Ders 1: Akrabalarım — Akrabalık Kavramları, Sıla-i Rahim İfadeleri ve İsim Tamlaması

9. sınıfta çekirdek aile bireylerini (الأَبُ el-eb: baba, الأُمُّ el-ümm: anne, الأَخُ el-eh: erkek kardeş, الأُخْتُ el-uht: kız kardeş, الِابْنُ el-ibn: oğul, البِنْتُ el-bint: kız) öğrenmiştik. Şimdi bu halkayı genişleterek akrabalarımızı (الأَقَارِبُ — el-ekârib) tanıyoruz. Ailenin en büyükleri olan dede (büyükbaba) için الجَدُّ (el-ceddü), nine (büyükanne) için ise sonuna müenneslik (dişilik) tâ'sı eklenerek الجَدَّةُ (el-ceddetü) kelimesi kullanılır. Dede ve ninenin erkek torununa الحَفِيدُ (el-hafîdü), kız torununa ise الحَفِيدَةُ (el-hafîdetü) denir. Arapçada baba tarafı akrabalar ile anne tarafı akrabalar farklı köklerden gelen kelimelerle birbirinden net olarak ayrılır. Babanın erkek kardeşi olan amca için العَمُّ (el-ammü), babanın kız kardeşi olan hala için ise aynı kelimenin müennesi olan العَمَّةُ (el-ammetü) kullanılır.

Anne tarafı akrabalara geçtiğimizde; annenin erkek kardeşi olan dayı için الخَالُ (el-hâlü), annenin kız kardeşi olan teyze için ise onun müennes biçimi olan الخَالَةُ (el-hâletü) kelimesi kullanılır. Böylece Arapçada 'amm' kökünü gördüğümüzde baba tarafını (amca/hala), 'hâl' kökünü gördüğümüzde ise anne tarafını (dayı/teyze) hemen hatırlarız. Arapçada 'kuzen' veya 'yeğen' için tek bir genel kelime kullanmak yerine, kişinin kimin oğlu veya kızı olduğu açıkça belirtilir: • اِبْنُ العَمِّ (ibnü'l-ammi): Amca oğlu — بِنْتُ العَمِّ (bintü'l-ammi): Amca kızı • اِبْنُ العَمَّةِ (ibnü'l-ammeti): Hala oğlu — بِنْتُ العَمَّةِ (bintü'l-ammeti): Hala kızı • اِبْنُ الخَالِ (ibnü'l-hâli): Dayı oğlu — بِنْتُ الخَالَةِ (bintü'l-hâleti): Teyze kızı • اِبْنُ الأَخِ (ibnü'l-ehi): Erkek kardeşin oğlu (erkek yeğen) — بِنْتُ الأُخْتِ (bintü'l-uhti): Kız kardeşin kızı (kız yeğen).

'Amca kimdir?' (مَنِ العَمُّ؟ — Meni'l-ammü?) sorusuna 'Amca, babanın erkek kardeşidir' (العَمُّ هُوَ أَخُو الأَبِ — El-ammü hüve ehu'l-ebi) şeklinde cevap verirken Arapça isim tamlaması (el-izâfe) kurarız. Türkçede 'babanın kardeşi' derken tamlayan (babanın) önce, tamlanan (kardeşi) sonra gelir; Arapçada ise sıralama tam tersidir: 1) Birinci kelimeye Muzaf (Tamlanan) denir. Muzaf olan kelime asla başına harf-i tarif (el- takısı) almaz ve asla sonuna tenvin (-un, -in, -an) almaz. 2) İkinci kelimeye Muzafun İleyh (Tamlayan) denir. Muzafun ileyh olan kelime ise her zaman mecrur (tekil isimlerde son harfinin harekesi esre / kesra: -i) olur. Örnekler: • والِدُ الأَبِ (vâlidü'l-ebi): Babanın babası (= الجَدُّ el-cedd / dede) • أُخْتُ الأَبِ (uhtü'l-ebi): Babanın kız kardeşi (= العَمَّةُ el-ammetü / hala) • أُخْتُ الأُمِّ (uhtü'l-ümmi): Annenin kız kardeşi (= الخَالَةُ el-hâletü / teyze)

