Değerlerim (قِيَمِي) ünitesinin ilk dersi olan Akrabalarım (أَقَارِبِي) konusunun bu haftaki bölümünde; akrabalarımıza karşı sevgi, saygı ve ziyaret (sıla-i rahim) görevlerimizi anlatan fiilleri, aile büyüklerimizin mesleklerini ve görevlerini sorup cevapladığımız diyalog kalıplarını, isim cümlesi ile fiil cümlesi dönüşümlerini ve iyelik zamirlerini pekiştireceğiz.
1. Sıla-i Rahim (Akraba Ziyareti) ve Hedef Müzari Fiiller
İslam ahlakında anne-baba, dede, nine, amca, hala, dayı ve teyze gibi yakın akrabaları ziyaret etmeye, hâl ve hatırlarını sormaya ve onlarla iyi ilişkiler kurmaya sıla-i rahim (صِلَةُ الرَّحِمِ) denir. Bu değerleri Arapça ifade ederken kullandığımız başlıca müzari fiiller şunlardır: يُحِبُّ (sever — 1. tekil şahıs: أُحِبُّ severim), يَحْتَرِمُ (saygı duyar — أَحْتَرِمُ saygı duyarım), يَزُورُ (ziyaret eder — نَزُورُ ziyaret ederiz) ve يَهْتَمُّ بِـ (...ile ilgilenir, özen gösterir).
Mesleklerin topluma sunduğu hizmetleri anlatırken ise şu hedef fiiller kullanılır: يَعْمَلُ فِي (...-de çalışır), يُدَرِّسُ (ders verir, öğretir: الْمُدَرِّسُ يُدَرِّسُ الطُّلَّابَ), يَفْحَصُ (muayene eder: الطَّبِيبُ يَفْحَصُ الْمَرْضَى), يَسُوقُ (sürer, kullanır: السَّائِقُ يَسُوقُ الْحَافِلَةَ) ve يُحَافِظُ عَلَى (korur, muhafaza eder: الشُّرْطِيُّ يُحَافِظُ عَلَى النِّظَامِ).
2. Meslek ve Çalışma Yeri Diyalogları (مَا مِهْنَةُ...؟ / أَيْنَ يَعْمَلُ...؟)
Bir akrabamızın mesleğini sormak için مَا مِهْنَةُ ...؟ (...-nın mesleği nedir?) kalıbı kullanılır. Eril bir akraba sorulduğunda هُوَ (O) zamiri ve eril meslek ismiyle; dişil bir akraba sorulduğunda ise هِيَ (O) zamiri ve sonunda kapalı tâ (ـة) bulunan dişil meslek ismiyle cevap verilir. Örneğin: مَا مِهْنَةُ عَمِّكَ؟ — هُوَ طَبِيبٌ (Amcanın mesleği nedir? — O bir doktordur) ve مَا مِهْنَةُ عَمَّتِكَ؟ — هِيَ مُدَرِّسَةٌ (Halanın mesleği nedir? — O bir öğretmendir).
Çalışma yerini sormak için eril şahıslarda أَيْنَ يَعْمَلُ ...؟, dişil şahıslarda ise أَيْنَ تَعْمَلُ ...؟ kalıbı kullanılır. Cevap verirken فِي (-de/-da) harf-i cerinden sonra iş yeri ismi mecrûr olarak getirilir: يَعْمَلُ فِي الْمَصْنَعِ (Fabrikada çalışıyor), تَعْمَلُ فِي الْمُسْتَشْفَى (Hastanede çalışıyor), يَعْمَلُ فِي الْمَدْرَسَةِ (Okulda çalışıyor).
