Ders 2: Hobilerim (Hivâyâtî): Hobi Sorma, Hobi Fiilleri, Tercih, Sebep, Sıklık, Görüş ve Yetenek Kalıpları, Okuma Metni ve Sosyal İfadeler

Birini tanımanın en güzel yollarından biri ona hobisini sormaktır. Arapçada «hobi» anlamına gelen kelime هِوايَةٌ, çoğulu ise هِواياتٌtır. Hobi sorusu «ما هِوايَتُكَ؟» (Hobin nedir?) şeklinde kurulur. Bu soru ما (ne) soru edatı ile هِوايَة kelimesine bitişen zamirden oluşur; bu yüzden muhataba göre değişir: erkeğe ما هِوايَتُكَ؟, kadına ما هِوايَتُكِ؟, bir gruba ما هِوايَتُكُمْ؟, üçüncü kişi için ما هِوايَتُهُ؟ (Onun -erkek- hobisi ne?) ve ما هِوايَتُها؟ (Onun -kadın- hobisi ne?) denir. Cevap birinci tekil şahısla verilir: هِوايَتي كُرَةُ القَدَمِ (Hobim futbol), هِوايَتي قِراءَةُ الكُتُبِ (Hobim kitap okumak), هِوايَتي الرَّسْمُ (Hobim resim). Birden fazla hobimiz varsa هِواياتي القِراءَةُ وَالرَّسْمُ وَالسِّباحَةُ (Hobilerim okuma, resim ve yüzme) deriz.

Hobiden biraz daha geniş bir soru ise «ماذا تَفْعَلُ في وَقْتِ فَراغِكَ؟» (Boş vaktinde ne yaparsın?) sorusudur. Buradaki وَقْتُ الفَراغِ «boş vakit» anlamında bir isim tamlamasıdır; zamir tamlamanın sonuna eklenir: وَقْتِ فَراغِكَ (senin boş vaktin). Kadına sorulurken hem fiil hem zamir değişir: ماذا تَفْعَلينَ في وَقْتِ فَراغِكِ؟ Cevapta yine iki yol vardır: في وَقْتِ فَراغي أَلْعَبُ الشِّطْرَنْجَ (Boş vaktimde satranç oynarım) veya أَقْضي وَقْتَ فَراغي في الرَّسْمِ (Boş vaktimi resim yaparak geçiririm). İkinci cümlede وَقْتَ kelimesi أَقْضي fiilinin nesnesi olduğu için fethalıdır.

Bu iki soruyu karşılaştırınca önemli bir kural ortaya çıkar: ما isim cümlesinde, ماذا ise fiil cümlesinde kullanılır. ما هِوايَتُكَ؟ sorusunda arkadan isim (هِوايَة) geldiği için ما; ماذا تَفْعَلُ؟, ماذا تُشاهِدُ؟, ماذا تَقْرَأُ؟ sorularında ise arkadan fiil geldiği için ماذا tercih edilir. Hobisini öğrendiğimiz arkadaşımıza sohbeti sürdürmek için وَأَنْتَ؟ / وَأَنْتِ؟ (Ya sen?) diye karşılık verebilir, aynı soruyu ona da yöneltebiliriz.

Hobilerimizi anlatırken en çok sekiz fiile ihtiyaç duyarız: أُحِبُّ (severim), أُفَضِّلُ (tercih ederim), أَهْتَمُّ بِـ (...ile ilgilenirim), أُمارِسُ (yaparım, uygularım), أَقْضي (geçiririm), أَلْعَبُ (oynarım), أُشاهِدُ (izlerim) ve أَسْتَمِعُ إِلى (...i dinlerim). Bu fiillerin her biri belirli hobilerle birlikte kullanılır. Top oyunları ve satranç gibi oyunlar أَلْعَبُ ile söylenir: أَلْعَبُ كُرَةَ القَدَمِ، أَلْعَبُ كُرَةَ الطّائِرَةِ، أَلْعَبُ الشِّطْرَنْجَ. Spor genel olarak ise أُمارِسُ ile anlatılır: أُمارِسُ الرِّياضَةَ كُلَّ يَوْمٍ (Her gün spor yaparım). İzlenen şeyler أُشاهِدُ ile gelir: أُشاهِدُ المُباراةَ، أُشاهِدُ مَسْرَحِيَّةً، أُشاهِدُ فيلْمًا وَثائِقِيًّا.

