dinleme: Yansıtıcı (Empatik ve Etkin) Dinleme

Günlük yaşamda ve edebi metinlerde sıkça karşılaşılan 'Beni anlamıyorlar!' yakınmasının temelinde, dinleyicinin konuşmacıyı gerçekten anlamak yerine yalnızca kendi vereceği cevabı düşünmesi veya konuşmacıyı yargılaması yatar. Yansıtıcı dinleme; dinleyicinin tüm dikkatini konuşmacıya yönelttiği, onun hem sözlü mesajlarını hem de ses tonu, vurgu ve beden dilindeki duygusal ipuçlarını çözümleyerek anladıklarını kendi sözcükleriyle konuşmacıya geri yansıttığı etkin bir iletişim türüdür.

Yansıtıcı dinleme sürecinde dinleyici bir 'ayna' görevi üstlenir. Konuşmacının sözünü kesmeden dinler, 'Seni üzen şey emeğinin fark edilmemesi mi oldu?', 'Anladığım kadarıyla bu kararda kendini yalnız hissetmişsin' gibi geri bildirim cümleleriyle konuşmacının duygu ve düşüncesini doğru kavradığını teyit eder. Öğüt vermek, küçümsemek, sorgulamak veya konuyu değiştirmek gibi iletişim engellerinden kaçınarak açık uçlu sorularla konuşmacının kendisini güvenle ifade etmesini sağlar.

Dinleme Basamağı	Dinleyicinin Tutumu	Örnek Yansıtıcı İfade
1. Odaklanma ve Kabul	Göz teması kurma, söz kesmeme	Seni dinliyorum, anlatmak istediğin konuyu merak ediyorum.
2. Duyguyu Yansıtma	Sözün ardındaki hissi fark etme	Bu haksızlık karşısında oldukça kırılmış ve öfkelenmiş görünüyorsun.
3. İçeriği Özetleme	Kendi cümleleriyle yeniden kurma	Yani özetle, ekip çalışmasında görev dağılımının adil olmadığını düşünüyorsun.
4. Açık Uçlu Soru Sorma	Düşünceyi derinleştirme	Bu sorunu çözmek için sence ilk adım olarak ne yapılabilir?

🔍 Büyütmek için dokunun

Dil Bilgisi: Sözcükte Çok Anlamlılık ve Anlam Katmanları

Dil canlı ve sürekli gelişen bir varlık olduğu için bir sözcük zaman içinde başlangıçtaki tek anlamıyla sınırlı kalmaz; farklı bağlamlarda yeni anlamlar kazanarak 'çok anlamlılık' (anlam genişlemesi) özelliği gösterir. Bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı ancak içinde yer aldığı cümle ve metin bağlamından anlaşılabilir. Örneğin 'çekmek', 'açmak', 'tutmak', 'baş', 'göz' veya 'perde' gibi sözcükler Türkçede onlarca farklı anlamı karşılayabilen çok anlamlı sözcüklerdir.

Sözcükte anlam katmanları dört temel başlıkta incelenir: 1) Temel (Gerçek/Baş) Anlam; sözcük tek başına söylendiğinde zihinde uyanan ilk ve somut anlamdır ('Ağacın kökü toprağın derinliklerine inmişti'). 2) Yan Anlam; sözcüğün temel anlamıyla şekil veya işlev (görev) benzerliği kurarak kazandığı yeni gerçek anlamdır ('Dişin kökü iltihaplanmış', 'Dağın eteğine kar yağdı'). 3) Mecaz Anlam; sözcüğün gerçek anlamından tamamen koparak benzetme ve ilgi yoluyla kazandığı soyut anlamdır ('Bu ince sözlerinle kalbimi kırdın', 'Toplantıda ağır bir hava vardı'). 4) Terim Anlam; bir bilim, sanat, spor veya meslek dalına özgü kavram karşılığıdır ('Sözcüğün kökü isimdir', 'Futbolcu korner atışı kullandı').

