Şiir ve Deneme Okuma: San’at ve Picasso’nun Hatları

Okumayı yönetmek: öncesi, sırası, sonrası

Kitapta her okuma metni üç aşamada işlenir: okuma öncesi, okuma sırası ve okuma sonrası.

Okumaya başlamadan önce metnin başlığına ve yanındaki görsellere bakılır. Bunlardan yola çıkarak metnin içeriği hakkında bir tahmin yapılır ve not edilir. Metin okunduktan sonra içeriği kısaca yazılır; tahminin içerikle örtüşen yönleri bulunur.

Okuma sırasında metin, türüne uygun biçimde okunur. San’at şiiri için söz korosu yapılır: Her dörtlüğün ilk iki dizesini bir takım, son iki dizesini öbür takım vurgu ve tonlamaya dikkat ederek okur. Picasso’nun Hatları denemesi ise düzyazıya özgü vurgu ve tonlamayla sesli okunur.

Okuma bittikten sonra metnin söz varlığı incelenir. Bir kelimenin sözlükteki anlamı ile metinde kazandığı anlam karşılaştırılır. Sözlükte birden çok anlamı olan kelimede cümlenin bağlamına uyan anlam seçilir. Metindeki kelimelerin güncel yazımı TDK Güncel Türkçe Sözlük’e bakılarak belirlenir (san’at → sanat, mûsikî → musiki gibi). Üç nokta ve virgül gibi işaretlerin metindeki kullanımı da TDK’nin noktalama kurallarıyla karşılaştırılır.

San’at şiiri: “sen” ve “biz”in sanatı

San’at, Faruk Nafiz Çamlıbel’in (1898-1973) Han Duvarları adlı eserinden alınmış bir şiirdir. Şair, edebiyat öğretmeni olarak Kayseri, Ankara ve İstanbul’da çalışmış; Beş Hececiler (Hecenin Beş Şairi) diye anılan grupta yer almıştır. Eserlerinde Anadolu kültürünü ve millî, manevi değerleri yüceltir. Han Duvarları şiiri sayesinde Anadolu’yu gerçekçi bir bakışla ele alan ilk şairler arasında sayılır.

Şiirde şair, “sen” diye seslendiği kişinin sanat anlayışı ile “biz” dediği kendi sanat anlayışını karşılaştırır. “Sen” kırk asırlık bir mabetteki ince mozayikten, sahnede raks eden beyaz kelebekten, fırtınayı andıran orkestra seslerinden ve yabancı bir şehirdeki kadın heykelinden etkilenir. “Biz” ise duvardaki bir sülüs yazıdan, bir parça yeşil çiniden, zeybeğin toprağa diz vuruşundan, acı çekenlerin nefeslerinden ve köylünün kıvrılmayan belinden etkilenir.

Son dörtlükte şair, karşılarında yazılmamış bir destan gibi duran Anadolu varken başka sanat bilmediklerini söyler ve “sen”e yollarının ayrıldığını bildirir. Böylece şair “biz” sanat anlayışını benimser; sanatın kaynağını Anadolu’nun kültüründe ve insanında bulur.

Sanat, güzel sanatlar ve edebiyat

Tarihin ilk dönemlerinden bu yana insanlar duygu, düşünce ve hayallerini farklı yollarla anlatmıştır. Sanat, insanın zihnindeki duygu, düşünce ve hayallerin bir esere yansımasıdır. Sanat, geçmiş ile gelecek arasında köprü kurar ve insanı yaşama bağlar.

Sanatın amacı güzele ulaşmaktır. Sanatçı, başkalarının göremediğini görür ve eseriyle estetik değere ulaşır. Sanat eserleri okurda, dinleyicide ve izleyicide estetik beğeni ile heyecan uyandırır; insanı manevi yönden yüceltir ve eğitir. Sanatçı bazen kendi iç dünyasını, bazen toplumsal olayları, kültürel değerleri ya da evrensel temaları anlatır.

Her sanatçı eserini bir malzemeyle oluşturur: Heykeltıraş malzemesine şekil verir, ressam boyaları kullanır, müzisyen sesleri notalarla dizer. Güzel sanatlar üç gruba ayrılır. Bu ayrımda kullanılan malzemeye, sanatın hangi duyu organına seslendiğine ve nerede sergilendiğine bakılır.