Bazı fiiller nesnelerini doğrudan değil, bir harf-i cer aracılığıyla alır. اِهْتَمَّ fiili بِـ ile kullanılır: أَهْتَمُّ بِالمَسْرَحِ (Tiyatroyla ilgilenirim), أَهْتَمُّ بِجَمْعِ الطَّوابِعِ (Pul biriktirmeyle ilgilenirim). اِسْتَمَعَ fiili إِلى ister: أَسْتَمِعُ إِلى الأَناشيدِ (Neşideleri dinlerim), أَسْتَمِعُ إِلى المُوسيقى. Türkçede «müziği dinlerim» deyip harf-i cer kullanmadığımız için إِلى sıkça unutulur; dikkat edilmelidir. قَضى fiili ise vakit kelimesini nesne olarak alır ve etkinliği في ile bağlar: أَقْضي وَقْتَ فَراغي في التَّصْويرِ (Boş vaktimi fotoğrafçılıkla geçiririm). Harf-i cerden sonra gelen isim her zaman mecrur (esreli) okunur.

Çekimde ön ekin harekesine de dikkat etmeliyiz. Mâzîsi dört harfli olan مارَسَ، شاهَدَ، فَضَّلَ، أَحَبَّ fiillerinin muzârisinde ön ek ötrelidir: أُمارِسُ، يُشاهِدُ، تُفَضِّلُ، يُحِبُّ. Üç harfli لَعِبَ، قَضى, beş harfli اِهْتَمَّ ve altı harfli اِسْتَمَعَ fiillerinde ise ön ek fethalıdır: أَلْعَبُ، يَقْضي، تَهْتَمُّ، نَسْتَمِعُ. Kadın muhatapta fiil sonuna ـينَ eklenir: تُمارِسينَ، تَلْعَبينَ، تَهْتَمّينَ، تَسْتَمِعينَ; قَضى fiilinde ise son harf düşerek تَقْضينَ olur. Böylece ماذا تُشاهِدينَ يا سَلْمى؟ - أُشاهِدُ بَرْنامَجًا عِلْمِيًّا gibi diyaloglar kolayca kurulur.

İki hobi arasında seçim yaptığımızı anlatmak için فَضَّلَ - يُفَضِّلُ (tercih etmek) fiilini kullanırız. Kalıp şöyledir: أُفَضِّلُ + tercih edilen (mansub) + عَلى + diğeri (mecrur). Örneğin أُفَضِّلُ السِّباحَةَ عَلى الجَرْيِ (Yüzmeyi koşuya tercih ederim), أُفَضِّلُ كُرَةَ السَّلَّةِ عَلى كُرَةِ القَدَمِ (Basketbolu futbola tercih ederim), تُفَضِّلُ أُخْتي القِراءَةَ عَلى التِّلْفازِ (Kız kardeşim okumayı televizyona tercih eder). Türkçede «-i ...-e tercih etmek» dediğimiz yapının Arapçadaki karşılığı tam olarak budur: «-i» kısmı fiilin nesnesi, «-e» kısmı ise عَلى ile gelen isimdir.

Karşımızdakine iki seçenek sunup hangisini tercih ettiğini sormak için «أَتُفَضِّلُ... أَمْ...؟» kalıbı kullanılır. Fiilin başındaki أَ soru hemzesi, أَمْ ise «yoksa» anlamındadır: أَتُفَضِّلُ الرَّسْمَ أَمِ المُوسيقى؟ (Resmi mi tercih edersin yoksa müziği mi?). أَمْ kelimesinden sonra ال takılı bir isim gelirse okunuşu kolaylaştırmak için أَمِ şeklinde kesra alır. Bu soruya «evet» ya da «hayır» ile cevap verilmez; seçeneklerden biri söylenir: أُفَضِّلُ المُوسيقى. Tek bir seçeneğin sorulduğu هَلْ تُفَضِّلُ الشِّطْرَنْجَ؟ (Satrancı tercih eder misin?) sorusuna ise نَعَمْ، أُفَضِّلُهُ veya لا، لا أُفَضِّلُهُ diye cevap verilir.

