Akaid ilmi, İslam’ın temel inanç esaslarını konu edinir. İlk hafta bu ilmin konusunu, amaçlarını, ortaya çıkışını ve özelliklerini ele alacağız. İnanç esaslarını bilmenin yanında, bunların neden bir bütün olarak incelendiğini de anlamaya çalışacağız.
Akide, akaid ve itikat
Akide, kişinin gönülden bağlandığı ve doğru kabul ettiği inancı ifade eder. Akaid, akide kelimesinin çoğuludur; terim olarak İslam’da inanılması gereken temel esasların bütününü belirtir. Bu esasları inceleyen alan akaid ilmidir.
İtikat da bir inancı benimseyip ona bağlanmak anlamında kullanılır. Bu kelimelerin ortak kökü olan akd, bağlama ve düğümleme anlamları taşır. Bu ilişki, inanca güçlü biçimde bağlanmayı açıklamaya yardım eder.
İman esasları ve kaynaklar
Akaid ilminin konusu Allah’a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahirete ve kadere imandır. Kur’an ve hadisler bu esasların öğrenilip anlaşılmasında başlıca kaynaklardır.
Bu esaslar birbirinden kopuk bilgi parçaları olarak ele alınmaz. İslam inancında bir bütün oluşturur. Tevhit, yani Allah’ın birliği, bu bütünün merkezindedir.
Üç ana başlık: usulüselase
İman esasları, İslam âlimlerince üç ana başlık altında incelenir. İlahiyyat, Allah’a imanla ilgili meseleleri kapsar; kader de Allah’ın ilim, irade ve kudretiyle ilişkili olarak bu başlıkta ele alınır.
Nübüvvat başlığında peygamberler ve ilahi kitaplar; semiyyat başlığında ise ahiret ve meleklere ilişkin meseleler incelenir. Bu üçlü düzenlemeye usulüselase denir. Başlıkları bilmek, araştırılan konunun yerini bulmayı kolaylaştırır.
Amaç: bilinçli ve sağlam inanç
Akaid ilmi, İslam’ın inanç esaslarını öğretir ve bu inancın sağlam biçimde korunmasına yardım eder. Müslümanın neye ve nasıl inanması gerektiğini bilmesini; insan ve evren hakkında doğru bir tasavvur oluşturmasını amaçlar. Dünya ve ahiret mutluluğuna katkı sağlama hedefi de bu çerçevede yer alır.
Akaid, imanı taklitten tahkike ulaştırmayı da amaçlar. Kişi, çevresinden duyduğu inanç ifadelerinin anlamını ve dayandığı delilleri öğrenir. Böylece yalnız bir ifadeyi tekrarlamakla kalmaz; neyi kabul ettiğini açıklayabilir.
Akaid ilmi neden gelişti?
Hz. Peygamber hayattayken Müslümanlar inançla ilgili sorularını doğrudan ona sorabiliyordu. Vefatından sonra yeni sorulara cevap verme ihtiyacı belirginleşti. Hilafet çevresindeki siyasi anlaşmazlıklar ve Cemel ile Sıffin gibi iç çatışmalar, büyük günah işleyen kişinin durumu ve iman–küfür sınırı hakkında tartışmalara da yansıdı.
İnsan iradesi ve kader hakkındaki farklı yorumlar, çeşitli itikadi grupların oluşmasında etkili oldu. İslam coğrafyasının genişlemesi ise Müslümanları farklı inanç ve düşüncelerle karşı karşıya getirdi. Bu gelişmeler karşısında iman esaslarını açıklama, koruma ve gelecek nesillere doğru aktarma ihtiyacı akaid çalışmalarını geliştirdi. Burada amaç, tarihî tartışmaların ayrıntılarına girmek değil, bu ilme neden ihtiyaç duyulduğunu anlamaktır.
Temel özellikleri
İslam akaidi, Kur’an ve sünnete dayanır; Allah’ın birliğini ifade eden tevhit ilkesini merkeze alır. İman esasları bir bütün olarak kabul edilir. Bu esasların içeriği, bir kişinin tercihine veya bir toplumun alışkanlığına göre belirlenmez.
