Ders 1: Sağlığım (Sıhhatî) Pekiştirme: Hal Sorma Kalıpları, Sağlık Fiilleri, Kişisel Bakım, Sebze-Meyveler, Okuma Metni ve Konuşma-Yazma Uygulamaları

Arapçada birinin rahatsız olduğunu fark ettiğimizde ilk sorduğumuz soru «ما بِكَ؟» sorusudur. Kelimesi kelimesine «Sende ne var?» anlamına gelen bu kalıp Türkçedeki «Neyin var? Nen var?» sorusunun karşılığıdır. Soru ما (ne) soru edatı ile بِـ harf-i cerine bitişen zamirden oluşur; bu yüzden muhataba göre değişir: erkeğe ما بِكَ؟, kadına ما بِكِ؟, üçüncü kişi için ما بِهِ؟ (Onun -erkek- nesi var?) ve ما بِها؟ (Onun -kadın- nesi var?) denir. Cevapta aynı yapı birinci tekil şahısla kurulur: بي صُداعٌ (Başım ağrıyor) veya daha yaygın olarak عِنْدي صُداعٌ (Baş ağrım var).

Duyguyu ve belirtiyi öğrenmek için «بِماذا تَشْعُرُ؟» (Ne hissediyorsun?) sorusu kullanılır. Burada تَشْعُرُ fiili بِـ harf-i ceriyle kullanıldığı için soru kelimesi ماذا da başına بِـ alır. Kadına sorulurken fiil تَشْعُرينَ olur: بِماذا تَشْعُرينَ يا فاطِمَةُ؟ Cevapta yine بِـ korunur: أَشْعُرُ بِالتَّعَبِ (Yorgunluk hissediyorum), أَشْعُرُ بِأَلَمٍ في بَطْني (Karnımda ağrı hissediyorum), أَشْعُرُ بِالبَرْدِ (Üşüyorum).

Belirli bir belirtinin olup olmadığını sormak için «هَلْ عِنْدَكَ...؟» (...var mı?) kalıbı kullanılır. Olumlu cevap نَعَمْ، عِنْدي حُمّى (Evet, ateşim var), olumsuz cevap لا، ما عِنْدي حُمّى (Hayır, ateşim yok) şeklindedir. Olumsuzlukta ما yerine لَيْسَ de kullanılabilir: لَيْسَ عِنْدي حُمّى. عِنْدَ zarfı zamirlerle عِنْدي، عِنْدَكَ، عِنْدَكِ، عِنْدَهُ، عِنْدَها şeklinde çekimlenir.

Sağlıkla ilgili bir olayı anlatabilmek için altı temel fiile ihtiyaç duyarız: تَناوَلَ (almak, yemek, içmek), عالَجَ (tedavi etmek), فَحَصَ (muayene etmek, incelemek), مَرِضَ (hastalanmak), نَظَّفَ (temizlemek) ve غَسَلَ (yıkamak). Bu fiillerin hepsi aynı kalıpta değildir. فَحَصَ، مَرِضَ، غَسَلَ üç harfli yalın fiillerdir; عالَجَ ve نَظَّفَ dört harfli, تَناوَلَ ise beş harfli mezîd fiildir. Bu fark, şimdiki-geniş zaman (muzâri) çekiminde ön ekin harekesini belirler: يَفْحَصُ، يَمْرَضُ، يَغْسِلُ ve يَتَناوَلُ fethalı, يُعالِجُ ve يُنَظِّفُ ise ötreli ön ek alır.

Geçmişte yaşanmış bir hastalığı anlatırken mâzî çekimini kullanırız: مَرِضْتُ أَمْسِ (Dün hastalandım), فَحَصَني الطَّبيبُ (Doktor beni muayene etti), تَناوَلْتُ الدَّواءَ (İlacı aldım), مَرِضَتْ أُخْتي (Kız kardeşim hastalandı). Alışkanlıkları ve genel doğruları anlatırken ise muzâri kullanılır: يُعالِجُ الطَّبيبُ المَرْضى (Doktor hastaları tedavi eder), أُنَظِّفُ أَسْناني كُلَّ يَوْمٍ (Dişlerimi her gün temizlerim), تَغْسِلُ أُمّي الخَضْرَواتِ قَبْلَ الطَّبْخِ (Annem sebzeleri pişirmeden önce yıkar).

Bu fiillerin mastarları da günlük dilde isim olarak sık geçer: الفَحْصُ (muayene), العِلاجُ (tedavi), المَرَضُ (hastalık), التَّنْظيفُ (temizlik), الغَسْلُ (yıkama) ve التَّناوُلُ (alma, yeme). Örneğin العِلاجُ مُفيدٌ (Tedavi faydalıdır) veya يَجِبُ تَنْظيفُ الأَسْنانِ (Dişleri temizlemek gerekir) cümlelerinde mastar özne konumundadır.