Seçeneklerin belirtilmediği, açık uçlu tercih soruları için iki kalıp vardır. Birincisi «أَيَّ رِياضَةٍ تُفَضِّلُ؟» (Hangi sporu tercih edersin?) sorusudur. أَيّ (hangi) kendisinden sonra gelen tekil isme tamlama yoluyla bağlanır ve o isim mecrur olur: أَيَّ رِياضَةٍ، أَيَّ كِتابٍ، أَيَّ فيلْمٍ. Kadına أَيَّ رِياضَةٍ تُفَضِّلينَ؟ denir. İkincisi «ماذا تُفَضِّلُ مِنَ الرِّياضاتِ؟» (Sporlardan neyi tercih edersin?) sorusudur; burada مِنْ «-den, arasından» anlamı katar. İki soruya da أُفَضِّلُ كُرَةَ الطّائِرَةِ (Voleybolu tercih ederim) gibi cevap verilir.

Bir hobiyi neden sevdiğimizi açıklamak sohbeti zenginleştirir. Sebep sormak için لِماذا؟ (Neden? Niçin?) kullanılır; bu kelime لِـ (için) ile ماذا (ne) birleşiminden oluşur: لِماذا تُحِبُّ السِّباحَةَ؟ (Yüzmeyi neden seversin?). Cevap لِأَنَّ (çünkü) ile başlar. لِأَنَّ bir isim cümlesinin başına gelir; kendisinden sonraki isim fethalı (mansub), haber ise ötreli (merfû) okunur: لِأَنَّ السِّباحَةَ مُفيدَةٌ لِلصِّحَّةِ (Çünkü yüzme sağlığa faydalıdır), لِأَنَّ المَسْرَحَ مُمْتِعٌ (Çünkü tiyatro zevklidir). Kelimeyi tekrar etmemek için zamir de bitiştirilebilir: لِأَنَّها مُمْتِعَةٌ (Çünkü o zevklidir), لِأَنَّني أُحِبُّ الطَّبيعَةَ (Çünkü doğayı severim).

Bir hobiyi ne kadar sık yaptığımızı sormak için geçen hafta günlük sıklıkta kullandığımız kalıbı bu kez haftalık ve aylık zamana taşırız: «كَمْ مَرَّةً تَلْعَبُ كُرَةَ السَّلَّةِ في الأُسْبوعِ؟» (Haftada kaç kez basketbol oynarsın?). Cevaplar: مَرَّةً واحِدَةً في الأُسْبوعِ (haftada bir kez), مَرَّتَيْنِ في الأُسْبوعِ (haftada iki kez), أَرْبَعَ مَرّاتٍ في الأُسْبوعِ (haftada dört kez), مَرَّةً في الشَّهْرِ (ayda bir kez). Daha düzenli etkinlikler için كُلَّ يَوْمٍ (her gün), كُلَّ أُسْبوعٍ (her hafta) ve في نِهايَةِ الأُسْبوعِ (hafta sonu) ifadeleri kullanılır: أَذْهَبُ إِلى المَسْرَحِ في نِهايَةِ الأُسْبوعِ.

Kesin bir sayı vermeden genel sıklığı anlatmak için sıklık zarfları kullanılır: دائِمًا (her zaman), غالِبًا (çoğunlukla), عادَةً (genellikle), أَحْيانًا (bazen) ve نادِرًا (nadiren). Hiç yapılmayan bir şey için olumsuz fiille أَبَدًا kullanılır: لا أَلْعَبُ الشِّطْرَنْجَ أَبَدًا (Hiç satranç oynamam). Bu zarfların hepsi tenvinli fethayla biter ve cümlenin başına ya da sonuna gelebilir: عادَةً أَقْرَأُ قَبْلَ النَّوْمِ (Genellikle uyumadan önce okurum), أُشاهِدُ المُباراةَ مَعَ أَبي أَحْيانًا (Bazen maçı babamla izlerim), غالِبًا نَلْعَبُ كُرَةَ القَدَمِ بَعْدَ المَدْرَسَةِ (Çoğunlukla okuldan sonra futbol oynarız).

