10. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 2. Hafta: İslam’da Bilgi Kaynakları (Sadık Haber, Selim Akıl, Salim Duyular), Öznel Kaynaklar ve Bilgi Türleri

Ayet ve Hadisler Işığında İnsanın Bilgi Edinme Üstünlüğü ve Doğru Bilginin Önemi

Terim olarak bilgi, öznenin bir şeyi kendi mahiyetine uygun biçimde kavraması, yani doğruluğu delillendirilebilir ve temellendirilebilir bir bilinç içeriğine ulaşmasıdır. İnsanın diğer varlıklardan farklı olarak akıl yürütebilme, sorunlara çözüm üretebilme ve varlıkları isimlendirip tanıyabilme üstünlüğüyle yaratıldığı Bakara suresi 31-32. ayetlerde açıkça bildirilir: Yüce Allah Hz. Âdem’e bütün varlıkların isimlerini öğretmiş, melekler ise 'Senin bize öğrettiklerinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.' diyerek insanın ilim öğrenme kabiliyetini ikrar etmişlerdir.

İslam’da ilim öğrenmek kadın ve erkek her Müslüman’a farz kılınmış, bilgilerini insanlık yararına kullanan âlimler 'peygamberlerin varisleri' sayılmıştır. Ancak bilginin kendisi kadar doğruluğu ve kaynağının güvenilirliği de hayati önem taşır. Nitekim En’am suresi 116. ayette 'Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah yolundan saptırırlar. Onlar ancak zanna uyuyorlar ve onlar sadece yalan uyduruyorlar.' buyrularak çoğunluğun peşinden sorgulamadan gitmenin ve zanna (tahmine/kuruntuya) uymanın tehlikesine dikkat çekilmiştir. Doğru bilgi sayesinde insan yaratıcısını tanır, doğru inanca ulaşır; doğru inanç ise insanı sorumluluk bilinciyle doğru davranışa (salih amele) yönlendirir.

İslam Medeniyetinde İlme Verilen Önemin 6 Tarihî Yansıması

1) Suffe: Hz. Peygamber'in Mescid-i Nebevi'nin yanına inşa ettirdiği ilk eğitim kurumu (ayrıca Bedir esirlerinin 10 Müslüman'a okuma yazma öğretme şartıyla serbest bırakılması). 2) Semerkant Rasathanesi: Astronom ve matematikçi Uluğ Bey zamanında kurulan, 30 yıl faaliyet gösteren ve astronomi tabloları teleskopun icadına kadar etkili olan gözlemevi. 3) Sahn Medreseleri → İstanbul Üniversitesi: Fatih Sultan Mehmet Dönemi'nde kurulan Sahn medreselerine dayanan yükseköğretim kurumu. 4) el-Kanun fi't-Tıp: İbni Sina'nın anatomik çizimler, hastalıklar ve tedavi ilkelerini içeren, dünya üniversitelerinde okutulan tıp eseri. 5) Sahih-i Buhari: Buhari'nin 600.000 hadis arasından seçtiği, Kütübisitte'de yer alan temel hadis kaynağı. 6) Cezeri ve Fuat Sezgin: Filli su saatinin mucidi ve sibernetiğin kurucusu Cezeri (1153-1236) ile 27 dil bilen ve İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi'ne öncülük eden bilimler tarihi otoritesi Prof. Dr. Fuat Sezgin (1924-2018).

Bilgi Kaynaklarının Birlikte Kullanımı: Gaşiye Suresi 17-20 ve Muaz bin Cebel Hadisi

İslam düşüncesinde bilgi kaynakları birbirinden kopuk değil, birbirini tamamlayan bir bütün olarak çalışır. Gaşiye suresi 17-20. ayetlerde Yüce Allah, 'Peki onlar devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bakmazlar mı?' buyurarak insanı önce salim duyularla dış dünyadaki varlıkları (deve, gökyüzü, dağlar, yeryüzü) gözlemlemeye, ardından selim akılla bu varlıkların yaratılışındaki düzen ve hikmet üzerinde tefekkür etmeye çağırır.