Sözcük	Temel Anlam Örneği	Yan Anlam Örneği	Mecaz Anlam Örneği	Terim Anlam Örneği
Kök	Çınar ağacının kökü çok güçlüdür.	Çürük dişin kökü çekildi.	Sorunu kökünden çözdük.	Fiil köküne yapım eki geldi.
Perde	Odanın tül perdesini açtı.	Kazın ayağında perde vardır.	Gerçeklerin üzerindeki perde kalktı.	Tiyatro eseri iki perdedir.
Sırt	Çantayı sırtına yükledi.	Ceketinin sırtı sökülmüş.	Hayatın yükünü tek başına sırtladı.	Coğrafyada okyanus sırtı incelendi.
Ağız	Lokmayı ağzına götürdü.	Mağaranın ağzı daralmıştı.	Aynı ağızla konuşup duruyorlar.	Karadeniz ağzı ses özellikleri taşır.

🔍 Büyütmek için dokunun

Anı (Hatıra) Türü, Özellikleri ve Türk Edebiyatındaki Gelişimi

Anı (hatıra); bilim, sanat, edebiyat, siyaset veya askerlik gibi alanlarda tanınmış ya da önemli olaylara tanıklık etmiş kişilerin, yaşadıkları veya gözlemledikleri olayları üzerinden belli bir zaman geçtikten sonra belleğe ve belgelere dayanarak birinci kişi ağzıyla (ben/biz) anlattıkları öğretici metin türüdür. Yazar anılarını kaleme alırken hem kendi iç dünyasını hem de yaşadığı dönemin toplumsal, kültürel ve tarihsel atmosferini yansıtır.

Türk edebiyatında anı niteliği taşıyan ilk izlere 8. yüzyıldaki Göktürk Yazıtları'nda (Orhun Abideleri) rastlanır. Edebiyatımızda ilk müstakil anı kitabı ise 16. yüzyılda Babür İmparatoru Babür Şah'ın Çağatay Türkçesiyle yazdığı 'Babürname' adlı eserdir. Batılı anlamda anı türü Tanzimat Dönemi'nde gelişmiş; Akif Paşa'nın 'Tabsıra', Ziya Paşa'nın 'Defter-i Âmâl' ve Muallim Naci'nin 'Ömer'in Çocukluğu' eserleri öncü olmuştur. Servetifünun Dönemi'nde Halit Ziya Uşaklıgil'in 'Kırk Yıl' (edebi anılar) ve 'Saray ve Ötesi' (siyasi anılar) eserleri, Cumhuriyet Dönemi'nde ise Falih Rıfkı Atay'ın 'Çankaya' ve 'Zeytindağı', Halide Edip Adıvar'ın 'Mor Salkımlı Ev' ve 'Türk'ün Ateşle İmtihanı' adlı eserleri türün başyapıtları arasında yer almıştır.

Dönem	Yazar	Eser Adı	İçerik Özelliği
16. Yüzyıl (Çağatay)	Babür Şah	Babürname	Türk edebiyatının ilk anı kitabı; Hindistan ve Orta Asya
Tanzimat Dönemi	Ziya Paşa / Muallim Naci	Defter-i Âmâl / Ömer'in Çocukluğu	Çocukluk anıları ve Batılı anlamda ilk örnekler
Servetifünun Dönemi	Halit Ziya Uşaklıgil	Kırk Yıl / Saray ve Ötesi	Servetifünun edebiyat çevresi ve Osmanlı saray gözlemleri
Cumhuriyet Dönemi	Falih Rıfkı Atay	Çankaya / Zeytindağı	Atatürk dönemi anıları ve I. Dünya Savaşı Suriye cephesi
Cumhuriyet Dönemi	Halide Edip Adıvar	Mor Salkımlı Ev / Türk'ün Ateşle İmtihanı	Çocukluk yılları ve Kurtuluş Savaşı tanıklıkları

🔍 Büyütmek için dokunun

Anı, Günlük (Günce) ve Otobiyografi Arasındaki Farklar

Kişisel hayatı konu alan öğretici metinler arasında yer alan anı, günlük (günce) ve otobiyografi (öz yaşam öyküsü) birinci kişili anlatım kullanmaları ve gerçek yaşantılara dayanmaları bakımından birbirine benzer; ancak yazılış zamanı ve odak noktası yönünden belirgin biçimde ayrılırlar. Günlük (günce), yaşanan olayların ve hissedilen duyguların günü gününe, sıcağı sıcağına ve tarih atılarak kaydedildiği metinlerdir. Anı ise olayların üzerinden uzun bir zaman geçtikten sonra geçmişe dönük bir bakış açısıyla yazılır.

