Kur'an-ı Kerim'de Yüce Allah'ı (cc) en veciz biçimde tanıtan bölümlerin başında, Medine döneminde indirilen ve «Hüvallâhüllezî» lafzıyla başlayan Haşr suresinin 22, 23 ve 24. ayetleri gelir. Bu üç ayet-i kerime; tevhit inancını, Allah'ın gaybı ve görünen âlemi kuşatan ilmini ve Esmâ-i Hüsnâ (en güzel isimler) hazinesini bir arada sunarak müminin marifetullah (Allah'ı gereği gibi tanıma) bilincini zirveye taşır.
Haşr Suresi 22 ve 23. Ayetler: İlim, Merhamet ve Hükümranlık İsimleri
Medine döneminde inen ve toplam 24 ayetten oluşan Haşr suresinin son üç ayeti (22-24. ayetler), kelime-i tevhidin özü olan «Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ hû» (O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır) hakikatiyle başlar. Yirmi ikinci ayette Allah'ın «Âlimü'l-ğaybi ve'ş-şehâdeh» olduğu, yani duyularla algılanamayan gizli âlemi (gayb) de duyularla algılanan görünen âlemi (şehâdet) de eksiksiz bildiği vurgulanır. Ardından er-Rahmân (dünyada bütün varlıklara merhamet eden) ve er-Rahîm (ahirette müminlere özel şefkat ve ihsanda bulunan) isimleri zikredilir.
Yirmi üçüncü ayet-i kerimede tevhit vurgusu tekrarlandıktan sonra Yüce Allah'ın kâinat üzerindeki mutlak egemenliğini, kusursuzluğunu ve koruyuculuğunu bildiren sekiz güzel ismi sıralanır: el-Melik (bütün varlık âleminin gerçek sahibi ve mutlak hükümdarı), el-Kuddûs (her türlü eksiklik, hata, acizlik ve kusurdan münezzeh, tertemiz olan), es-Selâm (esenlik ve barış kaynağı olup kullarını her türlü tehlikeden selamete çıkaran) ve el-Mü'min (gönüllere iman ışığı ve güven veren, kendisine sığınanları emniyette kılan).
Ayetin devamında el-Müheymin (bütün varlıkları ilmi ve kudretiyle gözetip koruyan, her şeyi denetimi altında tutan), el-Azîz (üstün güç, izzet ve şeref sahibi, mağlup edilmesi imkânsız olan), el-Cebbâr (iradesini her durumda yürüten, kırılanları onaran ve eksikleri tamamlayan) ve el-Mütekebbir (ululuk ve azametinde eşi ve benzeri bulunmayan) isimleri yer alır. Ayet, «Sübhânallâhi ammâ yüşrikûn» (Allah, müşriklerin ortak koştukları şeylerden uzaktır ve yücedir) tenzih cümlesiyle tamamlanır.
Haşr Suresi 24. Ayet: Yaratılışın Aşamaları ve Kâinatın Tesbihi
Haşr suresinin 24. ayeti, Yüce Allah'ın tekvîn (yaratma) sıfatının üç ardışık tecellisini gösteren üç isimle başlar: el-Hâlık, el-Bâri' ve el-Musavvir. Birinci aşamayı anlatan el-Hâlık, yaratılacak her varlığın bilgisini, ölçüsünü ve miktarını takdir edip yoktan var eden demektir. İkinci aşamayı gösteren el-Bâri', takdir edilen varlıkları bir modele ihtiyaç duymadan, birbirleriyle ve çevreleriyle tam bir uyum içinde varlık sahasına çıkaran anlamındadır.
Üçüncü aşamayı ifade eden el-Musavvir ise varlığa çıkarılan her bir canlıya ve nesneye kendine özgü şekil, suret, sima ve ayırt edici özellikler veren demektir. Milyarlarca insanın parmak izinin, ses tonunun ve yüz hatlarının birbirinden farklı ve benzersiz olması el-Musavvir isminin açık bir tecellisidir.
Ayetin devamında «Lehü'l-esmâü'l-hüsnâ» buyrularak en güzel isimlerin Allah'a ait olduğu bildirilir ve «Yüsebbihu lehû mâ fi's-semâvâti ve'l-ard» (Göklerde ve yerde bulunan her şey O'nu tesbih eder / yüceltir) ifadesiyle bütün kâinatın kendi hâl ve lisanıyla Yaratıcısını tenzih ettiği açıklanır. Sure, «Ve hüve'l-Azîzü'l-Hakîm» (O, mutlak güç ve üstünlük sahibi el-Azîz, her işi ve yaratışı hikmetli olan el-Hakîm'dir) ayetiyle son bulur.