Bilgi kaynaklarının toplumsal ve hukuki sorunların çözümünde hangi sırayla kullanılacağını gösteren en önemli delillerden biri ise Muaz bin Cebel (ra) hadisidir (Tirmizi, 'Ahkâm', 3). Hz. Muhammed (sav), Yemen’e vali ve hâkim olarak gönderdiği Muaz bin Cebel’e 'Sana bir dava geldiğinde nasıl hüküm vereceksin?' diye sormuş; Muaz bin Cebel ise sırasıyla: 1. Önce Allah’ın kitabına (Kur’an-ı Kerim’e / vahye) göre hüküm vereceğini, 2. Orada açık bir hüküm bulamazsa Resulullah’ın sünneti ile karar vereceğini, 3. Orada da bulamazsa kendi görüşüyle içtihat ederek (selim aklını kullanarak) hüküm vereceğini söylemiş ve Hz. Peygamber bu yöntemi memnuniyetle onaylamıştır.

Nesnel Bilgi Kaynakları I: Sadık Haber (Haberiresul ve Mütevatir Haber)

İslam’a göre bilginin asıl kaynağı Allah’tır (cc); insanın bilgiye ulaşma yolları ise nesnel bilgi kaynakları (sadık haber, selim akıl, salim duyular) ve öznel bilgi kaynakları olarak sınıflandırılır. Sözlükte 'bir nesneyi gereği gibi bilmek' anlamına gelen haber, geçmişte meydana gelen veya gelecekte ortaya çıkacak bir olayı bildiren ve doğru ya da yanlış olma ihtimali bulunan sözdür. Fiilen gerçekleşmiş bir olayın gerçeğe uygun biçimde aktarılmasına ise sadık haber denir. Bir haberin sadık haber sayılması için kişinin ona inanması değil, olayın gerçekte yaşanmış olması esastır.

Sadık haber kendi içinde iki kısma ayrılır: • 1. Haberiresul (Vahiy): Peygamberlerin Allah’tan (cc) alıp insanlara ulaştırdığı ilahi haberlerdir. Vahiy, inananlar için kesin bilgi kaynağıdır ve bağlayıcıdır (A’raf suresi 3. ayet: 'Rabbinizden size indirilene uyun...'; Ra’d suresi 18. ayet). • 2. Mütevatir Haber: Sözlükte 'arkası kesilmeden birbirini izleyen' anlamına gelen mütevatir; terim olarak yalan üzerine birleşmeleri aklen mümkün olmayan büyük bir topluluğun, farklı zaman ve mekânlarda aynı içerikle nesilden nesile kesintisiz aktardığı haberdir. Doğruluğundan şüphe duyulmayan bu haberler kesin bilgi ifade eder. Kur’an-ı Kerim’in hiçbir değişikliğe uğramadan günümüze ulaşması ile tarihî olay ve şahıslara dair temel bilgiler mütevatir habere örnektir.

Nesnel Bilgi Kaynakları II: Selim Akıl ve Dinî Sorumluluk (Mükellefiyet)

Sözlükte 'menetmek, engellemek, alıkoymak, bağlamak' (insanı kötülükten ve hatadan alıkoymak) anlamlarına gelen akıl; terim olarak varlığın hakikatini idrak etme, kavramlar arasında ilişki kurarak önermelerde bulunma ve karşılaştırma yapabilme yetisidir. Selim akıl (aklıselim) ise insanın doğru karar vermesini sağlayan, herhangi bir önyargıdan, tutkudan veya ortamın kötülüğünden etkilenmeyen, yaratılışındaki fıtri temizliği koruyan akıldır.

İslam’da insanın ilahi emir ve yasaklar karşısında sorumlu (mükellef) tutulmasının temel şartı akıl sahibi olmasıdır. Hz. Muhammed (sav), 'Üç kişiden sorumluluk kaldırılmıştır: Uyanıncaya kadar uyuyandan, büluğ (ergenlik) çağına gelinceye kadar çocuktan, aklı başına gelinceye kadar akıl hastasından.' hadisiyle akıl ve iradenin sorumluluk için vazgeçilmez olduğunu belirtmiştir. Kur’an-ı Kerim’de Al-i İmran suresi 190. ayette ve Bakara suresi 164. ayette göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, denizde insanlara fayda veren gemilerin seyretmesinde, yağmurla ölü toprağın diriltilmesinde ve rüzgârların/bulutların yönlendirilmesinde aklını kullanan (aklıselim) topluluklar için nice deliller ve ibretler bulunduğu vurgulanır.