Edebiyat; olayları, duyguları, düşünceleri ve hayalleri dil aracılığıyla, sözlü ya da yazılı olarak biçimlendirme sanatıdır. Öbür güzel sanatlardan farkı, hiçbir maddi malzemeye, alete ya da mekâna bağlı olmamasıdır; bütünüyle zihinsel bir sanattır. Edebiyatın malzemesi dildir. Günlük hayatta insanların anlaşmasını sağlayan dil, sanatçının kendine özgü kullanımıyla zenginleşir.

Edebiyat başka bilim dallarıyla da ilişkilidir. Sanatçı tarihî olayları kurgularken tarihten, kahramanlarının ruh hâlini çözümlerken psikolojiden, toplumla ilgili konularda sosyolojiden yararlanır.

Edebî metnin dili: kurmaca, imge, sembol ve ileti

Edebî metinler kurmaca metinlerdir. Şair ya da yazar, dış dünyadaki gerçekliği olduğu gibi anlatmaz; onu kendi süzgecinden geçirir, duygu ve sezgilerini, bunların uyandırdığı çağrışımları kurgulayarak okura aktarır. Öğretici metinler ise konuları hakkında nesnel bilgi verir ve gerçekliği olduğu gibi yansıtır. Bu yüzden öğretici bir metinden bütün okurlar aynı anlamı çıkarır; edebî bir metin ise okurdan okura farklı anlamlar kazanabilir.

Edebî dil günlük dilden ayrılır ve çok anlamlıdır. Sanatçılar günlük dilin anlatım biçimlerinden ve kalıplaşmış sözlerinden yararlanabilir; bu, metne içtenlik katar. Ancak dildeki kelimelerin sayısı sınırlı, sanatçının hayalleri sınırsızdır. Bu yüzden sanatçı kelimelere, kelime gruplarına ve cümlelere yeni anlamlar yükler. Bu dönüşümün sonucunda imge ortaya çıkar.

Sembol, duyularla anlatılamayan bir şeyi karşılayan somut nesne ya da işarettir. Örneğin Sezai Karakoç’un Köşe şiirinde “köşe” kelimesi gönlü sembolize eder.

Sanatçı anlatmak istediğini bazen açıkça söyler, bazen sezdirir. Doğrudan ve net aktarılan iletiye açık ileti denir; okurun yorum yapmasına gerek kalmaz. Hissettirilen, sezdirilen ve çağrıştırılan iletiler örtük iletidir; okurun çıkarım yapmasını gerektirir ve metnin etkileyiciliğini artırır. Necip Fazıl Kısakürek’in Sakarya Türküsü adlı şiirindeki “Bir yanda akan benim, öbür yanda Sakarya” dizesi, açık iletiyle Sakarya Nehri’nin akışını anlatır; örtük iletiyle insan ömrünün su gibi hızla akıp gittiğini sezdirir.

Şair ve yazarın bir araya getirdiği kelimeler her okurda başka duygu, düşünce ve hayaller uyandırabilir. Kelimeler çok anlamlı olduğu için metinde anlam katmanları oluşur; bu katmanlar metnin çağrışım gücünü artırır. Aynı metin; okurun ruh hâline, yaşına, öğrenimine, hayata bakışına ve metnin okunduğu döneme göre farklı çağrışımlar uyandırabilir.

Sanatçılar edebî sanatlara şu amaçlarla başvurur: anlatımı zenginleştirmek, esere anlam derinliği katmak, sözü daha etkili kılmak ve okurda estetik haz uyandırmak. Bir şiirdeki edebî sanatları bilen okur, şiirin açık ve örtük iletilerini, anlam zenginliğini ve çağrışım gücünü daha kolay kavrar.

Deneme türü ve Picasso’nun Hatları

Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlar; insan dil sayesinde düşünür ve hisseder. Yazı sayesinde zaman ve mekân sınırı aşılır. Yazma yalnız bilgi vermek için yapılmaz, okura zevk vermeyi de amaçlar. Bu amaçla hikâye, roman, şiir, deneme, makale, fıkra gibi türlerde eserler yazılır.

Deneme, yazarın kendi seçtiği bir konuda kişisel görüş ve düşüncelerini, kesin sonuçlara ulaşmadan anlattığı yazı türüdür. Deneme yazarı yaşam, doğa, sanat, edebiyat ve dünya görüşü gibi insanla ilgili konuları işler. Gözlem ve deneyimlerinden yararlanır; kendi kendine konuşur gibi samimi ve yapmacıksız bir dil kullanır.

