Okuma: Metinleri Karşılaştırma, Sınıflandırma, Dil İşlevleri ve Üslup

İki veya daha fazla metni karşılaştırmak; bu metinlerin benzer ve farklı yönlerini belirli bilimsel ve edebî ölçütler çerçevesinde tespit etmektir. “Sözün İnceliği” temasında bir şiir ile bir denemeyi ya da iki farklı şairin şiirini karşılaştırırken öncelikle içerik (konu ve tema) incelenir: Metinlerde hangi temel duygu veya düşünce ele alınmıştır?

İkinci ölçüt tür ve şekil (yapı) özellikleridir: Metinler manzum (şiir) mu yoksa mensur (düzyazı) mudur? Şiirse nazım birimi (dörtlük, beyit, bent), ölçüsü (hece, aruz, serbest) ve uyak düzeni nasıldır; düzyazıysa giriş-gelişme-sonuç veya serim-düğüm-çözüm planı nasıl kurulmuştur?

Üçüncü ölçüt dil ve üslup (anlatım tarzı), dördüncü ölçüt metnin yazıldığı çağın sosyal ve kültürel anlayışını yansıtan dönem ve zihniyet, beşinci ölçüt ise okura verilmek istenen ileti (ana düşünce/mesaj) ve hedef kitledir. Örneğin Yunus Emre’nin bir dörtlüğü ile Cumhuriyet dönemi bir şairin şiiri aynı “sözün değeri” temasını işlese bile dönem, şekil ve kelime dağarcığı bakımından farklılık gösterir.

Metinler; yazılış amaçları, gerçeklikle kurdukları ilişki, kullanılan dilin işlevi ve anlatım biçimlerine göre 1) Sanat Metinleri (Edebî / Kurmaca Metinler) ve 2) Öğretici (Bilgilendirici) Metinler olmak üzere iki ana kolda sınıflandırılır.

Sanat (edebî) metinleri; okuyucuda estetik zevk (güzellik duygusu) uyandırmak, duygulandırmak ve sezdirmek amacıyla yazılır. Kelimeler çoğunlukla mecaz, yan anlam ve çağrışımsal değerleriyle kullanılır; çok anlamlılık esastır ve her okur metinden kendi birikimine göre yeni anlamlar çıkarabilir. Coşku ve heyecanı dile getiren metinler (şiir) ile olay çevresinde gelişen metinler (hikâye, roman, masal, fabl, destan, tiyatro) sanat metinleridir.

Öğretici metinler ise okuyucuya bilgi vermek, bir konuyu açıklamak, düşündürmek veya bir düşünceyi kanıtlamak amacıyla yazılır. Kelimeler genellikle gerçek (temel) ve terim anlamlarıyla kullanılır; anlatım açık, duru ve tek anlamlıdır. Bilimsel metinler, tarihî metinler, felsefi metinler, gazete çevresinde gelişen metinler (makale, deneme, fıkra, eleştiri, röportaj) ve kişisel hayatı konu alan metinler (anı, günlük, gezi yazısı, biyografi, mektup) öğretici metinler grubunda yer alır.

Metinleri çözümlerken gerçeklik ile kurgu (kurmaca) arasındaki farkı belirlemek çok önemlidir. Somut (günlük/nesnel) gerçeklik, insan zihninden bağımsız olarak dış dünyada var olan, gözlemlenebilen ve belgelerle kanıtlanabilen gerçekliktir. Haber metinleri, makaleler ve tarih kitapları somut gerçekliği olduğu gibi aktarır.

Kurmaca (sanatsal) gerçeklik ise yazar veya şairin dış dünyadaki gerçekliği kendi hayal gücü, duygu dünyası ve sanat anlayışıyla yeniden biçimlendirerek (kurgulayarak) eser içinde yarattığı yeni gerçekliktir. Bir romanda anlatılan şehir ve insanlar gerçek hayata çok benzese bile, yazarın zihninde kurgulandığı için kurmacadır ve dış dünyadaki ölçütlerle “doğru/yanlış” diye sınanamaz.

Metinlerdeki yargılar kanıtlanabilirlik açısından nesnel ve öznel olarak ikiye ayrılır: Söyleyenin kişisel duygusunu katmadığı, herkesçe kabul edilen ve kanıtlanabilen yargılara nesnel anlatım (örneğin “Cahit Sıtkı Tarancı’nın Otuz Beş Yaş şiiri 11’li hece ölçüsüyle yazılmıştır.”); kişisel beğeni, duygu ve yorum içeren, kanıtlanamayan yargılara ise öznel anlatım (örneğin “Şair bu dizede zamanın geçişini eşsiz ve büyüleyici bir hüzünle anlatmıştır.”) denir.