3. İsim Cümlesi ve Fiil Cümlesinde Tekil - İkil - Çoğul Uyumu
Arapçada isimle başlayan cümleye İsim Cümlesi (الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ), fiille başlayan cümleye ise Fiil Cümlesi (الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ) denir. İsim cümlesinde birinci öge (mübteda) ile ikinci öge (haber) arasında hem cinsiyet hem de sayı (tekil, ikil, çoğul) bakımından tam uyum vardır: الطَّبِيبُ مَاهِرٌ (Doktor yeteneklidir), الطَّبِيبَانِ مَاهِرَانِ (İki doktor yeteneklidir), الأَطِبَّاءُ مَاهِرُونَ (Doktorlar yeteneklidir).
Buna karşılık Fiil Cümlesinde çok önemli bir dil bilgisi kuralı geçerlidir: Fiil cümlenin başında yer aldığında, arkasından gelen özne (fâil) ikil (مُثَنًّى) veya çoğul (جَمْعٌ) olsa bile baştaki fiil daima tekil (مُفْرَد) olarak kalır; yalnızca cinsiyet bakımından fâile uyar! Örneğin: يَعْمَلُ الْمُهَنْدِسُ (Mühendis çalışıyor), يَعْمَلُ الْمُهَنْدِسَانِ (İki mühendis çalışıyor), يَعْمَلُ الْمُهَنْدِسُونَ (Mühendisler çalışıyor) ve dişil için تَعْمَلُ الْمُمَرِّضَاتُ (Hemşireler çalışıyor).
4. Akrabalık İsimleri ve Muttasıl (İyelik) Zamirleri
Baba tarafı akrabalarımıza (الأَقَارِبُ مِنْ جِهَةِ الأَبِ): الْجَدُّ (dede), الْجَدَّةُ (nine/babaanne), الْعَمُّ (amca) ve الْعَمَّةُ (hala) denir. Anne tarafı akrabalarımıza (الأَقَارِبُ مِنْ جِهَةِ الأُمِّ) ise الْجَدُّ (dede), الْجَدَّةُ (anneanne), الْخَالُ (dayı) ve الْخَالَةُ (teyze) adı verilir.
Bu isimlerin kime ait olduğunu belirtmek için sonlarına muttasıl (bitişik) zamirler eklenir: ـِي (benim: أَبِي / وَالِدِي babam, أُمِّي / وَالِدَتِي annem, عَمِّي amcam, خَالَتِي teyzem); ـكَ (senin - eril: جَدُّكَ); ـكِ (senin - dişil: جَدُّكِ); ـهُ (onun - eril: عَمُّهُ); ـهَا (onun - dişil: خَالُهَا) ve ـنَا (bizim: أَقَارِبُنَا akrabalarımız).
5. İşaret İsimleri ile İkil ve Çoğul Akraba Tanıtımı
Akrabalarımızı işaret ederek tanıtırken tekil erilde هٰذَا (هٰذَا خَالِي Bu dayımdır), tekil dişilde ise هٰذِهِ (هٰذِهِ عَمَّتِي Bu halamdır) kullanılır. İki akrabamızı tanıtırken eril ikilde هٰذَانِ (هٰذَانِ عَمَّانِ Bunlar iki amcadır), dişil ikilde ise هٰتَانِ (هٰتَانِ خَالَتَانِ Bunlar iki teyzedir) işaret ismi kullanılır.
Üç ve daha fazla akrabamızı (akıllı varlıkların çoğulunu) tanıtırken ise hem eril hem de dişil çoğullar için ortak olarak هٰؤُلَاءِ (Bunlar) işaret ismi kullanılır: هٰؤُلَاءِ أَقَارِبِي (Bunlar benim akrabalarımdır), هٰؤُلَاءِ مُهَنْدِسُونَ (Bunlar mühendislerdir) ve هٰؤُلَاءِ مُمَرِّضَاتٌ (Bunlar hemşirelerdir).
