Değerlerim (قِيَمِي) ünitesinin ilk dersi olan Akrabalarım (أَقَارِبِي) konusunun bu son bölümünde; baba ve anne tarafındaki akrabalarımızı tanıtmayı, onların mesleklerini (الْمِهَنُ) ve çalıştıkları yerleri (أَمَاكِنُ الْعَمَلِ) ifade etmeyi sürdürüyoruz. Dil bilgisi boyutunda ise Arapçanın en önemli yapı taşlarından olan ikil (tesniye / müsenna) ve kurallı çoğul (cem') isimleri, bunlarla uyumlu işaret isimlerini (هٰذَانِ، هٰتَانِ، هٰؤُلَاءِ) ve zamirleri (هُمَا، هُمْ، هُنَّ) örnek cümlelerle pekiştireceğiz.
1. Akrabalarım (أَقَارِبِي) ve Sıla-i Rahim Değeri
İslam kültüründe ve Arapçada aile ve akrabalık bağlarını koruyup gözetmeye sıla-i rahim (صِلَةُ الرَّحِمِ) denir. Arapçada baba tarafı ile anne tarafındaki akrabalar farklı kelimelerle adlandırılır:
• Baba ve Anne / Büyükanne-Büyükbaba: الْأَبُ / وَالِدِي (Baba / Babam), الْأُمُّ / وَالِدَتِي (Anne / Annem), الْجَدُّ (Dede), الْجَدَّةُ (Nine: Babaanne veya Anneanne), الْحَفِيدُ (Erkek torun), الْحَفِيدَةُ (Kız torun).
• Baba Tarafı Akrabalar (طَرَفُ الْأَبِ): الْعَمُّ (Amca), الْعَمَّةُ (Hala), اِبْنُ الْعَمِّ (Amca oğlu), بِنْتُ الْعَمَّةِ (Hala kızı).
• Anne Tarafı Akrabalar (طَرَفُ الْأُمِّ): الْخَالُ (Dayı), الْخَالَةُ (Teyze), اِبْنُ الْخَالِ (Dayı oğlu), بِنْتُ الْخَالَةِ (Teyze kızı).
2. İsimlerde Sayı: Tekil (مُفْرَد), İkil (مُثَنَّى) ve Çoğul (جَمْع)
Türkçede ve İngilizcede isimler yalnızca *tekil* ve *çoğul* olarak ikiye ayrılırken, Arapçada iki varlığı göstermek için özel bir ikil (tesniye / müsenna) kalıbı bulunur:
1. Tekil İsim (الْمُفْرَدُ — Müfred): Tek bir varlığı gösterir. Dişil (müennes) tekil isimlerin sonunda genellikle yuvarlak te (ـة / ة) bulunur.
2. İkil İsim (الْمُثَنَّى — Müsenna / Tesniye): Tekil (müfred) ismin sonuna ـَانِ (-âni) eki getirilerek yapılır. Dişil kelimenin sonundaki yuvarlak te (ة), ek alırken açık te'ye (ـتَانِ — -tâni) dönüşür.
3. Kurallı Çoğul İsim (الْجَمْعُ السَّالِمُ): İkiden fazla (3 ve üzeri) varlığı gösterir:
• Kurallı Eril Çoğul (جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمُ): Eril tekil ismin sonuna ـُونَ (-ûne) eklenir.
• Kurallı Dişil Çoğul (جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ): Sondaki ة kaldırılıp yerine ـَاتٌ (-âtün) eklenir.