İletişim sürecinde göndericinin (yazarın/konuşmacının) dili hangi amaçla kullandığı dilin işlevini belirler. 1) Göndergesel (Bilgi Verme) İşlev: İletiyi olduğu gibi, nesnel ve doğru biçimde aktarmayı amaçlar; ders kitapları, ansiklopediler, makaleler ve haber metinlerinde kullanılır (Örn: “Türkçede sözcükler yapısına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır.”).

2) Sanatsal (Poetik / Şiirsel) İşlev: İletinin kendisi, yani sözün kuruluş biçimi ve estetik etkisi ön plandadır. İmge, mecaz, söz sanatları ve ritimle okurda çağrışım uyandırır; şiir, roman, hikâye ve tiyatro gibi tüm edebî metinlerin temel işlevidir (Örn: “Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden / Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak”).

3) Heyecana Bağlı (Duygusal) İşlev: Göndericinin iç dünyasındaki sevinç, üzüntü, korku, şaşkınlık veya özlemi yansıtır (Örn: “Eyvah, yine geç kaldık!”). 4) Alıcıyı Harekete Geçirme (Çağrı) İşlevi: Alıcıda bir tepki veya davranış değişikliği oluşturmayı amaçlar; emir, istek, telkin, reklam ve söylev metinlerinde görülür (Örn: “Türkçemizi özenli kullanalım!”). 5) Kanalı Kontrol İşlevi: İletişimin devam edip etmediğini sınar (Örn: “Sesim geliyor mu?”). 6) Dil Ötesi (Üst Dil) İşlevi: Dilin kendi kurallarını yine dille açıklar (Örn: “Fiil köklerine -mak/-mek mastar eki getirilir.”).

Hiçbir edebî eser boşlukta doğmaz; her metin kendi yazarının veya şairinin yaşam öyküsünden, çocukluk anılarından, eğitiminden, psikolojisinden, dünya görüşünden ve içinde yaşadığı dönemin sosyal-tarihsel koşullarından izler taşır. Bu nedenle bir metni okurken sanatçının biyografisini ve edebî kişiliğini bilmek, metindeki sembolleri ve örtük iletileri doğru kavramamızı sağlar.

Sanatçının duygu, düşünce ve hayallerini kendine özgü bir dil ve anlatım tarzıyla ifade etmesine üslup (biçem) denir. Ünlü Fransız düşünür Buffon’un “Üslup, insanın ta kendisidir.” sözü, her yazarın parmak izi gibi kendine has bir anlatım tarzı olduğunu vurgular.

Bir metinde “Ne anlatılıyor?” sorusu içeriği (konuyu) verirken, “Nasıl anlatılıyor?” sorusu üslubu verir. Üslup incelenirken; yazarın sözcük seçimi (yalın/sade mi, süslü ve sanatlı mı, yerel/ağız özellikleri var mı?), cümle yapısı (kısa ve kesik mi, uzun ve kurallı mı, devrik ve eksiltili mi?), söz sanatları ve imgeler ile anlatımın akıcılığı, duruluğu ve içtenliği değerlendirilir.

Okunan bir metni özetlemek, metnin anlam bütünlüğünü ve ana iletisini bozmadan onu daha kısa ve öz bir biçimde yeniden ifade etmektir. İyi bir özet çıkarmak için; önce metnin konusu, ana düşüncesi ve temel yardımcı düşünceleri (olay metinlerinde ise ana olay örgüsü) tespit edilir. Ardından ikincil ayrıntılar, tekrarlar, uzun betimlemeler ve örnekler ayıklanarak metnin akış sırasına uygun biçimde okurun kendi cümleleriyle yazılır.

Aktif bir okur, metni yalnızca özetlemekle kalmaz; okuduğu metne yönelik eleştirel düşünme ve geri bildirim (tepki) becerisini de kullanır. Eleştirel değerlendirme yapılırken metnin içerik ve üslup uyumu, yazarın dilin inceliklerinden ne ölçüde yararlandığı, düşüncelerini tutarlı kanıtlarla destekleyip desteklemediği ve metnin estetik değeri sorgulanır.

Bir metne geri bildirim sunarken yalnızca “Çok güzel olmuş.” veya “Hiç beğenmedim.” gibi yüzeysel ifadeler kullanmak yerine; metinden somut örnekler, dizeler veya cümleler göstererek gerekçeli, yapıcı ve çok yönlü bir değerlendirme yapılmalıdır.