Anı ile otobiyografi karşılaştırıldığında ise kapsam ve odak farkı öne çıkar: Otobiyografide yazar doğumundan yazıyı kaleme aldığı ana kadar kendi yaşam öyküsünü kronolojik bir sırayla anlatır ve merkezde yalnızca kendisi vardır. Anıda ise yazar hayatının tamamını değil, belleğinde iz bırakan belirli bir kesiti anlatır; üstelik yalnız kendisini değil, tanık olduğu dönemi, toplumsal olayları ve çevresindeki önemli kişileri de merkeze alır.

Özellik	Anı (Hatıra)	Günlük (Günce)	Otobiyografi (Öz Yaşam)
Yazılış Zamanı	Olayın üzerinden zaman geçtikten sonra	Günü gününe (olay yaşandığı gün)	Yaşamın ilerleyen bir döneminde
Tarih Atma Zorunluluğu	Yoktur (dönem belirtilir)	Vardır (her yazının başında günün tarihi)	Yoktur (kronolojik yaşam sırası)
Odak Noktası	Yazarın kendisi + çevresi ve dönem	Yazarın o günkü iç dünyası ve izlenimi	Doğrudan yazarın kendi hayat çizgisi
Bakış Açısı ve Anlatıcı	1. kişi (ben), olgun ve geriye dönük	1. kişi (ben), anlık ve öznel	1. kişi (ben), bütüncül yaşam özeti

🔍 Büyütmek için dokunun

Edebiyat Atölyesi: Anı Yazma Süreci ve Anlatım Biçimleri

Etkileyici bir anı metni kaleme almak; hazırlık, planlama, taslak oluşturma, düzeltme ve paylaşma olmak üzere beş aşamalı bir süreç gerektirir. Hazırlık aşamasında yazar, geçmişinde iz bırakan, okurun da ilgisini çekebilecek gerçek bir olayı belirler; varsa o güne ait fotoğraf, mektup veya belgeleri inceler. Planlama aşamasında yazının serim (giriş), düğüm (gelişme) ve çözüm (sonuç) bölümlerinde hangi ayrıntılara yer vereceğini sıralar.

Taslak yazımı aşamasında 1. tekil kişi (ben) ağzıyla içten, doğal ve akıcı bir üslup kullanılır. Serim bölümünde olayın geçtiği zaman, mekân ve kişiler tanıtılır (betimleyici anlatım); düğüm bölümünde yaşanan olay merak uyandıracak biçimde hareket ve olay zinciriyle aktarılır (öyküleyici anlatım); çözüm bölümünde ise o yaşantının yazarın bugünkü dünyasında bıraktığı duygu, iz ve çıkarılan hayat dersi vurgulanır. Düzeltme aşamasında ise metin TDK yazım ve noktalama kuralları ile anlatım bozuklukları açısından denetlenerek son şekline kavuşturulur.

Metin Bölümü	Yapısal Karşılığı	Bu Bölümde Yer Alması Gereken Unsurlar
Giriş Bölümü	Serim	Anının geçtiği yılların, ortamın ve olaydaki kişilerin betimlenerek tanıtılması
Gelişme Bölümü	Düğüm	Yaşanan olayın kronolojik akışla, diyaloglarla ve iç gözlemlerle öykülenmesi
Sonuç Bölümü	Çözüm	Olayın nasıl sonuçlandığı ve yıllar sonra yazarın ruhunda bıraktığı kalıcı etki

🔍 Büyütmek için dokunun

Anı Metinlerinde Yazım ve Noktalama Uygulamaları

Anı metinleri belirli bir geçmiş zamana, tarihi olaylara, mekânlara ve kişilere dayandığı için tarihlerin, özel adların ve dönem adlarının doğru yazımı büyük önem taşır. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları rakamla birlikte kullanıldığında büyük harfle başlar ('19 Mayıs 1919 Pazartesi', '23 Nisan 1920'de'); ancak belirli bir sayı/rakam yoksa küçük harfle yazılır ('Okullar eylülün ikinci pazartesi günü açıldı'). Tarihi olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar ve bunlara gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır ('Kurtuluş Savaşı'nda', 'Tanzimat Dönemi'nin', 'İlk Çağ'da').