Allah'ı Tanımak (Marifetullah) Konularının Bütüncül Değerlendirmesi
İslam düşüncesinde insanın yaratılış gayesi Yüce Allah'ı tanımak (marifetullah) ve O'na kulluk etmektir. İnsan; kâinattaki kusursuz ölçü ve amacı inceleyen gaye ve nizam (teleolojik) delili, sonradan var olan âlemin zorunlu bir Yaratıcıya (Vâcibü'l-Vücûd) dayanmasını açıklayan imkân ve hudûs (kozmolojik) delili ve kendi iç dünyasındaki fıtrat ile ekmel varlık delili sayesinde Allah'ın varlığına ve birliğine aklen ulaşır.
Allah'ı doğru tanımanın ikinci boyutu O'nun sıfatlarını ve Esmâ-i Hüsnâ'sını bilmektir. Yalnızca Allah'ın zatına has olan zâtî sıfatlar (Vücûd, Kıdem, Bekâ, Vahdâniyyet, Muhâlefetün li'l-havâdis, Kıyâm bi-nefsihî) tevhit ve tenzih inancını korurken; sübûtî sıfatlar (Hayât, İlim, Semi', Basar, İrâde, Kudret, Kelâm, Tekvîn) Allah'ın kâinatla olan sürekli ilişkisini açıklar.
Marifetullah bilincine ulaşan mümin, Rabbiyle olan irtibatını dört ana yolla canlı tutar: Acziyetini ve ihtiyacını arz ettiği dua, imanını şükür ve eyleme dönüştürdüğü ibadet, hata ve günahlarından pişmanlıkla döndüğü tövbe ve istiğfar ve ilahi kelamı anlayıp hayatına rehber edindiği Kur'an-ı Kerim okuma (tilavet ve tedebbür). Bu bütüncül irtibat, bireyin ahlaki olgunlaşmasını ve toplumsal huzuru sağlar.
Örnekler
Örnek 1Haşr suresi 22. ayette geçen «Âlimü'l-ğaybi ve'ş-şehâdeh» ifadesinin anlamını ve Allah'ın hangi sübûtî sıfatıyla doğrudan ilişkili olduğunu açıklayınız.
Cevabı göster
«Âlimü'l-ğaybi ve'ş-şehâdeh», 'Gizliyi (duyularla algılanamayan gayb âlemini) ve görüneni (şehâdet âlemini) hakkıyla bilen' demektir. Bu ifade Yüce Allah'ın her şeyi kuşatan 'İlim' sıfatıyla doğrudan ilişkilidir.
Örnek 2Haşr suresi 23. ayette yer alan 'el-Kuddûs' ve 'es-Selâm' isimlerinin anlamlarını ve müminin ahlakına yansımasını değerlendiriniz.
Cevabı göster
'el-Kuddûs' her türlü eksiklik, kusur ve noksanlıktan uzak, tertemiz olan; 'es-Selâm' ise esenlik kaynağı olup kullarını selamete çıkaran demektir. Bu isimleri tanıyan mümin, kalbini kötü düşüncelerden temiz tutmaya ve çevresine barış, güven ve esenlik yaymaya özen gösterir.
Örnek 3Haşr suresi 24. ayette arka arkaya zikredilen 'el-Hâlık', 'el-Bâri'' ve 'el-Musavvir' isimleri arasındaki anlam farkını ve bütünlüğünü açıklayınız.
Cevabı göster
Bu üç isim yaratılışın üç aşamasını anlatır: 'el-Hâlık' yaratılacak şeyin ölçüsünü ve planını takdir eden; 'el-Bâri'' takdir edilen varlığı örneksiz ve uyumlu biçimde yoktan varlığa çıkaran; 'el-Musavvir' ise varlığa çıkarılan her şeye kendine özgü şekil, suret ve kimlik kazandıran demektir.
Örnek 4Evrende hiçbir şeyin başıboş ve anlamsız yaratılmadığını, her varlığın bir ölçü ve amaca hizmet ettiğini savunan delilin adını ve Haşr suresi 24. ayetin sonundaki hangi isimle örtüştüğünü yazınız.
Cevabı göster
Evrendeki düzen, ölçü ve amaçtan hareketle Allah'ın varlığını kanıtlayan delil 'gaye ve nizam (teleolojik) delili'dir. Haşr suresi 24. ayetin sonunda geçen ve 'her işi, emri ve yaratışı hikmetli, yerli yerinde olan' anlamına gelen 'el-Hakîm' ismiyle tam bir bütünlük oluşturur.