Nesnel Bilgi Kaynakları III: Salim Duyular ve Öznel Bilgi Kaynakları

Salim duyular, herhangi bir hastalık veya dış etkenle kendisine ait temel algılama özelliğini yitirmemiş beş duyu organıdır (görme, işitme, koklama, dokunma, tatma). İnsan dünyaya hiçbir şey bilmez hâlde gelir ve dış dünyayı önce duyularıyla tanır. Bu hakikat Nahl suresi 78. ayette şöyle ifade edilir: 'Allah sizi, analarınızın karnından siz hiçbir şey bilmez durumda iken çıkardı. Şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler (akıl/idrak) verdi.' Ancak duyuların algı kapasitesi sınırlıdır (kulak belirli frekanstaki sesleri duyar, göz yeterli ışıkta görür) ve duyular bazen yanıltıcı olabilir: Uzaktaki bir cismin küçük görünmesi veya su dolu bardağa batırılan kalemin kırılmış gibi görünmesi görme duyusunun yanılsamasıdır; bu yanılsamayı düzelten güç selim akıldır.

Nesnel bilgi kaynaklarının yanında kişinin kendi iç dünyası ve bireysel deneyimleriyle ulaştığı öznel bilgi kaynakları da vardır: sezgi, rüya, keşif ve ilham bunların başlıcalarıdır. Ayrıca bireyin sosyal çevresinden, aile büyüklerinden ve kendi hayat tecrübesinden edindiği bilgiler de bireysel ve özneldir. Öznel kaynaklarla elde edilen bilgiler kesinlik taşımaz, genelgeçer değildir ve doğrulanmaya (teyide) muhtaçtır. Nitekim Bakara suresi 170. ayette 'Onlara, Allah’ın indirdiğine uyun, denildiğinde, Hayır, atalarımızdan gördüğümüze uyarız, dediler. Ya atalarının aklı bir şeye ermemiş, doğru yolu bulamamışlarsa!' buyrularak doğruluğu vahiy ve akıl süzgecinden geçirilmemiş gelenek ve çevre kabullerinin insanı hakikatten uzaklaştırabileceği bildirilmiştir.

Bilgi Türleri ve Bilgi Edinme Yollarıyla İlişkisi

İnsanların farklı bilgi kaynaklarını (duyular, akıl, vahiy, tecrübe, duygular) kullanarak ürettikleri bilgiler; konusuna, amacına ve yöntemine göre altı temel bilgi türüne ayrılır: 1. Gündelik (Tecrübi) Bilgi: Günlük hayat içinde sistemli bir yöntem olmaksızın deneme-yanılma ve tecrübe yoluyla elde edilen, sosyal hayatı kolaylaştıran bilgidir. 2. Dinî Bilgi: Kaynağı kutsal ve yüce yaratıcı (vahiy: Kur’an-ı Kerim ve sünnet) olan; inanç, ibadet ve ahlak konularını kapsayan, inananlar için kesin ve değişmez nitelik taşıyan bilgidir. 3. Teknik Bilgi: İnsanın doğadan faydalanarak, gündelik ve bilimsel bilgiyi pratiğe, araca ve teknolojik ürüne dönüştürmesiyle oluşan, insan gücüne duyulan ihtiyacı azaltan somut bilgidir.

4. Sanatsal Bilgi: İnsanın daha çok duygularına, hayal gücüne ve estetik duyarlılığına hitap eden; doğuştan gelen yetenek, üretkenlik ve gözlemle ortaya çıkan öznel bilgi türüdür. 5. Bilimsel Bilgi: Düzenli bir çalışma sistemi içinde deney, gözlem ve akıl yoluyla elde edilen; nesnel, evrensel, test edilebilir, birikimli ilerleyen ve yeni keşiflerle zamanla değişip gelişebilen bilgi türüdür. 6. Felsefi Bilgi: Bireyin evren, dünya ve kendisi hakkında akıl ve mantık çerçevesinde sorgulama (eleştirel düşünme) yoluyla ulaştığı, akılla temellendirilmiş düşüncelerden oluşan bilgi türüdür.