Kesinlik, iman esaslarının tereddütlü bir tahmin olarak değil, doğruluğuna inanılarak kabul edilmesini anlatır. Bu özellik, öğrenmek için soru sormaya veya delilleri araştırmaya engel değildir. Akaid, inanç esaslarını akli ve naklî delillerle açıklar; anlatımının açık ve anlaşılır olmasını önemser.
İslam akaidinde inanç esasları aklıselimle ve insanın yaratılıştan gelen inanma eğilimiyle uyumlu kabul edilir. Yaratılıştan gelen ve sonradan öğrenilmeyen ruhi ve bedensel özelliklerin tamamına fıtrat denir. Akaid, Müslümanın düşünce dünyasıyla birlikte davranışlarına ve hayat anlayışına da yön verir.
İman esasları vahiyle bildirildiği hâliyle sabittir; dönemden döneme, toplumdan topluma ve kişiden kişiye değişmez.
Akaid alanındaki eserler
Akaid konuları farklı dönemlerde birçok eserde ele alınmıştır. Bu eserlerden üçü, Ebu Hanife’nin el-Fıkhü’l-Ekber’i, Ömer en-Nesefi’nin Akaid’i ve Ömer Nasuhi Bilmen’in Mülahhas İlm-i Tevhit’idir.
Bir eserden yararlanırken eser adıyla yazar adını birlikte kaydetmek, bilgiyi yeniden bulmayı kolaylaştırır. Akaid eserleri ile bu eserlerin dayandığı Kur’an ve sünneti aynı tür kaynak olarak düşünmemek gerekir.
Örnekler
Örnek 1Bir notta “Akaid, yalnız Allah’ın varlığını ele alır.” yazıyor. Not neden dar kapsamlıdır?
Cevabı göster
Akaid; Allah’a imanın yanında melekler, kitaplar, peygamberler, ahiret ve kaderle ilgili iman esaslarını da ele alır.
Örnek 2İlahi kitaplarla peygamberlerin görevini birlikte inceleyen bir bölüm, üçlü sınıflandırmada nereye yerleşir?
Cevabı göster
Nübüvvat başlığına yerleşir. Bu başlık peygamberlik ve ilahi kitaplarla ilgili meseleleri bir arada ele alır.
Örnek 3Kader neden ilahiyyat başlığında incelenir?
Cevabı göster
Allah’ın ilmi, iradesi, kudreti ve yaratıcılığıyla ilişkili olduğu için Allah’a iman çerçevesinde değerlendirilir.
Örnek 4“İnanç esaslarını korumak ve doğru öğretmek” ifadesi akaidin konusunu mu amacını mı belirtir?
Cevabı göster
Amacını belirtir. Konusu iman esasları; amacı ise bunların doğru öğrenilmesi, anlaşılması ve korunmasıdır.
Örnek 5Yeni kültürlerle karşılaşılması, akaid çalışmalarına neden ihtiyaç doğurmuştur?
Cevabı göster
Farklı inanç ve düşünceler yeni sorular ortaya çıkarmıştır. Bu sorular karşısında İslam inanç esaslarını açıklama ve doğru aktarma ihtiyacı artmıştır.
Örnek 6Bir öğretmen aynı iman esasını bir derste şemayla, başka derste sözlü açıklamayla anlatıyor. Bu, inanç esasının değiştiğini gösterir mi?
Cevabı göster
Hayır. Değişen öğretim ve açıklama biçimidir. Ele alınan temel inanç esası aynı kalır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir öğrenci, akaid notunun sonuna “Bu konuda çok kararlıyım.” yazınca inancının dayanağını da açıklamış olacağını düşünüyor. Öğretmeni, notta kararlılık bildiren bir cümle bulunduğunu ancak dayanak açıklanmadığını söylüyor. Öğrenci bu eksikliği hangi işlemle giderebilir?
C: Bir görüşü kararlılıkla dile getirmek, dayanağını açıklamakla aynı işlem değildir. Öğrenci kabul ettiği esasla delil arasındaki ilişkiyi göstermelidir. Yazar adı eklemek, dili güçlendirmek, özetlemek veya sıralamak bu eksik açıklamanın yerini tutmaz.