Özel adlarla birlikte kullanılan il, ilçe, belde, köy, semt sözcükleri küçük harfle yazılırken ('Konya ili, Akşehir ilçesi, Uzungöl beldesi'); özel ada dahil olan dağ, göl, nehir, boğaz, köşk, saray, kale adları büyük harfle başlar ('Ağrı Dağı, Çankaya Köşkü, Topkapı Sarayı'). Kurum, kuruluş, kurul, merkez, bakanlık, üniversite ve okul adlarına gelen ekler ise kesme işaretiyle ayrılmaz ('Türkiye Büyük Millet Meclisine', 'Atatürk Lisesinden'). Noktalamada ise anı metinlerinde sıkça geçen ara sözler ve ara cümleler iki virgül ( , ... , ) veya iki kısa çizgi ( - ... - ) arasına alınır.

Kural Başlığı	Doğru Yazım Örneği	Yanlış Yazım Örneği
Belirli Tarih Yazımı	29 Ekim 1923 Pazar günü	29 ekim 1923 pazar günü
Tarihi Dönem ve Olaylar	Milli Mücadele Dönemi'nde	Milli mücadele döneminde
İl / İlçe / Köy Sözcükleri	Bursa ili, İznik ilçesi	Bursa İli, İznik İlçesi
Kurum ve Okul Adlarına Gelen Ek	Kabataş Erkek Lisesinde	Kabataş Erkek Lisesi'nde
Özel Ad + Tür Adı (Yöresel Ürün)	Antep fıstığı, Van kedisi	Antep Fıstığı, Van Kedisi

🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

Örnek 1İletişimde 'Yansıtıcı Dinleme' nedir ve konuşmacı üzerinde nasıl bir etki oluşturur?
Cevabı göster
Konuşmacının duygu ve düşüncesini ön yargısız dinleyip kendi cümleleriyle ona geri yansıtmaktır; konuşmacıda anlaşılma ve güven duygusu oluşturur.
Örnek 2'Kırmak' sözcüğünü temel anlam, yan anlam ve mecaz anlamda birer cümlede kullanınız.
Cevabı göster
Temel: Odunları kırdı. Yan: Direksiyonu sağa kırdı. Mecaz: Sözleriyle kalbimi kırdı.
Örnek 3Anı (hatıra) türü ile günlük (günce) türü arasındaki en temel fark nedir?
Cevabı göster
Günlük olaylar yaşandığı sırada günü gününe ve tarih atılarak yazılırken; anı olayların üzerinden uzun bir zaman geçtikten sonra geçmişe dönük olarak yazılır.
Örnek 4Türk edebiyatında ilk anı kitabı hangisidir? Servetifünun ve Cumhuriyet dönemlerinden ikişer önemli anı eseri ve yazarını belirtiniz.
Cevabı göster
İlk anı kitabı Babür Şah'ın 'Babürname' eseridir. Servetifünun: Halit Ziya (Kırk Yıl, Saray ve Ötesi); Cumhuriyet: Falih Rıfkı Atay (Çankaya, Zeytindağı) ve Halide Edip (Mor Salkımlı Ev).
Örnek 5'Babamla 15 haziran 2024 cumartesi günü Konya İli'nin Beyşehir Gölü kıyısındaki Atatürk Lisesi'nde buluştuk.' cümlesindeki yazım yanlışlarını bularak düzeltiniz.
Cevabı göster
'15 Haziran 2024 Cumartesi', 'Konya ilinin' ve 'Atatürk Lisesinde' şeklinde yazılmalıdır.
Örnek 6Anı ile otobiyografi (öz yaşam öyküsü) arasındaki kapsam ve odak farkını açıklayınız.
Cevabı göster
Otobiyografi yazarın doğumundan itibaren tüm hayatını sadece kendi merkezinde anlatırken; anı hayatın belli bir kesitini, tanık olunan dönemi ve çevredeki kişileri de kapsayarak anlatır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'tutmak' sözcüğü, 'verilen sözü yerine getirmek, gereğini yapmak' anlamında (çok anlamlılık çerçevesinde) kullanılmıştır?
2Aşağıdaki cümlelerde altı çizili olarak düşünülen 'perde' sözcüklerinden hangisi 'terim anlamıyla' kullanılmıştır?
3Anı (hatıra) türü ve Türk edebiyatındaki gelişimi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
4Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tarihlerin, yer adlarının veya kurum adlarının yazımıyla ilgili bir yazım yanlışı yapılmıştır?
5Aşağıdaki ifadelerin Doğru (D) ya da Yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Yansıtıcı dinlemede dinleyici, konuşmacının duygu ve düşüncesini kendi cümleleriyle özetleyerek ona geri yansıtır.
- 'Uçağın kanadı bulutların arasında süzülüyordu.' cümlesinde 'kanat' sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır.
- Anı türünde yazar münhasıran kendi iç dünyasını değil, yaşadığı dönemi ve çevresindeki kişileri de anlatır.
- Muallim Naci'nin 'Ömer'in Çocukluğu' ve Ziya Paşa'nın 'Defter-i Âmâl' adlı eserleri Tanzimat Dönemi anı örnekleridir.
- Cümle içindeki ara sözlerin ve ara cümlelerin başına ve sonuna noktalı virgül (;) konur.
6Aşağıdaki eser ve kavramları doğru karşılıklarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Bir sözcüğün zaman içinde temel anlamının yanında yeni anlamlar kazanarak birden çok kavramı karşılamasına denir.
2. Sözcüğün bir bilim, sanat, spor veya meslek dalına özgü bir kavramı karşıladığı anlamına anlam denir.
3. Servetifünun Dönemi sanatçısı Halit Ziya Uşaklıgil'in edebi anılarını topladığı ünlü eseri adını taşır.
4. Yaşanan olayların ve izlenimlerin günü gününe, tarih atılarak birinci kişi ağzıyla yazıldığı metin türüne (günce) denir.
5. Anı metinlerinde olayı hareket ve zaman akışı içinde canlandırmak için anlatım biçimi kullanılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Arkadaşınız size 'Kimse beni dinlemiyor, evde ve okulda kendimi yapayalnız hissediyorum!' dediğinde ona 'Abartıyorsun, herkesin derdi var!' demek yerine 'Yansıtıcı Dinleme' ilkelerine uygun nasıl bir karşılık verirsiniz? Yazınız.