Örnek 5Allah'ın zâtî sıfatlarından 'Muhâlefetün li'l-havâdis' ve 'Kıyâm bi-nefsihî' kavramlarının anlamlarını kısaca belirtiniz.
Cevabı göster
'Muhâlefetün li'l-havâdis', Allah'ın sonradan yaratılan hiçbir varlığa benzememesi (eşsiz olması); 'Kıyâm bi-nefsihî' ise Allah'ın varlığının kendinden olması ve var olmak için hiçbir şeye muhtaç olmaması demektir.
Örnek 6İnsanın Yüce Allah ile irtibat kurma yollarından 'tövbe-istiğfar' ile Haşr suresinde geçen 'er-Rahmân' ve 'er-Rahîm' isimleri arasındaki bağı yorumlayınız.
Cevabı göster
İnsan hata işleyebilen bir varlıktır; ancak Allah'ın sonsuz şefkat ve merhamet sahibi (er-Rahmân ve er-Rahîm) olduğunu bilmek, insanı ümitsizliğe düşmekten korur ve samimi bir pişmanlıkla (tövbe ve istiğfar ile) yeniden Rabbine yönelmesini sağlar.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Haşr suresi 24. ayette yer alan ve Yüce Allah'ın yarattığı her varlığa kendine özgü bir dış görünüş, sima, parmak izi ve suret vermesini ifade eden Esmâ-i Hüsnâ aşağıdakilerden hangisidir?
Arapçada 'suret' ve 'tasvir' kelimeleriyle aynı kökten gelen 'el-Musavvir', varlıklara kendine özgü şekil ve görünüş veren demektir.
2Haşr suresi 23. ayette geçen Esmâ-i Hüsnâ ve anlamları eşleştirildiğinde aşağıdakilerden hangisinde yanlışlık yapılmıştır?
'el-Azîz' üstün güç, izzet ve şeref sahibi, mağlup edilmesi imkânsız olan demektir; rızkı bolca veren ise 'er-Rezzâk / el-Bâsıt' isimleridir.
3Yüce Allah'ın varlığının başlangıcı olmadığını (ezelî olduğunu) ifade eden zâtî sıfatı ile varlığının sonu olmadığını (ebedî olduğunu) ifade eden zâtî sıfatı aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?
Allah'ın ezelî (başlangıçsız) olmasına 'Kıdem', ebedî (sonsuz) olmasına ise 'Bekâ' sıfatı adı verilir.
4Haşr suresi 22-24. ayetlerin (Hüvallâhüllezî) içerdiği temel mesajlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
İslam'ın tevhit inancında ve Haşr suresinde Allah ile kul arasında aracı varlıklar reddedilir; 'Allah müşriklerin ortak koştuklarından uzaktır' buyrulur.
5
- Haşr suresi 22. ayette geçen 'er-Rahmân' ve 'er-Rahîm' isimleri Yüce Allah'ın sonsuz şefkat ve merhametini ifade eder.
er-Rahmân dünyada bütün yaratılmışlara, er-Rahîm ise ahirette müminlere merhamet eden anlamındadır.
- Haşr suresi 23. ayette geçen 'el-Müheymin' ismi, Allah'ın varlıkları gözetip koruyan ve her şeyi denetimi altında tutan olması demektir.
el-Müheymin; gözeten, koruyan ve kâinattaki her şeyi kontrolü altında tutan anlamındadır.
- Allah'ın 'Hayât, İlim, Semi', Basar, İrâde, Kudret, Kelâm, Tekvîn' sıfatları zâtî sıfatlar grubunda yer alır.
Sayılan bu sekiz sıfat zâtî değil, 'sübûtî sıfatlar' grubunda yer alır.
- Evrendeki hassas dengeden, ölçüden ve gayeden hareketle Allah'ın varlığını kanıtlayan delile 'gaye ve nizam delili' denir.
Teleolojik delil olarak da bilinen gaye ve nizam delili, kâinattaki kusursuz düzeni esas alır.
- Haşr suresi 24. ayette geçen 'el-Hâlık' ismi, işlenen günahları bağışlayan ve örten anlamına gelir.
'el-Hâlık' takdir edip yoktan yaratan demektir; günahları bağışlayan ise 'el-Ğaffâr / el-Ğafûr / el-Afüvv' isimleridir.
- Haşr suresi 22. ayette geçen 'er-Rahmân' ve 'er-Rahîm' isimleri Yüce Allah'ın sonsuz şefkat ve merhametini ifade eder.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Yüce Allah'ı Kur'an ve sünnette bildirilen güzel isimleriyle tanımayı ifade eden kavrama Hüsnâ adı verilir.