6. Okuma ve Yazma Uygulaması: Ailemi ve Akrabalarımı Tanıtıyorum
Öğrendiğimiz kelime ve dil yapılarını birleştirerek ailemizi tanıtan kısa bir Arapça metin kurgulayabiliriz: أَنَا أُحِبُّ أُسْرَتِي وَأَقَارِبِي كَثِيرًا. (Ben ailemi ve akrabalarımı çok severim.) وَالِدِي مُدَرِّسٌ، هُوَ يَعْمَلُ فِي الْمَدْرَسَةِ وَيُدَرِّسُ الطُّلَّابَ. (Babam öğretmendir; o okulda çalışır ve öğrencilere ders verir.)
وَالِدَتِي طَبِيبَةٌ، هِيَ تَعْمَلُ فِي الْمُسْتَشْفَى وَتَفْحَصُ الْمَرْضَى. (Annem doktordur; o hastanede çalışır ve hastaları muayene eder.) عَمِّي مُهَنْدِسٌ فِي الْمَصْنَعِ، وَخَالِي شُرْطِيٌّ يُحَافِظُ عَلَى الأَمْنِ. (Amcam fabrikada mühendistir, dayım ise güvenliği koruyan bir polistir.) نَحْنُ نَزُورُ جَدِّي وَجَدَّتِي فِي كُلِّ أُسْبُوعٍ وَنَحْتَرِمُهُمَا. (Biz her hafta dedemi ve ninemi ziyaret ederiz ve onlara saygı duyarız.)
Örnekler
Örnek 1Aşağıdaki Arapça sorulara parantez içindeki kelimeleri kullanarak tam cümlelerle cevap veriniz: 1) مَا مِهْنَةُ خَالِكَ؟ (سَائِق) 2) أَيْنَ تَعْمَلُ عَمَّتُكَ؟ (الْمَدْرَسَة)
Cevabı göster
1) خَالِي سَائِقٌ (veya هُوَ سَائِقٌ) — Dayım şofördür. 2) تَعْمَلُ عَمَّتِي فِي الْمَدْرَسَةِ (veya هِيَ تَعْمَلُ فِي الْمَدْرَسَةِ) — Halam okulda çalışıyor.
Örnek 2'الْمُمَرِّضَتَانِ تَهْتَمَّانِ بِالْمَرْضَى' (İki hemşire hastalarla ilgileniyor) isim cümlesini, fiili başa alarak 'Fiil Cümlesine' dönüştürünüz.
Cevabı göster
Fiil cümle başına geçtiğinde özne (fâil) ikil olsa bile fiil tekil (مُفْرَد) kalır: 'تَهْتَمُّ الْمُمَرِّضَتَانِ بِالْمَرْضَى' şeklinde yazılır.
Örnek 3Aşağıdaki Arapça cümleleri Türkçeye çeviriniz: 1) الشُّرْطِيُّ يُحَافِظُ عَلَى الأَمْنِ. 2) نَحْنُ نَزُورُ أَقَارِبَنَا فِي يَوْمِ الْعِيدِ.
Cevabı göster
1) Polis güvenliği (asayişi) korur. 2) Biz bayram gününde akrabalarımızı ziyaret ederiz.
Örnek 4'عَمٌّ' (amca) ve 'خَالَةٌ' (teyze) kelimelerine 'benim (ـِي)', 'senin - eril (ـكَ)' ve 'onun - eril (ـهُ)' muttasıl zamirlerini bitişik olarak yazınız.
Cevabı göster
1) عَمٌّ → عَمِّي (benim amcam), عَمُّكَ (senin amcan), عَمُّهُ (onun amcası). 2) خَالَةٌ → خَالَتِي (benim teyzem), خَالَتُكَ (senin teyzen), خَالَتُهُ (onun teyzesi).
Örnek 5'Babamın babası' ve 'Annemin erkek kardeşi' ifadelerinin Arapça karşılıkları olan akrabalık kelimelerini yazınız.
Cevabı göster
1) Babamın babası (وَالِدُ أَبِي): جَدِّي (Dedem). 2) Annemin erkek kardeşi (أَخُو أُمِّي): خَالِي (Dayım).