Bilgi Türü	Elde Ediliş Yolu / Kaynağı	Temel Özelliği ve Konusu	Örnek Durum
Gündelik (Tecrübi) Bilgi	Günlük hayat tecrübesi ve gözlem	Sistematik değildir; sosyal yaşamı kolaylaştırır	Havanın bulutlanmasından yağmur yağacağını tahmin etmek
Dinî Bilgi	Vahiy (Kur'an-ı Kerim ve Sünnet)	İnananlar için kesin ve değişmezdir; inanç, ibadet ve ahlakı kapsar	Namazın farz olması ve ahiret hayatına dair ilkeler
Teknik Bilgi	Doğadan yararlanma, beceri ve uygulama	Bilgiyi pratiğe ve teknolojik ürüne dönüştürür, iş gücünü azaltır	Cezeri'nin filli su saatini veya bir mühendisin motoru tasarlaması
Sanatsal Bilgi	Duygular, yetenek, sezgi ve estetik gözlem	Özneldir; farklı sanat araçlarıyla duygulara hitap eder	Bir şairin şiir yazması veya hattatın hüsnühat levhası hazırlaması
Bilimsel Bilgi	Sistemli deney, gözlem ve akıl yürütme	Nesnel, evrensel, test edilebilir ve yeni keşiflerle değişebilir	İbni Sina'nın tıp çalışmaları veya Uluğ Bey'in yıldız tabloları
Felsefi Bilgi	Akıl ve mantık çerçevesinde sorgulama	Evren, varlık ve insanı bütüncül ve eleştirel biçimde temellendirir	Bilginin imkânını ve ahlaki iyinin doğasını akılla sorgulamak