Bir hobi hakkında arkadaşımızın düşüncesini öğrenmek için «ما رَأْيُكَ في...؟» (...hakkında ne düşünüyorsun? ...hakkındaki görüşün nedir?) kalıbını kullanırız. رَأْيٌ «görüş, fikir» demektir; zamirle رَأْيي، رَأْيُكَ، رَأْيُكِ şeklinde çekimlenir. في harf-i ceri hakkında görüş sorulan şeyi bağlar ve ondan sonraki isim mecrur olur: ما رَأْيُكَ في المَسْرَحِ؟, ما رَأْيُكِ في رُكوبِ الدَّرّاجَةِ؟ Cevap genellikle في رَأْيي (bence, bana göre) ile başlar: في رَأْيي، المَسْرَحُ مُمْتِعٌ وَمُفيدٌ (Bence tiyatro zevkli ve faydalıdır). Görüş bildirirken şu sıfatlar işimize yarar: مُمْتِعٌ (zevkli), مُفيدٌ (faydalı), مُمِلٌّ (sıkıcı), سَهْلٌ (kolay), صَعْبٌ (zor), جَميلٌ (güzel). Hobi adı dişil ise sıfat da dişil olur: الرِّياضَةُ مُفيدَةٌ, القِراءَةُ مُمْتِعَةٌ, السِّباحَةُ سَهْلَةٌ.

Bir şeyi yapabilme gücünü sormak için «هَلْ تَسْتَطيعُ أَنْ...؟» (...abilir misin?) kalıbı kullanılır. اِسْتَطاعَ - يَسْتَطيعُ «gücü yetmek, yapabilmek» anlamındadır ve arkasından أَنْ + muzâri gelir; أَنْ muzâriyi nasb ettiği için fiilin sonu fethalı okunur: هَلْ تَسْتَطيعُ أَنْ تَسْبَحَ؟ (Yüzebilir misin?), هَلْ تَسْتَطيعُ أَنْ تَرْكَبَ الدَّرّاجَةَ؟ (Bisiklete binebilir misin?). Olumlu cevap نَعَمْ، أَسْتَطيعُ أَنْ أَسْبَحَ جَيِّدًا (Evet, iyi yüzebilirim), olumsuz cevap لا، لا أَسْتَطيعُ أَنْ أَسْبَحَ، وَلٰكِنْ أُريدُ أَنْ أَتَعَلَّمَ (Hayır, yüzemem ama öğrenmek istiyorum) şeklindedir. Kadına sorarken iki fiil de değişir ve أَنْ sonrası ن düşer: هَلْ تَسْتَطيعينَ أَنْ تَعْزِفي عَلى العودِ؟ (Ud çalabilir misin?).

Bu dersin hedef sosyal ifadesi اللّٰهُ يُعْطيكَ العافِيَةَdir. Kelime kelime «Allah sana sağlık/afiyet versin» anlamına gelen bu söz, çalışan, spor yapan ya da bir işi yeni bitirmiş birine söylenir; Türkçedeki «Kolay gelsin», «Eline sağlık», «Allah kuvvet versin» sözlerinin karşılığıdır. Antrenmandan çıkan bir arkadaşa, bahçede çalışan komşuya, yemeği hazırlayan anneye söylenebilir. Muhatap kadınsa اللّٰهُ يُعْطيكِ العافِيَةَ denir. Bu söze verilen yaygın cevap اللّٰهُ يُعافيكَ / اللّٰهُ يُعافيكِ (Allah sana da afiyet versin) şeklindedir. Böylece hobi sohbetlerimiz nezaketle başlayıp nezaketle biter.