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1'الطَّبِيبُ ___ الْمَرْضَى فِي الْمُسْتَشْفَى.' (Doktor hastanede hastaları muayene eder.) cümlesinde boş bırakılan yere anlamca en uygun müzari fiil aşağıdakilerden hangisidir?
يَفْحَصُ 'muayene eder' demektir. يَسُوقُ (sürer), يُدَرِّسُ (ders verir), يَطْبُخُ (pişirir), يَزْرَعُ (eker) anlamındadır.
2Fiil cümlesinde fiil-fâil uyumu kuralına göre aşağıdaki cümlelerden hangisi dil bilgisi bakımından doğrudur?
Fiil cümlenin başında yer aldığında fâil (الْمُهَنْدِسُونَ) çoğul olsa bile fiil daima tekil (يَعْمَلُ) kalır: يَعْمَلُ الْمُهَنْدِسُونَ فِي الْمَصْنَعِ.
3Arapça kelime ve dil yapılarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- 'أَبِي يُحِبُّ أَقَارِبَهُ وَيَزُورُهُمْ' cümlesi 'Babam akrabalarını sever ve onları ziyaret eder' anlamına gelir.
Doğrudur; يُحِبُّ (sever) ve يَزُورُ (ziyaret eder) fiilleri sıla-i rahimi ifade eder.
- 'الْخَالُ' kelimesi babanın erkek kardeşini (amcayı), 'الْعَمُّ' kelimesi ise annenin erkek kardeşini (dayıyı) ifade eder.
Yanlıştır; الْعَمُّ amca (babanın kardeşi), الْخَالُ ise dayı (annenin kardeşi) demektir.
- Sonuna muttasıl iyelik zamiri bitişen bir kelimenin başına Elif-Lâm (ال) takısı gelmez.
Doğrudur; iyelik zamiri alan kelime zaten marife (belirli) olduğu için ال takısı almaz.
- 'أَبِي يُحِبُّ أَقَارِبَهُ وَيَزُورُهُمْ' cümlesi 'Babam akrabalarını sever ve onları ziyaret eder' anlamına gelir.
4Meslekler ve cümle yapılarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- 'أَيْنَ تَعْمَلُ خَالَتُكَ؟' sorusu 'Teyzen nerede çalışıyor?' anlamına gelir.
Doğrudur; أَيْنَ 'nerede', تَعْمَلُ 'çalışıyor (dişil)', خَالَتُكَ 'senin teyzen' demektir.
- 'يَهْتَمُّ' fiili cümle içinde genellikle 'بِـ' harf-i ceri ile birlikte (يَهْتَمُّ بِـ : ...ile ilgilenir) kullanılır.
Doğrudur; يَهْتَمُّ بِالْمَرْضَى (hastalarla ilgilenir) örneğinde olduğu gibi بِـ harf-i ceri alır.
- İkil dişil iki kelimeyi işaret etmek için 'هٰذَانِ' işaret ismi kullanılır.
Yanlıştır; هٰذَانِ ikil eril için, هٰتَانِ ise ikil dişil için kullanılır.
- 'أَيْنَ تَعْمَلُ خَالَتُكَ؟' sorusu 'Teyzen nerede çalışıyor?' anlamına gelir.
5Aşağıdaki Arapça fiil ve soru kalıplarını Türkçe anlamlarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun Arapça kelimelerle tamamlayınız.
- الْمُدَرِّسُ الطُّلَّابَ فِي الْمَدْرَسَةِ. (Öğretmen okulda öğrencilere ders verir.)
- السَّائِقُ الْحَافِلَةَ بِدِقَّةٍ. (Şoför otobüsü dikkatle sürer.)
- نَحْنُ جَدَّنَا وَجَدَّتَنَا فِي العُطْلَةِ. (Biz tatilde dedemizi ve ninemizi ziyaret ederiz.)
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kelimelerle tamamlayınız.
- عَمِّي مُهَنْدِسٌ، هُوَ يَعْمَلُ فِي . (Amcam mühendistir, o fabrikada çalışır.)