| Cinsiyet ve Anlam | Tekil (الْمُفْرَدُ) | İkil / Tesniye (الْمُثَنَّى) | Kurallı Çoğul (الْجَمْعُ) |
|---|---|---|---|
| Erkek Öğretmen | مُعَلِّمٌ (muallimün) | مُعَلِّمَانِ (muallimâni) | مُعَلِّمُونَ (muallimûne) |
| Kadın Öğretmen | مُعَلِّمَةٌ (muallimetün) | مُعَلِّمَتَانِ (muallimetâni) | مُعَلِّمَاتٌ (muallimâtün) |
| Erkek Mühendis | مُهَنْدِسٌ (mühendisün) | مُهَنْدِسَانِ (mühendisâni) | مُهَنْدِسُونَ (mühendisûne) |
| Kadın Hemşire | مُمَرِّضَةٌ (mümerridatün) | مُمَرِّضَتَانِ (mümerridatâni) | مُمَرِّضَاتٌ (mümerridâtün) |
| Erkek Çiftçi | فَلَّاحٌ (fellâhun) | فَلَّاحَانِ (fellâhâni) | فَلَّاحُونَ (fellâhûne) |
3. İşaret İsimleri (أَسْمَاءُ الْإِشَارَةِ) ve Kişi Zamirleri (الضَّمَائِرُ)
Akrabalarımızı ve meslek sahiplerini tanıtırken kullandığımız yakın işaret isimleri ile 3. şahıs (gâib/gâibe) kişi zamirleri işaret edilen kişinin sayısına (tekil-ikil-çoğul) ve cinsiyetine (eril-dişil) tam uyum sağlar:
• Tekil Eril (1 Erkek): İşaret ismi هٰذَا (*hâzâ — bu*), zamir هُوَ (*hüve — o*).
→ هٰذَا عَمِّي، هُوَ طَيَّارٌ. *(Bu benim amcamdır, o bir pilottur.)*
• Tekil Dişil (1 Kadın): İşaret ismi هٰذِهِ (*hâzihî — bu*), zamir هِيَ (*hiye — o*).
→ هٰذِهِ عَمَّتِي، هِيَ طَبِيبَةٌ. *(Bu benim halamdır, o bir doktordur.)*
• İkil Eril (2 Erkek): İşaret ismi هٰذَانِ (*hâzâni — bu ikisi*), zamir هُمَا (*hümâ — o ikisi*).
→ هٰذَانِ خَالَانِ، هُمَا مُهَنْدِسَانِ. *(Bu ikisi dayıdır, o ikisi mühendistir.)*
• İkil Dişil (2 Kadın): İşaret ismi هٰتَانِ (*hâtâni — bu ikisi*), zamir هُمَا (*hümâ — o ikisi*).
→ هٰتَانِ خَالَتَانِ، هُمَا مُعَلِّمَتَانِ. *(Bu ikisi teyzedir, o ikisi öğretmendir.)*
• Akıllı Çoğul (Erkekler / Kadınlar): İşaret ismi her iki cinsiyet için ortak olarak هٰؤُلَاءِ (*hâülâi — bunlar*); zamir ise erkekler için هُمْ (*hüm*), kadınlar için هُنَّ (*hünne*)'dir.
4. Meslekler (الْمِهَنُ) ve Çalışma Yerleri (أَمَاكِنُ الْعَمَلِ)
Akrabalarımızın hangi mesleği yaptığını ve nerede çalıştığını anlatırken يَعْمَلُ (*ya'melü — çalışıyor [eril]*) ve تَعْمَلُ (*ta'melü — çalışıyor [dişil]*) müzari fiillerini فِي (*fî — -de/-da*) harf-i cerri ile birlikte kullanırız:
• Okul (الْمَدْرَسَةُ): الْمُعَلِّمُ يَعْمَلُ فِي الْمَدْرَسَةِ. *(Öğretmen okulda çalışır.)*
• Hastane (الْمُسْتَشْفَى): الطَّبِيبَةُ وَالْمُمَرِّضَةُ تَعْمَلَانِ فِي الْمُسْتَشْفَى. *(Doktor ve hemşire hastanede çalışır.)*
• Fabrika / Şirket (الْمَصْنَعُ / الشَّرِكَةُ): الْمُهَنْدِسُ يَعْمَلُ فِي الْمَصْنَعِ. *(Mühendis fabrikada çalışır.)*