- Haşr suresi 23. ayette geçen ve mülkün gerçek sahibi, mutlak hükümdar anlamına gelen isim ismidir.
- İnsanın doğuştan Yüce bir Yaratıcıya inanma ve yönelme eğilimiyle dünyaya gelmesini esas alan delile delili denir.
- Yüce Allah'ın bir ve tek olması, zatında, sıfatlarında ve fiillerinde ortağı bulunmaması zâtî sıfatlardan ile ifade edilir.
- Kulun işlediği hata ve günahlardan pişmanlık duyarak Allah'tan bağışlanma dilemesine tövbe ve denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Haşr suresi 22-24. ayetlerde (Hüvallâhüllezî) çizilen Allah tasavvurunu; ilim-merhamet (22. ayet), hükümranlık-koruyuculuk (23. ayet) ve yaratılış-hikmet (24. ayet) boyutlarıyla üç aşamada açıklayınız.
1. ipucu: Birinci aşamada 22. ayetteki tevhit ilkesini, gayb-şehâdet ilmini ve er-Rahmân / er-Rahîm isimlerinin verdiği mesajı belirtiniz.
2. ipucu: İkinci aşamada 23. ayetteki el-Melik, el-Kuddûs, es-Selâm, el-Mü'min, el-Müheymin, el-Azîz, el-Cebbâr ve el-Mütekebbir isimlerinin Allah-kâinat ilişkisindeki anlamını yazınız.
3. ipucu: Üçüncü aşamada 24. ayetteki el-Hâlık, el-Bâri', el-Musavvir üçlüsünü, kâinatın tesbihini ve el-Azîz / el-Hakîm isimleriyle kurulan sonucu değerlendiriniz.
Cevap: Birinci aşamada Haşr suresi 22. ayet, Allah'tan başka ilah olmadığını (tevhit) ilan ederek O'nun hem duyular ötesi gayb âlemini hem de görünen şehâdet âlemini bildiğini ve er-Rahmân ile er-Rahîm isimleriyle varlığı kuşatan bir merhamet sahibi olduğunu bildirir. İkinci aşamada 23. ayet; Allah'ın mülkün mutlak hükümdarı (el-Melik), kusursuz (el-Kuddûs), esenlik ve güven kaynağı (es-Selâm, el-Mü'min), her şeyi gözetip koruyan (el-Müheymin), yenilmez güç, onarıcı irade ve eşsiz büyüklük sahibi (el-Azîz, el-Cebbâr, el-Mütekebbir) olduğunu ortaya koyarak şirki reddeder. Üçüncü aşamada 24. ayet; yaratılışın planlama (el-Hâlık), varlığa çıkarma (el-Bâri') ve eşsiz şekil verme (el-Musavvir) aşamalarını açıklar; Esmâ-i Hüsnâ'nın O'na ait olduğunu, göklerde ve yerdeki her varlığın O'nu tesbih ettiğini ve O'nun her işini üstün kudret ve hikmetle (el-Azîz, el-Hakîm) gerçekleştirdiğini vurgular.
Kısaca
- Haşr suresi 22-24. ayetler (Hüvallâhüllezî), Kur'an-ı Kerim'de tevhit inancını ve Esmâ-i Hüsnâ'yı (en güzel isimleri) en yoğun biçimde bir arada bulunduran ayet grubudur.
- 22. ayette Allah'ın hem gizliyi (gayb) hem de görüneni (şehâdet) bilen olduğu, ayrıca er-Rahmân ve er-Rahîm isimleriyle sonsuz merhamet sahibi bulunduğu bildirilir.
- 23. ayette Yüce Allah'ın hükümranlığını, kusursuzluğunu, güven vericiliğini ve kudretini anlatan el-Melik, el-Kuddûs, es-Selâm, el-Mü'min, el-Müheymin, el-Azîz, el-Cebbâr ve el-Mütekebbir isimleri sıralanır.
- 24. ayette yaratmanın üç aşamasını temsil eden el-Hâlık (ölçüyle takdir eden), el-Bâri' (uyumla var eden) ve el-Musavvir (şekil ve suret veren) isimleri ile kâinatın tesbihi ve el-Hakîm ismi yer alır.
- Allah'ı varlığının delilleri (gaye-nizam, imkân-hudûs, fıtrat), zâtî-sübûtî sıfatları ve Esmâ-i Hüsnâ'sıyla tanıyan insan; dua, ibadet, tövbe ve Kur'an okuma yoluyla Rabbiyle canlı bir irtibat kurar.
Bu dersin öteki kaynakları
- 10. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 10. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- 10. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Günlük Planları (2026-2027) Ders planı