Örnekler

Örnek 1Hz. Muhammed'in (sav) Yemen'e vali olarak gönderdiği Muaz bin Cebel (ra) ile yaptığı konuşmada (Tirmizi, 'Ahkâm', 3) ortaya konulan sorun çözme ve hüküm verme aşamalarını İslam'daki bilgi kaynaklarıyla ilişkilendirerek açıklayınız.
Cevabı göster
Muaz bin Cebel (ra), kendisine bir dava geldiğinde sırasıyla şu üç kaynağa başvuracağını belirtmiştir: 1) Allah’ın Kitabı (Kur’an-ı Kerim): Sadık haberin haberiresul (vahiy) boyutudur ve ilk başvurulan kesin kaynaktır. 2) Resulullah’ın Sünneti: Vahyin Hz. Peygamber tarafından açıklanması ve uygulanmasıdır. 3) İçtihat (Kendi görüşüyle karar verme): Kur’an ve sünnette açık hüküm bulunmayan yeni durumlarda selim aklın ilkeler doğrultusunda çalıştırılmasıdır.
Örnek 2Nahl suresi 78. ayette geçen 'Allah sizi, analarınızın karnından siz hiçbir şey bilmez durumda iken çıkardı. Şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler verdi.' ifadesini İslam'daki nesnel bilgi kaynakları açısından yorumlayınız.
Cevabı göster
Ayette insanın doğuştan bilgi sahibi olmadan dünyaya geldiği, ancak Yüce Allah’ın ona bilgi edinme donanımları bahşettiği vurgulanır. Ayetteki 'kulaklar ve gözler' dış dünyayı algılayan salim duyuları (işitme ve görme duyularını); 'kalpler' ifadesi ise duyu verilerini işleyen, düşünen, anlayan ve hakikati kavrayan selim aklı temsil eder.
Örnek 3Su dolu bir bardağın içine bırakılan kalemin dışarıdan bakıldığında kırılmış gibi görünmesi örneği, salim duyular ile selim akıl arasındaki ilişki hakkında bize ne öğretir?
Cevabı göster
Duyu organlarımız dış dünyayı algılamamız için vazgeçilmez birer araç olsa da algı sınırları vardır ve ışığın kırılması ya da uzaklık gibi fiziksel koşullarda yanıltıcı olabilir. Sudaki kalemin kırık görünmesi görme duyusunun bir yanılsamasıdır. Kalemin gerçekte sağlam olduğunu fizik kuralları ve dokunma/ölçme kontrolüyle tespit eden yeti ise selim akıldır. Dolayısıyla duyu verileri mutlaka akıl süzgecinden geçirilmelidir.
Örnek 4Bakara suresi 170. ayette eleştirilen 'Hayır, atalarımızdan gördüğümüze uyarız.' tutumunu öznel bilgi kaynakları ve bilginin doğrulanması açısından değerlendiriniz.
Cevabı göster
Aile büyüklerinden, sosyal çevreden veya gelenekten aktarılan bilgiler ile sezgi, rüya ve kişisel tecrübeler bireysel/öznel nitelik taşır ve hata payı barındırır. Bir bilginin yalnızca 'atalardan veya çevreden duyulmuş olması' onun doğru olduğunu kanıtlamaz. İslam, insanın sadık haber (vahiy) ve selim akıl ölçütleriyle bilgileri doğrulamasını, körü körüne taklitten (taassuptan) uzak durmasını emreder.
Örnek 5Dinî bilgi ile bilimsel bilgiyi; (1) kaynakları, (2) konuları ve (3) zamanla değişebilirlik özellikleri bakımından karşılaştırınız.
Cevabı göster
1) Kaynakları: Dinî bilginin kaynağı ilahi vahiy (Kur’an-ı Kerim ve sünnet) iken, bilimsel bilginin kaynağı sistemli deney, gözlem ve akıldır. 2) Konuları: Dinî bilgi inanç, ibadet, ahlak ve hayatın anlamını konu edinir; bilimsel bilgi ise fiziksel ve biyolojik evrendeki olguları inceler. 3) Değişebilirlik: Dinî bilgi inananlar için kesin ve değişmezdir; bilimsel bilgi ise nesnel ve evrensel olmakla birlikte yeni deney ve keşiflerle zamanla değişebilir ve güncellenebilir.
Örnek 6Bakara suresi 164. ayette 'aklını kullanan bir topluluk için nice deliller vardır' buyrulurken kâinattaki hangi olaylara dikkat çekilmektedir?
Cevabı göster
Bakara suresi 164. ayette selim akıl sahiplerinin tefekkür etmesi için şu doğa olaylarına dikkat çekilir: (1) Göklerin ve yerin yaratılışı, (2) Gece ve gündüzün birbirini izleyerek değişmesi, (3) İnsanlara fayda veren yüklerle gemilerin denizde seyretmesi, (4) Allah’ın gökten indirdiği yağmurla ölü toprağa can verip her çeşit canlıyı yetiştirmesi ve (5) Rüzgârları ve bulutları yönlendirmesi.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Hz. Muhammed (sav), Yemen'e vali olarak gönderdiği Muaz bin Cebel'e (ra) 'Sana bir dava geldiğinde nasıl hüküm vereceksin?' diye sorduğunda Muaz bin Cebel'in saydığı üç aşamalı yöntem aşağıdakilerden hangisinde doğru sırayla verilmiştir?
2'Allah sizi, analarınızın karnından siz hiçbir şey bilmez durumda iken çıkardı. Şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler verdi.' (Nahl suresi 78. ayet) Bu ayette altı çizili ifadelerle vurgulanan nesnel bilgi kaynakları aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
3İslam düşüncesinde bilgi kaynaklarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
4Gündelik ve bilimsel bilgiyi pratiğe dönüştürmek için kullanılan, somut varlık alanına ait olan ve icat edilen teknolojik ürünlerle insan gücüne duyulan ihtiyacı azaltan bilgi türü aşağıdakilerden hangisidir?
5İslam'da bilgi kaynakları ve bilgi türleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Bakara suresi 31-32. ayetlerde Allah'ın Hz. Âdem'e bütün varlıkların isimlerini öğretmesi, insanın bilgi edinme ve öğrenme kabiliyetiyle diğer varlıklardan üstün kılındığını gösterir.
- Bir haberin sadık haber niteliği taşıması için olayın gerçekte yaşanmış olması değil, sadece haberi duyan kişinin ona inanması yeterlidir.
- Hz. Peygamber'in hadisine göre uyuyan kişiden uyanıncaya, çocuktan ergenlik çağına ve akıl hastasından aklı başına gelinceye kadar dinî sorumluluk kaldırılmıştır.
- Deney ve gözlem yoluyla elde edilen bilimsel bilgiler mutlak ve değişmez olup yeni keşiflerle hiçbir zaman güncellenemez.
- En'am suresi 116. ayette insanların çoğunun delilsiz biçimde zanna uyduğu belirtilerek, doğru bilgiye dayanmadan çoğunluğa uymanın insanı yanıltacağı vurgulanmıştır.
6Aşağıdaki ayet, hadis ve kavramları ilgili oldukları bilgi kaynağı veya açıklamayla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri kutudaki uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. İslam'ın temel kaynakları esas alınarak Müslüman kelamcılar, fakihler, filozoflar ve bilim insanları tarafından oluşturulan görüşlerin tamamına düşüncesi denir.
2. İnsanın doğru karar vermesini sağlayan, ortamın kötülüğünden etkilenmeyen ve yaratılışındaki temizliği koruyan akla akıl denir.
3. Herhangi bir etkenle kendisine ait temel algılama özelliğini yitirmemiş duyu organlarına duyular adı verilir.
4. Günlük hayat içerisinde sistematik olmayan bir yolla ve deneyimlerle elde edilen bilgilere gündelik veya bilgi denir.
5. Bilgilerini kendileri ve insanlık için yararlı şekilde kullanan Müslüman âlimler, hadis-i şerifte peygamberlerin olarak nitelendirilmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İslam düşüncesinde 'Doğru Bilgi → Doğru İnanç → Doğru Davranış' ilişkisini; (1) Nesnel Bilgi Kaynakları, (2) Zan ve Taklitten Kaçınma ve (3) Sorumluluk Bilinci başlıklarıyla 3 adımda açıklayınız.