• Tarla / Çiftlik (الْحَقْلُ / الْمَزْرَعَةُ): الْفَلَّاحُ يَعْمَلُ فِي الْحَقْلِ. *(Çiftçi tarlada çalışır.)*
• Fırın (الْمَخْبَزُ): الْخَبَّازُ يَعْمَلُ فِي الْمَخْبَزِ. *(Fırıncı fırında çalışır.)*
• Havalimanı (الْمَطَارُ): الطَّيَّارُ يَعْمَلُ فِي الْمَطَارِ. *(Pilot havalimanında çalışır.)*
• Adliye / Mahkeme (الْمَحْكَمَةُ): الْقَاضِي وَالْمُحَامِي يَعْمَلَانِ فِي الْمَحْكَمَةِ. *(Hâkim ve avukat mahkemede çalışır.)*
5. Müzari Fiilin Tekil, İkil ve Çoğul Zamirlerle Çekimi (يَعْمَلُ)
İsim cümlesinde olduğu gibi fiil kullanıldığında da müzari fiil, öznenin sayısına ve cinsiyetine göre ek alır. يَعْمَلُ (*çalışıyor / çalışır*) fiilinin 3. şahıs (gâib ve gâibe) çekimi şöyledir:
| Kişi ve Sayı | Eril (المذكر) | Dişil (المؤنث) |
|---|---|---|
| Tekil (O çalışıyor) | هُوَ يَعْمَلُ (Hüve ya'melü) | هِيَ تَعْمَلُ (Hiye ta'melü) |
| İkil (O ikisi çalışıyor) | هُمَا يَعْمَلَانِ (Hümâ ya'melâni) | هُمَا تَعْمَلَانِ (Hümâ ta'melâni) |
| Çoğul (Onlar çalışıyorlar) | هُمْ يَعْمَلُونَ (Hüm ya'melûne) | هُنَّ يَعْمَلْنَ (Hünne ya'melne) |
6. Örnek Diyalog ve Metin Çözümlemesi: Akrabalarımı Tanıtıyorum
Aşağıdaki örnek Arapça paragrafı ve Türkçe anlamını inceleyerek ünite kazanımlarını bir arada görelim:
• Arapça Metin:
أَنَا أُحِبُّ أَقَارِبِي كَثِيرًا وَأَزُورُهُمْ فِي الْعُطْلَةِ. لِي عَمَّانِ وَخَالَةٌ وَاحِدَةٌ. هٰذَانِ عَمَّايَ، هُمَا مُهَنْدِسَانِ وَيَعْمَلَانِ فِي الْمَصْنَعِ. وَهٰذِهِ خَالَتِي زَيْنَبُ، هِيَ مُمَرِّضَةٌ وَتَعْمَلُ فِي الْمُسْتَشْفَى. وَهٰؤُلَاءِ أَبْنَاءُ عَمِّي، هُمْ طُلَّابٌ نَاجِحُونَ فِي الْجَامِعَةِ.
• Türkçe Anlamı:
*"Ben akrabalarımı çok seviyorum ve tatilde onları ziyaret ediyorum. Benim iki amcam ve bir teyzem var. Bu ikisi amcalarımdır; o ikisi mühendistir ve fabrikada çalışıyorlar. Bu da teyzem Zeynep'tir; o hemşiredir ve hastanede çalışıyor. Bunlar ise amcamın oğullarıdır (kuzenlerimdir); onlar üniversitede başarılı öğrencilerdir."*
Örnekler
Örnek 1Aşağıdaki tekil Arapça meslek isimlerini ikil (müsenna) ve kurallı çoğul (cem') yapısına dönüştürünüz: a) مُهَنْدِسٌ (erkek mühendis) b) مُعَلِّمَةٌ (kadın öğretmen)
Cevabı göster
a) Tekil: مُهَنْدِسٌ → İkil: مُهَنْدِسَانِ *(mühendisâni)* → Kurallı Eril Çoğul: مُهَنْدِسُونَ *(mühendisûne)* b) Tekil: مُعَلِّمَةٌ → İkil: مُعَلِّمَتَانِ *(muallimetâni)* → Kurallı Dişil Çoğul: مُعَلِّمَاتٌ *(muallimâtün)*
Örnek 2Anne ve baba tarafındaki akrabaları ifade eden şu dört kelimenin Türkçe karşılıklarını yazınız: الْعَمُّ، الْعَمَّةُ، الْخَالُ، الْخَالَةُ.