Deneme türünü ortaya koyup onu öbür türlerden ayıran yazar Montaigne’dir (Monteyn). Suut Kemal Yetkin, Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu, Salah Birsel ve Şevket Rado, Türk edebiyatında denemenin tanınmış temsilcilerindendir.

Picasso’nun Hatları, Rasim Özdenören’in (1940-2022) Ruhun Malzemeleri adlı kitabında yer alan ve Temmuz 1979 tarihini taşıyan bir denemedir. Kahramanmaraş’ta doğan yazar Mavera dergisini kurmuş, şöhretini öykü kitaplarıyla kazanmış, düşünce eserleriyle de dikkat çekmiştir.

Deneme, Picasso’nun İslami harflere benzeterek yaptığı söylenen resimlerden yola çıkar. Bazıları bu resimlere bakıp Picasso’nun hat sanatının etkisinde kaldığını düşünür. Yazar ise Picasso’nun İslami bir niyet taşımadığını, hatları yalnız bir malzeme olarak kullandığını ve onları kendi kültürünün süzgecinden geçirerek yeniden anlamlandırdığını düşünür.

Yazara göre gelenekten yararlanmak basite indirgenemez. Geleneğe ait biçimler, onları meydana getiren ruhtan koparılıp yalnız malzeme olarak kullanılırsa istenen sonuca ulaşılamaz. Bu yüzden kendi sanat ve edebiyat geleneğinden yararlanmak isteyen kişi, önce o sanatı oluşturan ruhu kendi bağlamı içinde kavramalıdır.

Kitaptaki bir başka deneme olan Suut Kemal Yetkin’in Canım Kitap adlı metni, ıssız bir adaya hangi romanların götürüleceği sorusundan yola çıkar. Yazar, edebiyatın ve kitabın insan hayatındaki vazgeçilmez yerini kendi gözlem ve duygularıyla anlatır.

Örnekler

1. Örnek 1Picasso’nun Hatları başlığını gören bir öğrenci, “Bu metin bir ressamın resimlerini anlatıyor olabilir.” diye tahmin ediyor. Okumayı yönetmek için öğrenci bu tahminle ne yapmalıdır?

   Cevabı göster

   Tahminini okumadan önce not etmelidir. Metni okuduktan sonra denemenin içeriğini kısaca yazıp tahminiyle karşılaştırmalıdır. Deneme, Picasso’nun İslami harflere benzeterek yaptığı söylenen resimlerden yola çıkar; bu yön tahminle örtüşür. Ancak yazar bu resimleri görmediğini söyler ve onları anlatmaz. Asıl üzerinde durduğu soru, Picasso’nun hat sanatının etkisinde kalıp kalmadığı ve gelenekten nasıl yararlanılması gerektiğidir; bu yön tahminde yoktur.

2. Örnek 2“Kanaat” kelimesinin sözlükte dört anlamı vardır: 1. elindekinden hoşnut olma, 2. yetinme, 3. birine ya da bir şeye duyulan güven, 4. görüş. Picasso’nun Hatları’ndaki “… böyle bir kanaata varıyoruz?” sorusunda kelime hangi anlamdadır?

   Cevabı göster

   4. anlamda, yani “görüş” anlamındadır. Cümlede yazar, bazı şiirlere neden “İslami” diyemediğimizi sorgular ve bu konuda varılan yargıdan söz eder. Bağlama uyan anlam budur; hoşnutluk, yetinme ve güven anlamları cümleye uymaz.

3. Örnek 3San’at şiirinin üçüncü dörtlüğünde bale ile zeybek oyunu karşılaştırılır. Şair bu karşılaştırmayla neyi göstermek ister?

   Cevabı göster

   Dörtlükte “sen”, çiçekli bir sahnede raks eden beyaz kelebeği, yani baleyi izlerken derinden titrer. “Biz”in kalbini ise toprağa diz vuran zeybek yerinden oynatır. Şair iki dansı yan yana koyarak iki sanat anlayışının farkını somut bir örnekle gösterir: “Sen” sahnedeki gösteriden, “biz” Anadolu’nun kendi oyunundan etkilenir. Son dörtlükte de Anadolu’yu kaynak alan “biz” anlayışını seçer.