Kısaca

B
u
h
a
f
t
a
k
i
d
e
r
s
i
m
i
z
d
e
'
A
n
l
a
m
ı
y
o
r
l
a
r
'
t
e
m
a
s
ı
ç
e
r
ç
e
v
e
s
i
n
d
e
k
i
ş
i
l
e
r
a
r
a
s
ı
i
l
e
t
i
ş
i
m
e
n
g
e
l
l
e
r
i
n
i
a
ş
m
a
y
ı
s
a
ğ
l
a
y
a
n
'
Y
a
n
s
ı
t
ı
c
ı
D
i
n
l
e
m
e
'
y
ö
n
t
e
m
i
n
i
,
s
ö
z
c
ü
k
l
e
r
i
n
b
a
ğ
l
a
m
i
ç
i
n
d
e
k
a
z
a
n
d
ı
ğ
ı
a
n
l
a
m
k
a
t
m
a
n
l
a
r
ı
n
ı
(
t
e
m
e
l
a
n
l
a
m
,
y
a
n
a
n
l
a
m
,
m
e
c
a
z
a
n
l
a
m
,
t
e
r
i
m
a
n
l
a
m
;
ç
o
k
a
n
l
a
m
l
ı
l
ı
k
)
v
e
k
i
ş
i
s
e
l
h
a
y
a
t
ı
k
o
n
u
a
l
a
n
ö
ğ
r
e
t
i
c
i
m
e
t
i
n
l
e
r
d
e
n
'
A
n
ı
(
H
a
t
ı
r
a
)
'
t
ü
r
ü
n
ü
i
n
c
e
l
i
y
o
r
u
z
.
A
n
ı
t
ü
r
ü
n
ü
n
g
ü
n
l
ü
k
v
e
o
t
o
b
i
y
o
g
r
a
f
i
y
l
e
f
a
r
k
l
a
r
ı
n
ı
ö
ğ
r
e
n
e
r
e
k
E
d
e
b
i
y
a
t
A
t
ö
l
y
e
s
i
k
a
p
s
a
m
ı
n
d
a
a
n
ı
y
a
z
m
a
a
ş
a
m
a
l
a
r
ı
n
ı
v
e
y
a
z
ı
m
-
n
o
k
t
a
l
a
m
a
k
u
r
a
l
l
a
r
ı
n
ı
u
y
g
u
l
u
y
o
r
u
z
.

Bu dersin öteki kaynakları

9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Türk Dili ve Edebiyatı 9.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Şiir ve Deneme Okuma: San’at ve Picasso’nun Hatları Çalışma kâğıdı