Cevabı göster
• الْعَمُّ (el-ammü): Amca (babanın erkek kardeşi) • الْعَمَّةُ (el-ammetü): Hala (babanın kız kardeşi) • الْخَالُ (el-hâlü): Dayı (annenin erkek kardeşi) • الْخَالَةُ (el-hâletü): Teyze (annenin kız kardeşi)
Örnek 3Aşağıdaki cümleyi ikil (iki kişi) yapısına dönüştürünüz: "هٰذَا خَبَّازٌ، هُوَ يَعْمَلُ فِي الْمَخْبَزِ." (Bu bir fırıncıdır, o fırında çalışıyor.)
Cevabı göster
Tekil eril işaret ismi هٰذَا ikilde هٰذَانِ; خَبَّازٌ ismi خَبَّازَانِ; هُوَ zamiri هُمَا ve يَعْمَلُ fiili يَعْمَلَانِ olur: "هٰذَانِ خَبَّازَانِ، هُمَا يَعْمَلَانِ فِي الْمَخْبَزِ." *(Bu ikisi fırıncıdır, o ikisi fırında çalışıyorlar.)*
Örnek 4Aşağıdaki cümleyi kurallı dişil çoğul yapısına dönüştürünüz: "هٰذِهِ خَيَّاطَةٌ مَاهِرَةٌ." (Bu yetenekli bir kadın terzidir.)
Cevabı göster
Akıllı çoğullarda işaret ismi هٰؤُلَاءِ olur; dişil isim ve sıfatın sonuna ise -âtün (ـَاتٌ) eklenir: "هٰؤُلَاءِ خَيَّاطَاتٌ مَاهِرَاتٌ." *(Bunlar yetenekli kadın terzilerdir.)*
Örnek 5"أَيْنَ تَعْمَلُ عَمَّتُكَ؟" sorusunun anlamı nedir ve "Halam hastanede çalışıyor" şeklinde Arapça nasıl cevap verilir?
Cevabı göster
Sorunun anlamı: "Senin halan nerede çalışıyor?" Cevap: "عَمَّتِي تَعْمَلُ فِي الْمُسْتَشْفَى." veya "هِيَ تَعْمَلُ فِي الْمُسْتَشْفَى."
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1".......... مُمَرِّضَتَانِ، هُمَا تَعْمَلَانِ فِي الْمُسْتَشْفَى." cümlesinde boş bırakılan yere gelmesi gereken uygun ikil dişil (müsenna müennes) işaret ismi aşağıdakilerden hangisidir?
'مُمَرِّضَتَانِ' (iki kadın hemşire) ikil ve dişil (müsenna müennes) bir isim olduğu için başına ikil dişil işaret ismi olan 'هٰتَانِ' (hâtâni) gelmelidir.
2Arapçada "annemin erkek kardeşi" yani "dayı" anlamına gelen akrabalık kelimesi aşağıdakilerden hangisidir?
'الْعَمُّ' amca, 'الْجَدُّ' dede, 'الْحَفِيدُ' erkek torun, 'الْخَالُ' (el-hâlü) ise dayı demektir.
3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Arapçada tekil bir ismin sonuna 'ـَانِ' (-âni) eki getirilerek o ismin iki varlığı gösteren ikil (müsenna/tesniye) biçimi elde edilir.
Doğru! Örneğin 'مُعَلِّمٌ' (bir öğretmen) kelimesine -âni eklenerek 'مُعَلِّمَانِ' (iki öğretmen) yapılır.
- Arapçada tekil bir ismin sonuna 'ـَانِ' (-âni) eki getirilerek o ismin iki varlığı gösteren ikil (müsenna/tesniye) biçimi elde edilir.
4Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- 'هُمَا' (o ikisi) zamiri yalnızca iki erkek için kullanılır; iki kadın için 'هُنَّ' zamiri kullanılır.