Sağlıklı kalmanın ilk adımı kişisel temizliktir. Bu konuda kullandığımız temel eşyalar şunlardır: فُرْشاةُ الأَسْنانِ (diş fırçası), مَعْجونُ الأَسْنانِ (diş macunu), الصّابونُ (sabun), المِنْشَفَةُ (havlu), المُشْطُ (tarak) ve الماءُ النَّظيفُ (temiz su). Bunlarla ilgili cümleler önceki bölümde gördüğümüz fiillerle kurulur: أُنَظِّفُ أَسْناني بِالفُرْشاةِ وَالمَعْجونِ (Dişlerimi fırça ve macunla temizlerim), أَغْسِلُ يَدَيَّ بِالماءِ وَالصّابونِ (Ellerimi su ve sabunla yıkarım), أُجَفِّفُ وَجْهي بِالمِنْشَفَةِ (Yüzümü havluyla kurularım).

Bir alışkanlığın ne sıklıkla yapıldığını sormak için «كَمْ مَرَّةً... في اليَوْمِ؟» (Günde kaç kez...?) kalıbı kullanılır: كَمْ مَرَّةً تُنَظِّفُ أَسْنانَكَ في اليَوْمِ؟ (Günde kaç kez dişlerini temizlersin?) Cevap: أُنَظِّفُ أَسْناني مَرَّتَيْنِ في اليَوْمِ (Dişlerimi günde iki kez temizlerim). Temizlikle ilgili tavsiyelerde ise «يَجِبُ عَلَيْكَ أَنْ...» (...man gerekir) kalıbını kullanırız: يَجِبُ عَلَيْكَ أَنْ تَغْسِلَ يَدَيْكَ قَبْلَ الطَّعامِ وَبَعْدَهُ (Yemekten önce ve sonra ellerini yıkaman gerekir). Kadına söylerken عَلَيْكِ ve تَغْسِلي kullanılır.

Temizliğin değeri dinî kültürümüzde de çok yüksektir. Hz. Peygamber (s.a.v.) bu konuda şöyle buyurmuştur: «اَلطُّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ» (Temizlik imanın yarısıdır. Müslim, Tahâret, 1, no. 223). Hadisteki الطُّهورُ kelimesi hem bedenin hem de ruhun temizliğini kapsar; شَطْرٌ ise «yarı, yarısı» demektir. Bu söz, kişisel bakımın yalnızca bir alışkanlık değil, aynı zamanda inancın bir parçası olduğunu hatırlatır.

Sağlıklı beslenmenin (الغِذاءُ الصِّحِّيُّ) temelinde sebzeler (الخَضْرَواتُ) ve meyveler (الفَواكِهُ) yer alır. Sık kullanılan sebzeler طَماطِمُ (domates), خِيارٌ (salatalık), جَزَرٌ (havuç), بَطاطِسُ (patates), بَصَلٌ (soğan) ve خَسٌّ (marul); meyveler ise تُفّاحٌ (elma), بُرْتُقالٌ (portakal), مَوْزٌ (muz), عِنَبٌ (üzüm), لَيْمونٌ (limon) ve رُمّانٌ (nar) kelimeleridir. البُرْتُقالُ وَاللَّيْمونُ مُفيدانِ لِلزُّكامِ (Portakal ve limon nezleye iyi gelir) gibi cümleler, bu ders kapsamında öğrendiğimiz hastalık kelimeleriyle beslenmeyi birleştirir.

Bu kelimelerin çoğu cins ismidir; yani türün tamamını anlatır. Tek bir taneyi söylemek için sonuna ة eklenir: تُفّاحٌ (elma, genel olarak) - تُفّاحَةٌ (bir elma), مَوْزٌ - مَوْزَةٌ (bir muz), جَزَرٌ - جَزَرَةٌ (bir havuç). Böylece أَكَلْتُ تُفّاحَةً (Bir elma yedim) ile أُحِبُّ التُّفّاحَ (Elmayı severim) cümleleri arasındaki fark ortaya çıkar.

Sebze ve meyveleri nitelerken akıllı olmayan varlıkların çoğulu tekil dişil (müfred müennes) gibi davranır: الخَضْرَواتُ مُفيدَةٌ (Sebzeler faydalıdır), الفَواكِهُ لَذيذَةٌ (Meyveler lezzetlidir). Tavsiye verirken يَجِبُ عَلَيْكَ أَنْ تَأْكُلَ الخَضْرَواتِ كُلَّ يَوْمٍ, yasak bildirirken لا تَأْكُلِ الحَلْوى كَثيرًا (Çok tatlı yeme) ve لا تَشْرَبِ المَشْروباتِ الغازِيَّةَ (Gazlı içecek içme) denir.

Okumaya hazırlık: Metni okumadan önce başlığa ve şu anahtar kelimelere göz atınız: صُداعٌ، حُمّى، المُسْتَشْفى، فَحَصَ، مُسَكِّنٌ، الصَّيْدَلِيَّةُ. Başlıktan yola çıkarak metinde ne anlatılacağını tahmin ediniz. يوسُفُ مَريضٌ (1) اِسْمي يوسُفُ. أَمْسِ رَجَعْتُ مِنَ المَدْرَسَةِ وَشَعَرْتُ بِصُداعٍ شَديدٍ وَكُحَّةٍ. سَأَلَتْني أُمّي: ما بِكَ يا يوسُفُ؟ هَلْ عِنْدَكَ حُمّى؟ قُلْتُ: نَعَمْ يا أُمّي، عِنْدي حُمّى، وَأَشْعُرُ بِالتَّعَبِ. فَذَهَبْتُ مَعَ أَبي إِلى المُسْتَشْفى.