Kısaca

İslam’a göre bilginin asıl kaynağı Allah’tır (cc); insan ise akıl yürütme, sorun çözme ve varlıkların isimlerini/mahiyetini öğrenme kabiliyetiyle (Bakara suresi 31-32. ayetler) diğer varlıklardan üstün kılınmıştır.
Doğru bilgi insanı zandan ve yalandan (En’am suresi 116. ayet) korur; doğru bilgi → doğru inanç → doğru davranış zinciriyle hem bireysel hem toplumsal sorumluluk bilinci kazandırır.
Hz. Peygamber’in Yemen’e vali olarak gönderdiği Muaz bin Cebel (ra) ile yaptığı konuşma, İslam’da hüküm ve bilgiye ulaşmada sırasıyla Kur’an-ı Kerim (vahiy), Hz. Peygamber’in sünneti ve içtihat (selim akıl) kaynaklarının nasıl işletildiğini gösterir.
Nesnel bilgi kaynaklarından sadık haber, peygamberlerin Allah’tan getirdiği haberiresul (vahiy) ve yalan üzere birleşmeleri imkânsız bir topluluğun kesintisiz aktardığı mütevatir haber olmak üzere ikiye ayrılır; gayb âlemine (melek, cennet, cehennem) ait bilgilerin tek kaynağı sadık haberdir.
Selim akıl, yaratılışındaki temizliği koruyan ve doğruyu yanlıştan ayıran akıldır; dinî sorumluluğun (mükellefiyetin) temel şartıdır. Salim duyular (Nahl suresi 78. ayet) dış dünyayı algılamayı sağlar ancak sınırlı ve bazen yanıltıcı olabildiğinden selim akılla denetlenir.
Sezgi, rüya, keşif ve ilham gibi öznel bilgi kaynakları ile doğrulanmamış çevre/ata kabulleri (Bakara suresi 170. ayet) bireyseldir ve herkesi bağlayan kesin delil sayılmaz.
İnsanlığın ürettiği bilgi birikimi yöntem ve amacına göre gündelik (tecrübi), dinî, teknik, sanatsal, bilimsel ve felsefi bilgi olmak üzere altı türde sınıflandırılır.