Yanlış! 'هُمَا' (hümâ) ikil zamiri hem iki erkek hem de iki kadın için ortak kullanılır; 'هُنَّ' ise üç ve daha fazla kadını gösteren çoğul zamirdir.
- 'هُمَا' (o ikisi) zamiri yalnızca iki erkek için kullanılır; iki kadın için 'هُنَّ' zamiri kullanılır.
5Aşağıdaki Arapça meslek isimlerini çalıştıkları yerlerle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Cümlelerdeki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayınız.
- Akıllı eril tekil bir ismin (örneğin مُهَنْدِسٌ) kurallı eril çoğulunu yapmak için kelimenin sonuna eki getirilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Cümlelerdeki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayınız.
- "هٰؤُلَاءِ فَلَّاحُونَ، هُمْ ... فِي الْحَقْلِ." (Bunlar çiftçilerdir, onlar tarlada çalışıyorlar) cümlesinde boşluğa gelmesi gereken çoğul müzari fiil kelimesidir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8"هٰذَا عَمِّي، هُوَ مُعَلِّمٌ وَيَعْمَلُ فِي الْمَدْرَسَةِ." (Bu amcamdır, o öğretmendir ve okulda çalışıyor) cümlesini adım adım ikil (iki amca) ve çoğul (amcalar) yapısına dönüştürünüz.
1. ipucu: 1. Adım: İkil yapmak için işaret ismini (هٰذَانِ), zamiri (هُمَا) ve isim/fiil sonlarını (-âni) olarak değiştirin.
2. ipucu: 2. Adım: Çoğul yapmak için işaret ismini (هٰؤُلَاءِ), zamiri (هُمْ) ve kurallı eril çoğul (-ûne) eklerini kullanın.
3. ipucu: 3. Adım: Anlamlarını kontrol edin.
Cevap: 1) İkil (Müsenna) Hâli: "هٰذَانِ عَمَّانِ، هُمَا مُعَلِّمَانِ وَيَعْمَلَانِ فِي الْمَدْرَسَةِ." *(Bu ikisi amcadır; o ikisi öğretmendir ve okulda çalışıyorlar.)* 2) Çoğul (Cem') Hâli: "هٰؤُلَاءِ أَعْمَامِي، هُمْ مُعَلِّمُونَ وَيَعْمَلُونَ فِي الْمَدْرَسَةِ." *(Bunlar amcalarımdır; onlar öğretmenlerdir ve okulda çalışıyorlar.)*
Kısaca
- Arapçada baba tarafındaki akrabalara 'el-ammü' (amca) ve 'el-ammetü' (hala); anne tarafındaki akrabalara ise 'el-hâlü' (dayı) ve 'el-hâletü' (teyze) denir.
- Tekil (müfred) bir ismin sonuna merfû (özne/yüklem) durumunda 'ـَانِ' (-âni) eki getirilerek ikil (müsenna/tesniye) isim elde edilir (Örn: muallimün → muallimâni).
- Akıllı eril varlıkların kurallı çoğulu (cem'u'l-müzekkeri's-sâlim) ismin sonuna 'ـُونَ' (-ûne) getirilerek; dişil varlıkların kurallı çoğulu (cem'u'l-müennesi's-sâlim) ise 'ـَاتٌ' (-âtün) getirilerek yapılır.
- Yakın işaret isimleri; tekilde هٰذَا / هٰذِهِ (bu), ikilde هٰذَانِ / هٰتَانِ (bu ikisi) ve akıllı çoğullarda ortak olarak هٰؤُلَاءِ (bunlar) şeklindedir.
- Üçüncü şahıs (gâib/gâibe) kişi zamirleri; tekilde هُوَ / هِيَ (o), ikilde ortak olarak هُمَا (o ikisi), çoğulda ise erilde هُمْ ve dişilde هُنَّ (onlar) olarak kullanılır.
- Meslek ve çalışma yeri sorulurken 'مَا مِهْنَتُهُ؟' (Onun mesleği nedir?) ve 'أَيْنَ يَعْمَلُ؟' (O nerede çalışıyor?) soru kalıpları kullanılır.