- خَالَتِي مُمَرِّضَةٌ، هِيَ تَعْمَلُ فِي . (Teyzem hemşiredir, o hastanede çalışır.)
- أَقَارِبِي، أَنَا أُحِبُّهُمْ كَثِيرًا. (Bunlar benim akrabalarımdır, ben onları çok severim.)
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Ailenizden ve akrabalarınızdan üç kişiyi (örneğin babanızı, تeyzenizi ve dedenizi) tanıtan 3 cümlelik kısa bir Arapça metin oluşturunuz. Metninizde; 1) Meslek ve çalışma yerini, 2) Yaptığı işi anlatan bir müzari fiili ve 3) Akraba ziyareti/saygı fiilini kullanınız.
1. ipucu: 1. Adım: 'وَالِدِي...' diyerek babanızın mesleğini, çalıştığı yeri ve ne yaptığını (يُدَرِّسُ / يَعْمَلُ) yazınız.
2. ipucu: 2. Adım: 'خَالَتِي...' diyerek teyzenizin mesleğini ve hastanede hastalarla ilgilendiğini (تَهْتَمُّ بِالْمَرْضَى) belirtiniz.
3. ipucu: 3. Adım: 'أَنَا أُحِبُّ جَدِّي وَأَزُورُهُ...' diyerek dedenizi sevdiğinizi ve ziyaret ettiğinizi ekleyiniz.
Cevap: 1) وَالِدِي مُعَلِّمٌ، هُوَ يَعْمَلُ فِي الْمَدْرَسَةِ وَيُدَرِّسُ الطُّلَّابَ. (Babam öğretmendir; o okulda çalışır ve öğrencilere ders verir.) 2) خَالَتِي مُمَرِّضَةٌ، هِيَ تَعْمَلُ فِي الْمُسْتَشْفَى وَتَهْتَمُّ بِالْمَرْضَى. (Teyzem hemşiredir; o hastanede çalışır ve hastalarla ilgilenir.) 3) أَنَا أُحِبُّ جَدِّي وَجَدَّتِي وَأَحْتَرِمُهُمَا وَأَزُورُهُمَا فِي كُلِّ أُسْبُوعٍ. (Ben dedemi ve ninemi severim, onlara saygı duyarım ve her hafta ikisini ziyaret ederim.)
Kısaca
- Akraba ilişkilerini ifade ederken يُحِبُّ (sever), يَحْتَرِمُ (saygı duyar), يَزُورُ (ziyaret eder) ve يَهْتَمُّ بِـ (ilgilenir) müzari fiilleri kullanılır.
- Mesleklerin yaptığı işleri anlatırken يُدَرِّسُ (ders verir), يَفْحَصُ (muayene eder), يَسُوقُ (sürer) ve يُحَافِظُ عَلَى (korur) fiilleri kullanılır.
- Meslek sormak için مَا مِهْنَةُ...؟ (Mesleği nedir?), çalışma yeri sormak için ise أَيْنَ يَعْمَلُ / تَعْمَلُ...؟ (Nerede çalışıyor?) soru kalıpları kullanılır.
- İsim cümlesinde mübteda ile haber sayı (tekil, ikil, çoğul) ve cinsiyet bakımından tam uyum sağlar: الْمُهَنْدِسَانِ مَاهِرَانِ / الْمُهَنْدِسُونَ مَاهِرُونَ.
- Fiil cümlesinde ise cümle başında yer alan fiil, fâil (özne) ikil veya çoğul olsa bile daima tekil (مُفْرَد) kalır: يَعْمَلُ الْمُهَنْدِسَانِ / يَعْمَلُ الْمُهَنْدِسُونَ.
- Akrabalık isimlerinin sonuna ـِي (benim), ـكَ/ـكِ (senin), ـهُ/ـهَا (onun) ve ـنَا (bizim) muttasıl iyelik zamirleri bitişir.