Bir akrabamızın kime ait olduğunu ('benim amcam, senin dayın, onun dedesi, bizim ailemiz') belirtmek için isimlerin sonuna bitişik iyelik zamirleri (muttasıl zamirler) eklenir. Bir ismin sonuna iyelik zamiri eklendiğinde o isim belirli (marife) olacağı için başındaki el- takısı düşer: • Benim (-î / ي): عَمِّي (ammî: benim amcam), خَالِي (hâlî: benim dayım), جَدَّتِي (ceddetî: benim ninem). • Senin — Erkek (-ke / كَ): عَمُّكَ (ammüke: senin amcan), جَدُّكَ (ceddüke: senin deden). • Senin — Kadın (-ki / كِ): عَمُّكِ (ammüki: senin amcan), خَالَتُكِ (hâletüki: senin teyzen). • Onun — Erkek (-hû / هُ): عَمُّهُ (ammühû: onun amcası), حَفِيدُهُ (hafîdühû: onun torunu). • Onun — Kadın (-hâ / هَا): عَمُّهَا (ammühâ: onun amcası), خَالُهَا (hâlühâ: onun dayısı). • Bizim (-nâ / نَا): أُسْرَتُنَا (usretünâ: bizim ailemiz), أَقَارِبُنَا (ekâribünâ: bizim akrabalarımız).

Ünitemizin ana teması olan 'Değerlerim' (قِيَمِي — kıyemî) kapsamında akrabalarla bağları koparmamak, onları bayramlarda, tatillerde ve hastalıkta ziyaret ederek hâllerini sormak صِلَةُ الرَّحِمِ (sılatü'r-rahimi) olarak adlandırılır. Bu konudaki cümlelerde en sık kullanılan muzari (geniş/şimdiki zaman) fiiller şunlardır: • أَزُورُ (ezûru): Ziyaret ederim — أَزُورُ أَقَارِبِي فِي العُطْلَةِ (Ezûru ekâribî fi'l-utleti: Tatilde akrabalarımı ziyaret ederim.) • أَحْتَرِمُ (ahterimü): Saygı duyarım — أَحْتَرِمُ الكِبَارَ (Ahterimü'l-kibâra: Büyüklere saygı duyarım.) • أَرْحَمُ (erhamü): Şefkat/merhamet gösteririm — أَرْحَمُ الصِّغَارَ (Erhamü's-sığâra: Küçüklere şefkat gösteririm.) • أُسَاعِدُ (üsâidü): Yardım ederim — أُسَاعِدُ جَدِّي وَجَدَّتِي (Üsâidü ceddî ve ceddetî: Dedeme ve nineme yardım ederim.) • أُحِبُّ (uhibbü): Severim — أُحِبُّ أُسْرَتِي وَأَقَارِبِي (Uhibbü usretî ve ekâribî: Ailemi ve akrabalarımı severim.)

Aşağıdaki örnek diyalogda iki öğrencinin aile fotoğrafı üzerinden akrabalarını nasıl tanıttığını inceleyelim: — مَنْ هَذَا الرَّجُلُ يَا عَلِيُّ؟ (Men hâze'r-racülü yâ Aliyyü? — Bu adam kimdir ey Ali?) — هَذَا عَمِّي، هُوَ أَخُو أَبِي، وَهُوَ مُهَنْدِسٌ. (Hâzâ ammî, hüve ehû ebî, ve hüve mühendisün. — Bu benim amcamdır; o babamın erkek kardeşidir ve mühendistir.) — وَمَنْ هَذِهِ المَرْأَةُ؟ (Ve men hâzihi'l-mer'etü? — Peki bu hanım kimdir?) — هَذِهِ خَالَتِي، هِيَ أُخْتُ أُمِّي، وَهِيَ مُعَلِّمَةٌ. (Hâzihî hâletî, hiye uhtü ümmî, ve hiye muallimetün. — Bu benim teyzemdir; o annemin kız kardeşidir ve öğretmendir.) — مَتَى تَزُورُ أَقَارِبَكَ؟ (Metâ tezûru ekâribeke? — Akrabalarını ne zaman ziyaret edersin?) — أَزُورُ أَقَارِبِي فِي الأَعْيَادِ وَفِي عُطْلَةِ نِهَايَةِ الأُسْبُوعِ. (Ezûru ekâribî fi'l-a'yâdi ve fî utleti nihâyeti'l-üsbûi. — Akrabalarımı bayramlarda ve hafta sonu tatilinde ziyaret ederim.)