Okumaya hazırlık: Metni okumadan önce şu anahtar kelimelere göz atınız: كُرَةُ السَّلَّةِ، نادي المَدْرَسَةِ، جَماعِيَّةٌ، مَسْرَحِيَّةٌ، الأَناشيدُ، المُدَرِّبُ، تُقَوّي. Başlıktan yola çıkarak metinde kimlerin hangi hobilerinden söz edileceğini tahmin ediniz. Metin (1): اِسْمي زَيْنَبُ، أَنا طالِبَةٌ في الصَّفِّ العاشِرِ. هِوايَتي كُرَةُ السَّلَّةِ. أَلْعَبُها مَعَ صَديقاتي ثَلاثَ مَرّاتٍ في الأُسْبوعِ في نادي المَدْرَسَةِ. أُفَضِّلُ كُرَةَ السَّلَّةِ عَلى السِّباحَةِ، لِأَنَّها رِياضَةٌ جَماعِيَّةٌ وَمُمْتِعَةٌ. وَأَهْتَمُّ بِالمَسْرَحِ أَيْضًا؛ أَحْيانًا أُشاهِدُ مَسْرَحِيَّةً مَعَ أُسْرَتي في نِهايَةِ الأُسْبوعِ.

Metin (2): أَخي أَحْمَدُ لا يُحِبُّ الرِّياضَةَ كَثيرًا. يَقْضي وَقْتَ فَراغِهِ في قِراءَةِ الكُتُبِ، وَيَسْتَمِعُ إِلى الأَناشيدِ عادَةً قَبْلَ النَّوْمِ. سَأَلْتُهُ يَوْمًا: ما رَأْيُكَ في الرِّياضَةِ؟ قالَ: الرِّياضَةُ مُفيدَةٌ، وَلٰكِنَّني لا أَسْتَطيعُ أَنْ أَلْعَبَ كُرَةَ السَّلَّةِ مِثْلَكِ. قُلْتُ لَهُ: تَعالَ مَعي! الرِّياضَةُ تُقَوّي الجِسْمَ، وَالوِقايَةُ خَيْرٌ مِنَ العِلاجِ. وَالآنَ يَلْعَبُ أَحْمَدُ مَعي مَرَّةً في الأُسْبوعِ. بَعْدَ المُباراةِ قالَ لي المُدَرِّبُ: اللّٰهُ يُعْطيكِ العافِيَةَ يا زَيْنَبُ! فَقُلْتُ: اللّٰهُ يُعافيكَ.

Türkçe özet ve değerlendirme: Zeyneb onuncu sınıf öğrencisidir; hobisi basketboldur ve onu arkadaşlarıyla haftada üç kez okul kulübünde oynar. Basketbolu yüzmeye tercih eder, çünkü takım sporudur ve zevklidir; bazen hafta sonu ailesiyle tiyatro izler. Kardeşi Ahmed ise boş vaktini kitap okuyarak geçirir ve genellikle uyumadan önce neşideler dinler. Sporun faydalı olduğunu düşünse de basketbol oynayamadığını söyler; Zeyneb onu davet eder ve «Korunmak tedaviden hayırlıdır» sözünü hatırlatır. Artık Ahmed de haftada bir kez oynar. Maçtan sonra antrenör Zeyneb'e «اللّٰهُ يُعْطيكِ العافِيَةَ» der, Zeyneb de «اللّٰهُ يُعافيكَ» diye karşılık verir. Veciz söz: «اَلْوِقَايَةُ خَيْرٌ مِنَ الْعِلَاجِ» (Korunmak tedaviden hayırlıdır) Arapçada yaygın bir veciz sözdür; الوِقايَةُ korunma, خَيْرٌ مِنْ -den daha hayırlı, العِلاجُ tedavi demektir. Düzenli spor yapmak, hastalanmadan önce sağlığı korumanın en güzel yollarından biridir. Yazma görevi: Modeli örnek alarak kendi hobinizi 6-7 cümleyle anlatınız: hobiniz, sıklığı, tercihiniz ve sebebi, bir ailenizin üyesinin hobisi, onun hakkındaki görüşünüz ve yapabildiğiniz ya da öğrenmek istediğiniz bir şey.