2İki çalışma kaydında şu ifadeler yer alıyor: I. “Bugün Allah’a ve kadere imanı inceleyeceğim; diğer iman esaslarını sonraki derste ele alacağım.” II. “Kitaplara ve peygamberlere inanıyorum; ahirete imanı reddediyorum.” İman esaslarının bütünlüğü açısından bu kayıtlar nasıl değerlendirilir?
B: I. kayıtta diğer esaslar reddedilmiyor; yalnız o gün incelenecek konu seçiliyor. II. kayıtta ise bir iman esası açıkça reddediliyor. İslam akaidinde esaslar bir bütün olarak kabul edildiğinden iki kayıt aynı anlamda değildir.
3‘Akaid ilmi neden gelişti?’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Akaid ilmi neden gelişti?’ kapsamında doğru açıklama: Ortaya çıkışı tek olaya bağlama; sorular, temaslar ve koruma ihtiyacını birlikte değerlendir.
4‘İman esasları ve kaynaklar’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘İman esasları ve kaynaklar’ kapsamında doğru açıklama: Konuyu anlatırken iman esaslarını, kaynağı anlatırken Kur’an ve hadisleri esas al.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Bir çocuğun iman esaslarını eğitimle öğrenmesi, yaratılıştan gelen inanma eğilimiyle çelişir.
İslam akaidi, insandaki yaratılıştan gelen inanma eğilimiyle uyumludur. İman esaslarının çocuklara öğretilmesi bu eğilimle çelişmez.
- Bir açıklamanın aklıselimle uyumunu değerlendirirken gerekçelerinin tutarlılığı incelenebilir.
Aklıselimle uyum, açıklamaların tutarlı ve makul olmasını içerir. Gerekçeler arasındaki ilişkinin incelenmesi bu değerlendirmeye katkı sağlar.
- Bir çocuğun iman esaslarını eğitimle öğrenmesi, yaratılıştan gelen inanma eğilimiyle çelişir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bağlama ve düğümleme anlamlarıyla açıklanan kök:
- Gönülden benimsenen inancı belirten tekil kelime:
- İslam’ın temel inanç esaslarının tamamını anlatan çoğul kelime:
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir öğrenci, akaid alanında yazılmış eserlerin listesinden okuma listesi hazırlıyor. Başlığında “akaid” sözcüğü bulunmadığı için el-Fıkhü’l-Ekber ile Mülahhas İlm-i Tevhit’i eliyor. Öğrencinin kullandığı seçim ölçütünü, verilen eser listesinden yararlanarak düzeltiniz.
1. ipucu: Bir eser adının, eserin bütün konularını söylemesi gerekir mi?
2. ipucu: Bu eserlerin hangi alanın literatüründe yer aldığını düşün.
Cevap: Başlıkta “akaid” sözcüğünün bulunması zorunlu bir seçim ölçütü olamaz. Bu iki eser de akaid literatürü içinde yer alır. Öğrenci, eserleri başlıktaki tek bir kelimeye göre elemek yerine alan bilgisini ve eserin ele aldığı konuları incelemelidir.
Kısaca
- Akide, kişinin gönülden bağlandığı ve doğru kabul ettiği inancı ifade eder. Akaid, akide kelimesinin çoğuludur; terim olarak İslam’da inanılması gereken temel esasların bütününü belirtir. Bu esasları inceleyen alan akaid ilmidir.
- Akaid ilminin konusu Allah’a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahirete ve kadere imandır. Kur’an ve hadisler bu esasların öğrenilip anlaşılmasında başlıca kaynaklardır.
- İman esasları, İslam âlimlerince üç ana başlık altında incelenir. İlahiyyat, Allah’a imanla ilgili meseleleri kapsar; kader de Allah’ın ilim, irade ve kudretiyle ilişkili olarak bu başlıkta ele alınır.
- Akaid ilmi, İslam’ın inanç esaslarını öğretir ve bu inancın sağlam biçimde korunmasına yardım eder. Müslümanın neye ve nasıl inanması gerektiğini bilmesini; insan ve evren hakkında doğru bir tasavvur oluşturmasını amaçlar. Dünya ve ahiret mutluluğuna katkı sağlama hedefi de bu çerçevede yer alır.