(2) فَحَصَني الطَّبيبُ وَقالَ: لا داعِيَ لِلْقَلَقِ، عِنْدَكَ زُكامٌ. يَجِبُ عَلَيْكَ أَنْ تَسْتَريحَ في البَيْتِ وَأَنْ تَشْرَبَ الماءَ كَثيرًا. لا تَشْرَبِ الماءَ البارِدَ، وَكُلِ الفَواكِهَ مِثْلَ البُرْتُقالِ. ثُمَّ كَتَبَ لي دَواءً وَمُسَكِّنًا. اِشْتَرَيْنا الدَّواءَ مِنَ الصَّيْدَلِيَّةِ. الآنَ أَتَناوَلُ الدَّواءَ ثَلاثَ مَرّاتٍ في اليَوْمِ بَعْدَ الطَّعامِ. زارَني صَديقي عُمَرُ وَقالَ: شَفاكَ اللّٰهُ يا يوسُفُ.

Türkçe özet: Yusuf okuldan dönünce şiddetli baş ağrısı ve öksürük hisseder. Annesi «Neyin var? Ateşin var mı?» diye sorar; Yusuf ateşinin olduğunu ve yorgun hissettiğini söyler. Babasıyla hastaneye gider. Doktor onu muayene eder, endişeye gerek olmadığını, nezle olduğunu söyler; evde dinlenmesini, bol su içmesini, soğuk su içmemesini ve portakal gibi meyveler yemesini tavsiye eder. İlaç ve ağrı kesici yazar. Yusuf ilacını günde üç kez yemekten sonra alır; arkadaşı Ömer onu ziyaret ederek «Allah şifa versin» der. Metinde bu ders kapsamında öğrendiğimiz hal sorma, olumlu cevap, gereklilik, yasaklama, sıklık ve sosyal ifade kalıplarının hepsi bir arada kullanılmıştır.

Konuşma (rol canlandırma): İki kişilik gruplar hâlinde aşağıdaki modeli taklit ederek kendi diyaloğunuzu oluşturunuz. سَلْمى: ما بِكِ يا زَيْنَبُ؟ وَجْهُكِ أَصْفَرُ! - زَيْنَبُ: عِنْدي مَغْصٌ وَأَشْعُرُ بِالتَّعَبِ. - سَلْمى: هَلْ عِنْدَكِ حُمّى؟ - زَيْنَبُ: لا، ما عِنْدي حُمّى، وَالحَمْدُ لِلّٰهِ. - سَلْمى: لا داعِيَ لِلْقَلَقِ. يَجِبُ عَلَيْكِ أَنْ تَشْرَبي الماءَ الدّافِئَ، وَلا تَأْكُلي الطَّعامَ الحارَّ اليَوْمَ. شَفاكِ اللّٰهُ. Burada muhatap kadın olduğu için bütün kalıplar ـكِ zamiri ve تَشْرَبي، تَأْكُلي şeklindeki fiillerle kurulmuştur. Aynı diyaloğu erkek muhatapla canlandırırken ما بِكَ؟، عَلَيْكَ أَنْ تَشْرَبَ، لا تَأْكُلْ، شَفاكَ اللّٰهُ kullanılır.

Yazma (sağlık günlüğü): Bir günlük sağlık alışkanlıklarınızı 5-6 cümlelik kısa bir metinle anlatınız. Model metin: يَوْمِيّاتي الصِّحِّيَّةُ: أَسْتَيْقِظُ مُبَكِّرًا وَأَغْسِلُ وَجْهي. أُنَظِّفُ أَسْناني مَرَّتَيْنِ في اليَوْمِ. أَتَناوَلُ الفُطورَ وَآكُلُ تُفّاحَةً. أَغْسِلُ يَدَيَّ بِالماءِ وَالصّابونِ قَبْلَ الطَّعامِ. لا أَشْرَبُ المَشْروباتِ الغازِيَّةَ. أَنامُ في السّاعَةِ العاشِرَةِ. Kendi metninizde önce modeli kopyalayınız, sonra kelimeleri değiştirerek (örneğin تُفّاحَةً yerine بُرْتُقالَةً) özgün cümleler kurunuz.

Yansıtma: Dönem boyunca öğrendiğiniz sağlık kelime ve kalıplarını düşününüz: Hangi kalıbı en kolay kullanıyorsunuz? Bir arkadaşınıza Arapça hal sorabiliyor, ona tavsiye verebiliyor ve şifa dileyebiliyor musunuz? Bu soruların cevabını أَسْتَطيعُ أَنْ أَسْأَلَ: ما بِكَ؟ (Neyin var diye sorabiliyorum) gibi cümlelerle defterinize yazınız. Böylece hem öğrendiklerinizi tekrar etmiş hem de eksiklerinizi fark etmiş olursunuz.