4. Örnek 4Ebru, opera, müzik, hat, sinema ve edebiyatı güzel sanatların üç grubuna yerleştiriniz.

   Cevabı göster

   Plastik (görsel) sanatlar: ebru, hat. Fonetik (işitsel) sanatlar: müzik, edebiyat. Ritmik (dramatik) sanatlar: opera, sinema.

5. Örnek 5Kitapta Mehmet Akif Ersoy’un Çanakkale Şehitlerine adlı şiiri ile İslâm Ansiklopedisi’nden alınan Çanakkale Savaşları adlı metin birlikte verilir. Bu metinlerden hangisi edebî, hangisi öğreticidir? Gerekçesiyle açıklayınız.

   Cevabı göster

   Çanakkale Savaşları metni öğreticidir. Harekâtın amaçlarını nesnel bilgilerle anlatır ve gerçekliği olduğu gibi yansıtır; her okur ondan aynı anlamı çıkarır. Çanakkale Şehitlerine ise edebî metindir. Şair olayı kendi duygu ve hayalleriyle kurgular, okura hissettirir ve sezdirir; okurlar ondan farklı anlamlar çıkarabilir.

6. Örnek 6Picasso’nun Hatları’nda yazar, sözünü ettiği resimleri görmediğini açıkça söyler ve görüşünü “inanıyorum”, “sanıyorum” gibi sözlerle bildirir. Bu durum deneme türünün hangi özelliğini gösterir?

   Cevabı göster

   Denemede yazar, kesin sonuçlara varmadan kişisel görüşlerini anlatır. Özdenören de kesin bir hüküm vermez; konuya kendi bakış açısından yaklaşır ve düşüncesini içten bir dille paylaşır.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Okuma öncesinde metnin içeriği hakkında tahmin yaparken nelerden yararlanılır?

   AMetnin başlığı ve görselleriBMetnin son paragrafıCKelimelerin sözlük anlamlarıDNoktalama işaretleri

2. 2San’at şiirinde “biz” sanat anlayışına ait olan hangisidir?

   AMabetteki ince mozayikBSahnede raks eden kelebekCToprağa diz vuran zeybekDYabancı şehirdeki heykel

3. 3Edebiyatı öbür güzel sanatlardan ayıran özellik hangisidir?

   AEstetik beğeni uyandırmasıBMaddi malzemeye bağlı olmamasıCDuygu ve düşünce yansıtmasıDİnsanı manevi yönden yüceltmesi

4. 4Sezai Karakoç’un Köşe şiirinde “köşe” kelimesi gönlü karşılar. Bu kullanım hangi kavramla açıklanır?

   ASembolBTezatCTelmihDMübalağa

5. 5Doğru mu, yanlış mı?

   • Edebî metinler dış dünyadaki gerçekliği hiç değiştirmeden aktarır.DoğruYanlış
   • Okurlar aynı edebî metinden farklı anlamlar çıkarabilir.DoğruYanlış
   • Açık iletilerde okurun çıkarım yapması gerekir.DoğruYanlış
   • Faruk Nafiz Çamlıbel, Beş Hececiler grubunda yer alan şairlerdendir.DoğruYanlış
   • Deneme yazarı, konusunu kesin sonuçlara bağlamak zorundadır.DoğruYanlış

6. 6Edebî sanatları tanımlarıyla eşleştiriniz.

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   TeşbihTezatTeşhisTelmihHüsnütalil

   Karşıt anlamlı kelimeleri birlikte kullanmaİnsan dışı varlığa insan özelliği vermeGerçek bir olayı hayalî, güzel bir nedene bağlamaGeçmişteki bir olayı ya da kişiyi hatırlatmaZayıf olanı güçlü olana benzetme

7. 7Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.

   şiiredilimgeörtükdüzyazıya
   1. Sanatçının kelimelere yeni anlamlar yüklemesiyle ortaya çıkar.
   2. Edebiyatın malzemesi olan , günlük hayatta anlaşma aracıdır ve sanatçının elinde zenginleşir.
   3. Picasso’nun Hatları denemesi özgü vurgu ve tonlamayla sesli okunur.
   4. Okura sezdirilen ve çıkarım yapmasını gerektiren iletilere ileti denir.
   Kontrol et

8. 8Suut Kemal Yetkin’in Canım Kitap adlı metni hangi özellikleri nedeniyle bir denemedir? Açıklayınız.

   1. ipucunu göster